Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πέτερ Χάντκε και Ολγκα Τοκάρτσουκ εξομολογούνται
Jonas Ekstromer/TT News Agency via AP
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πέτερ Χάντκε και Ολγκα Τοκάρτσουκ εξομολογούνται

  • A-
  • A+
Οι δύο νομπελίστες, ο Αυστριακός του 2019, η Πολωνή του 2018, έδωσαν το Σάββατο στη Στοκχόλμη τους καθιερωμένους λόγους τους. Εμπνευσμένοι και προσωπικοί, μίλησαν έμμεσα και ποιητικά ο Χάντκε, εμπεριστατωμένα και αναλυτικά η Τοκάρτσουκ για το έργο τους και τη λογοτεχνία.

Eντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους. Προσωπικός, συναισθηματικός, με πολλές συγκινητικές και αναπάντεχες αναφορές στις σλοβενικές ρίζες του ο Αυστριακός Πέτερ Χάντκε. Οργανωμένη, αναλυτική, με βαθιά προβληματισμένο λόγο για τη λογοτεχνία και τον κόσμο σήμερα, η Πολωνή Ολγκα Τοκάρτσουκ.

Οι δύο νομπελίστες Λογοτεχνίας για το 2019 και 2018 αντίστοιχα είχαν το Σάββατο τη Στοκχόλμη στα πόδια τους. Μπορεί τα φετινά Νόμπελ να απονέμονται αύριο με κάθε επισημότητα, αλλά το Σάββατο δόθηκαν οι καθιερωμένες διαλέξεις των Νόμπελ Λογοτεχνίας, δύο φέτος μετά το περσινό, λόγω σκανδάλου, διάλειμμα.

Οι διαλέξεις των Νόμπελ Λογοτεχνίας

Παρ’ όλο που και οι δύο μεγάλοι συγγραφείς, ο 77χρονος Χάντκε και η 57χρονη Τοκάρτσουκ, πέρα από το έργο τους έχουν απασχολήσει την κοινή γνώμη, αλλά και την πολιτική πραγματικότητα, με τη δράση τους, ο ένας φίλος του Μιλόσεβιτς, η άλλη εχθρός της ακροδεξιάς πολωνικής κυβέρνησης, οι πολυαναμενόμενοι λόγοι τους δεν είχαν τελικά τίποτα ακραία, συγκεκριμένα πολιτικό.

Χάντκε

Οι λιτανείες για την Παναγία στο Στάρα Βας

Ο Πέτερ Χάντκε διάβασε μεγάλα αποσπάσματα από έργα του και διηγήθηκε τουλάχιστον τρεις συγκινητικές ιστορίες που είχε ακούσει παιδί από τη μητέρα του και αφορούσαν τη ζωή της οικογένειάς της στο χωριό Στάρα Βας της Σλοβενίας αλλά και τη γύρω περιοχή. Περιστατικά που, όπως είπε, έχουν εμφανιστεί με διάφορες μορφές στα βιβλία του.

Χρησιμοποιώντας συχνά λέξεις στα σλοβενικά (αν και μίλησε στα γερμανικά), διάβασε και ένα ολόκληρο τροπάριο για την Παναγία, όπως το άκουγε μικρός στις σλοβενικές-σλαβικές θρησκευτικές λιτανείες που παρακολουθούσε στο Στάρα Βας. Γιατί αυτές είναι, όπως είπε, τα πρώτα πράγματα που τον συγκίνησαν και τον σημάδεψαν πριν ακόμα και από την τέχνη. «Αυτές οι μονότονες και συγχρόνως τόσο μελωδικές επικλήσεις προς τον ουρανό ακόμα με ταράζουν και μου δίνουν ζωή στα 77 μου χρόνια» είπε.

Και μετά ήρθαν για να τον κάνουν συγγραφέα οι ιστορίες της μαμάς του και τα έργα τέχνης, όχι μόνο βιβλία, αλλά και ζωγραφική, ταινίες (κυρίως του Τζον Φορντ και του Γιασουχίρο Οζου) και τραγούδια (του Τζόνι Κας και του Λέοναρντ Κοέν). Και σαν να έγραφε ακόμα ένα βιβλίο εκείνη τη στιγμή, μπροστά στους επίσημους προσκεκλημένους της Σουηδικής Ακαδημίας, ο Πέτερ Χάντκε έκλεισε τον τόσο ιδιαίτερο λόγο του στέλνοντας χαιρετίσματα σε δύο ανθρώπους που δεν ονόμασε, δεν ξέρει πού βρίσκονται.

Στον μπόντι γκαρντ που, ένα βράδυ σε ένα μπαρ κοντά στο λιμάνι του Οσλο, του διάβασε μερικά τρυφερά ερωτικά ποιήματα, αποθηκευμένα στο κινητό του. Και σε έναν νεαρό, σχεδόν παιδί, που συνάντησε αργά κάποια παγωμένα μεσάνυχτα έξω από την προθήκη ενός βιβλιοπωλείου, πάλι του Οσλο. «Κοίτα, το πρώτο μου βιβλίο!» είπε στον Χάντκε. «Σήμερα κυκλοφόρησε! Η πρώτη του μέρα». «Ηταν τόσο ευτυχισμένος, όπως μόνο ένα παιδί μπορεί να είναι. Και η χαρά που εξέπεμπε αυτός ο συγγραφέας, αυτός ο δημιουργός, με ζεσταίνει ακόμα. Μακάρι να μη σβήσει ποτέ».

Τοκάρτσουκ

Η λογοτεχνία είναι τρυφερότητα

Η Ολγκα Τοκάρτσουκ με τη σειρά της, αν και αναφέρθηκε κι αυτή στο πόσο την επηρέασε η μητέρα της, είχε μια πολύ μακρύτερη και δοκιμιακή ομιλία να βγάλει. Που είχε μέσα της τα πάντα, πολιτική, οικολογία, ιστορία, τέχνη, μυθολογία. «Κάτι κακό συμβαίνει με τον κόσμο» είπε. «Σήμερα αυτό το αίσθημα, που κάποτε ήταν προνόμιο μόνο των νευρωτικών ποιητών, είναι σαν μια επιδημία έλλειψης ερμηνείας, μια μορφή ανησυχίας, που στάζει από παντού». Και η λογοτεχνία είναι μία από τις ελάχιστες σφαίρες που μπορεί να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε τον κόσμο. «Μόνο αυτή είναι ικανή να μας επιτρέψει να πάμε βαθιά στη ζωή ενός άλλου ανθρώπου, να καταλάβουμε τη λογική του, να μοιραστούμε τα αισθήματά του και να νιώσουμε τη μοίρα του».

Να τος ο «τρυφερός αφηγητής» της Πολωνέζας, αυτός που έδωσε και τον τίτλο στη διάλεξή της -ο Χάντκε είχε αφήσει τον δικό του άτιτλο. «Η λογοτεχνία είναι χτισμένη πάνω στην τρυφερότητα προς κάθε άλλο ανθρώπινο ον, πέρα από τον εαυτό μας» εξήγησε. «Χάρη σ’ αυτό το θαυμαστό εργαλείο οι εμπειρίες μας μπορούν να ταξιδέψουν μέσα στον χρόνο, να φτάσουν αυτούς που δεν έχουν ακόμα γεννηθεί, αλλά που κάποια μέρα θα στραφούν σ’ αυτά που θα έχουμε γράψει, τις ιστορίες που είπαμε για τους εαυτούς μας και τον κόσμο. Ιδέα δεν έχω πώς θα είναι οι ζωές τους και συχνά τις σκέφτομαι με ντροπή και ενοχές».

Γιατί η Ολγκα Τοκάρτσουκ δεν θεωρεί ότι «η κλιματική έκτακτη ανάγκη ή η πολιτική κρίση μέσα στις οποίες η ανθρωπότητα προσπαθεί σήμερα να βρει τον δρόμο της είναι μια στροφή της τύχης και του πεπρωμένου μας, αλλά αποτέλεσμα οικονομικών, κοινωνικών και θρησκευτικών αποφάσεων. «Η απληστία, η αποτυχία μας να σεβαστούμε τη φύση, ο εγωισμός, η έλλειψη φαντασίας, ο χωρίς τέλος ανταγωνισμός και η έλλειψη υπευθυνότητας, κατάντησαν τον κόσμο ένα αντικείμενο που μπορεί να κοπεί σε κομμάτια, να καταναλωθεί, να καταστραφεί. Γι’ αυτό κι εγώ πιστεύω ότι πρέπει να διηγούμαι ιστορίες σαν να ήταν ο κόσμος μια ζωντανή, μοναδική οντότητα, που συνεχώς σχηματίζεται μπροστά στα μάτια μας και σαν να είμαστε εμείς ένα μικρό και την ίδια στιγμή πανίσχυρο κομμάτι του».

Ετσι, θριαμβικά και με αισιοδοξία, τελείωσε τη διάλεξη της. Είχε όμως φροντίσει να εκθέσει ειλικρινά τις προσωπικές αγωνίες της για το πώς γράφει κανείς σήμερα λογοτεχνία και πώς τη διαβάζει. Για τον ολοένα μικρότερο ρόλο της, την «περιθωριοποίησή της» στην κοινωνία του ίντερνετ και της πληροφόρησης, αλλά και των ίδιων των βιβλιοπωλείων που είναι γεμάτα με «προσωπικές ιστορίες» και «είδη». Η αυτοκρατορία των πρώτων μάς έχει μετατρέψει», είπε, «σε μια χορωδία από σολίστ, φωνές που η μία ανταγωνίζεται την άλλη», ενώ «τα συγγραφικά “εγώ” σπανίως εγγυώνται την παγκοσμιότητα που κάποτε πρόσφεραν οι μύθοι και οι παραβολές». Με τη σειρά τους τα λογοτεχνικά είδη, αποτέλεσμα κυρίως της «αντιμετώπισης της λογοτεχνίας ως προϊόντος σύμφωνα με τις πρακτικές του σύγχρονου καπιταλισμού», οδηγούν στον περιορισμό της συγγραφικής ελευθερίας, σε απροθυμία για πειραματισμό.

Από κοντά και το ίντερνετ, που ενώ ξεκίνησε σαν «όνειρο» για επικοινωνία και πληροφόρηση, κατάντησε μια «απογοήτευση». «Αντί να ακούσουμε την αρμονία του κόσμου, ακούσαμε μια κακοφωνία ήχων, ανυπόφορα παράσιτα μέσα από τα οποία προσπαθούμε απελπισμένοι να ανιχνεύσουμε μια πιο ήρεμη μελωδία». Μόνο για τις τηλεοπτικές σειρές είχε έναν καλό λόγο να πει, αφού πιστεύει ότι «αυτή η μορφή διήγησης είναι ίσως σήμερα η μόνη που ψάχνει μια καινούργια φόρμα για την αφήγηση του αύριο, για να διαμορφωθεί ένας τρόπος ιστορίας που να ταιριάζει στη νέα μας πραγματικότητα».

Από τη μεριά της κήρυξε και από τη Στοκχόλμη έναν «επαναπροσδιορισμό του ρεαλισμού», αφού η ανάγκη γι’ αυτόν υπηρετείται από τα μίντια, τα κοινωνικά δίκτυα και το ίντερνετ. «Αυτό που «αναπόφευκτα» βρίσκεται μπροστά μας είναι «ένα είδος νεο-σουρεαλισμού που δεν θα φοβάται το παράδοξο και θα πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα, που θα εμπνέεται από τις νέες επιστημονικές θεωρίες και θα έχει συνεχείς αναφορές στους μύθους και όλα όσα έχει δημιουργήσει η ανθρώπινη φαντασία» κατέληξε.

 

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ομαδικά πυρά κατά Χάντκε, αμηχανία για Τοκάρτσουκ
Τελικά κανένας από τους δύο νέους νομπελίστες Λογοτεχνίας δεν γλίτωσε τις αντιδράσεις για την πολιτική διάσταση του έργου και της δράσης του. Ο Αυστριακός Πέτερ Χάντκε όμως, Νόμπελ του 2019, συγκέντρωσε τις...
Ομαδικά πυρά κατά Χάντκε, αμηχανία για Τοκάρτσουκ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ολγκα Τοκάρτσουκ: «Αν είσαι Πολωνός, έχεις κακό κάρμα»
Το 2018 είναι σίγουρα η τυχερή χρονιά της 57χρονης Πολωνέζας συγγραφέως Ολγκα Τοκάρτσουκ. Πήρε και τα δύο μεγαλύτερα λογοτεχνικά βραβεία του κόσμου.
Ολγκα Τοκάρτσουκ: «Αν είσαι Πολωνός, έχεις κακό κάρμα»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η «εκδίκηση» των γυναικών
Να και μια χρονιά που μπορούμε, επιτέλους, να κάνουμε μια πρόβλεψη για το Νόμπελ Λογοτεχνίας, ξέροντας πως μάλλον θα πέσουμε μέσα. Από παντού ακούγεται η άποψη ότι το ένα από τα δύο Νόμπελ θα πάει σίγουρα σε...
Η «εκδίκηση» των γυναικών
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Επεσα στον βούρκο της χούντας για να μιλήσω για το άρρωστο σήμερα»
Ο κορυφαίος πεζογράφος έγραψε ένα οργισμένο μυθιστόρημα, την «Αναψηλάφηση», με ήρωα έναν σακατεμένο από τα βασανιστήρια αριστερό φοιτητή, που επιστρέφει στην Ελλάδα ύστερα από πενήντα χρόνια αυτοεξορίας για να...
«Επεσα στον βούρκο της χούντας για να μιλήσω για το άρρωστο σήμερα»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μόλις ανακοινώθηκαν, αφορούν βιβλία του 2016
Τα περισσότερα από τα βιβλία στα οποία απονέμονται τα «φετινά» Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας, μπορεί να μην υπάρχουν καν στα ράφια των βιβλιοπωλείων (για τις προθήκες, ούτε λόγος). Κι αυτό, όχι γιατί η Κριτική...
Μόλις ανακοινώθηκαν, αφορούν βιβλία του 2016
ART - ΝΕΑ
Ο νομπελίστας που αγαπήθηκε και αμφισβητήθηκε
Πέθανε στα 85 του χρόνια ο μεγάλος συγγραφέας Β. Σ. Νάιπολ, ινδικής καταγωγής, που γεννήθηκε στο Τρινιντάντ και έζησε στην Αγγλία έχοντας στην καρδιά του έργου του τον μετα-αποικιοκρατικό κόσμο. Η αυστηρή του...
Ο νομπελίστας που αγαπήθηκε και αμφισβητήθηκε

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας