Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ελευθεριακός δημοτισμός και άμεση δημοκρατία

Μurray Bookchin, Ελευθεριακές διαδρομές, Επιλεγμένα κείμενα - Μτφρ. Θ. Καρυώτης, Γ. Στεφανίδης, Οι εκδόσεις των συναδέλφων, Αθήνα, 2017, σελ. 384

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ελευθεριακός δημοτισμός και άμεση δημοκρατία

  • A-
  • A+

Το βιβλίο αυτό αποτελείται από επιλεγμένα κείμενα του Μάρεϊ Μπούκτσιν, που καλύπτουν μια μεγάλη γκάμα των θεμάτων με τα οποία αυτός ασχολήθηκε: διαλεκτικός νατουραλισμός, κοινωνική οικολογία, αναρχισμός... Πρέπει κατ’ αρχάς να δοθεί ένα ανακουφιστικό «εύγε» στους μεταφραστές που χρησιμοποίησαν τον όρο «ελευθεριακός δημοτισμός» για να μεταφράσουν τον βασικό όρο του Μπούκτσιν libertarian municipalism. Ευτυχώς επικράτησε το αυτονόητο και ακολουθήθηκε η κυριολεκτική μετάφραση, διότι τα περισσότερα έργα του Μπούκτσιν στην ελληνική τους μετάφραση ατύχησαν, αφού ο όρος αυτός αποδόθηκε ως «ελευθεριακός κοινοτισμός».

Το κακό ξεκίνησε στη δεκαετία 1990 με το περιοδικό «Κοινωνία και Φύση», συνεχίστηκε σε άλλα περιοδικά και βιβλία και συνεχίζεται δυστυχώς ακόμη και σήμερα από κάποιους. Η μετάφραση ενός όρου δεν είναι θέμα γούστου και ιδεολογίας, είναι πρωτίστως ηθικό ζήτημα σεβασμού στην ορολογία του μεταφραζόμενου συγγραφέα.

Αλλωστε ο ίδιος ο Μπούκτσιν διαφοροποιείται ρητώς από τα κοινοτιστικά (communitarian) εγχειρήματα, διότι αυτά ασχολούνται με ζητήματα κοινωνικά, οικονομικά, παραγωγής, ενώ η δική του πρόταση είναι πολιτική και ασχολείται με το πρόβλημα της εξουσίας. Βασικό στοιχείο της προσέγγισής του είναι ο δήμος (municipality), o δε «ελευθεριακός δημοτισμός» αποσκοπεί στην εκπλήρωση των ιστορικών δυνατοτήτων του δήμου ως στίβου ανάπτυξης του διαλόγου και της πράξης. Οπως τονίζει: «Το να αγνοούμε την ελάχιστη πολιτειακή μονάδα της πολιτικής και της δημοκρατίας θα ήταν σαν να παίζουμε σκάκι δίχως σκακιέρα». Αρα, δεν είναι μόνο λανθασμένη και αυθαίρετη η απόδοση του όρου municipalism με τον «κοινοτισμός», αλλοιώνει επίσης το νόημα της σκέψης του Μπούκτσιν.

Επιπλέον, ο όρος «κοινοτισμός» αποδίδει τον όρο communitarianism, που χρησιμοποιήθηκε κατά τη συζήτηση στις ΗΠΑ από τη δεκαετία 1980 για να εκφράσει γενικώς την κριτική που ασκήθηκε από κάποιους διανοουμένους (communitarians) στις φιλελεύθερες απόψεις του John Rawls και άλλων διανοουμένων (liberals) για την πολιτική και τη δικαιοσύνη. Στην ελληνική βιβλιογραφία οι όροι αυτοί αποδόθηκαν με τα φυσιολογικά τους αντίστοιχα (κοινοτιστές, φιλελεύθεροι), άρα υπάρχει ένας επιπλέον λόγος που θα πρέπει να αποκατασταθεί η ορολογία του Μπούκτσιν ως «ελευθεριακός δημοτισμός». Ενα λάθος δεν πρέπει να διαιωνίζεται, καλό είναι κάποτε να σταματήσει. 1

Υπάρχουν επίσης και άλλα μεταφραστικά προβλήματα σε άλλα μεταφρασμένα βιβλία του Αμερικανού στοχαστή. Παράδειγμα, ο όρος localism που αποδίδεται με τον όρο του Λατούς «τοπικοποίηση» (localisation). Δημιουργείται έτσι σύγχυση, διότι ο Λατούς χρησιμοποιεί τον όρο αποκλειστικά για οικονομικές και παραγωγικές δραστηριότητες, ενώ ο Μπούκτσιν χρησιμοποιεί τον localism με πολιτική έννοια. Εννοεί τη συμμετοχή των δημοτιστών στις δημοτικές εκλογές για να επιτύχουν τοπικές συνελεύσεις και τοπικά συμβούλια, τα οποία στη συνέχεια θα συγκροτήσουν τις συνομοσπονδίες. Στο σημείο αυτό δίνει έμφαση και ο Δημ. Ρουσσόπουλος στον πρόλογο του εν λόγω βιβλίου.

Επιμένω στα ζητήματα της ορολογίας, διότι το έργο και η πορεία του ίδιου του Μπούκτσιν έχουν κάποιες ασυνέχειες και τομές, οφειλόμενες σε κάποιους όρους που φαίνεται να επικαλύπτει ο ένας τον άλλον, επίσης σε αλλαγές στην ορολογία και σε διαφοροποιήσεις στις απόψεις – άρα οι άστοχες μεταφραστικές επιλογές δυσκολεύουν περισσότερο την κατανόηση της σκέψης του. Ενώ λ.χ. αρχικώς ο Μπούκτσιν χρησιμοποιεί τον όρο «συνομοσπονδιακός δημοτισμός», στη συνέχεια επιλέγει τον «ελευθεριακό δημοτισμό» και καταλήγει στον «κομμουναλισμό».

Η πιο σημαντική όμως αλλαγή είναι στα μέσα της δεκαετίας 1990 όταν διαφοροποιείται από τον αναρχισμό και το 1999, σε γεροντική ηλικία πια, δηλώνει δημοσίως ότι δεν είναι αναρχικός αλλά «κομμουναλιστής», πράγμα που σημαίνει ότι αναιρούνται οι αναρχικές συνιστώσες όλου του περασμένου έργου του. Δηλαδή σημερινές εκφράσεις του τύπου «ο αναρχικός Μπούκτσιν» είναι ψευδείς και στερούνται νοήματος. Οπότε τίθεται ζήτημα για το ξαναδιάβασμα του έργου του υπό το φως των γραπτών των τελευταίων επτά χρόνων της ζωής του.

Ενα σημαντικό ζήτημα για την πολιτική δράση είναι η δυνατότητα προσανατολισμού μέσα από τους πολλούς όρους που έχει χρησιμοποιήσει ο Μπούκτσιν. Μεταξύ αυτών είναι και η «άμεση δημοκρατία», στην οποία αναφέρεται σε αρκετά γραπτά του. Το ερώτημα που τίθεται είναι τι σημαίνει «άμεση δημοκρατία» και πώς αυτή συνδέεται με τον «ελευθεριακό δημοτισμό» ή τον «κομμουναλισμό».

Ο Μπούκτσιν εξηγεί σαφώς ότι ο «ελευθεριακός δημοτισμός» περιλαμβάνει και ένα πρόγραμμα για την οικονομία. Το λιγότερο που ζητά είναι η δημοτικοποίηση της οικονομίας, δηλαδή η επίβλεψη της γης και των εργατικών εγχειρημάτων από τον δήμο, από τους συμμετέχοντες σε ελεύθερες συνελεύσεις και από τα συμβούλια στις συνομοσπονδίες. Η καθοδηγητική αρχή είναι «από τον καθένα ανάλογα με τις δυνατότητές του στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του». Ως γνωστόν τη φράση αυτή χρησιμοποίησε ο Μαρξ ως βασική αρχή για το στάδιο του κομμουνισμού.

Είναι εμφανές πως ο Μπούκτσιν έμεινε πιστός στη μαρξική ιδέα του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, παρ' όλες τις κριτικές που άσκησε σε άλλα σημεία της μαρξικής θεωρίας. Ο ελευθεριακός δημοτισμός ή κομμουναλισμός επιζητεί τα ίδια με τον Μαρξ, έχει τον ίδιο σκοπό. Απλώς ο Μπούκτσιν αλλάζει τα μέσα και προτείνει τις ελεύθερες λαϊκές συνελεύσεις, αντί για το Κόμμα και την προλεταριακή επανάσταση. Το ερώτημα που τίθεται είναι τι ρόλο παίζει η άμεση δημοκρατία στο πλαίσιο αυτό. Στα κείμενά του όμως δεν έχει κάποια αναλυτική περιγραφή για το πολίτευμα της άμεσης δημοκρατίας, παρότι αναφέρεται αρκετές φορές με θετικό τρόπο στην αθηναϊκή δημοκρατία και τη δημοκρατική πολιτική. Εχει μόνο γενικές αναφορές.

Αμεση δημοκρατία για τον Μπούκτσιν σημαίνει τελικώς τις δημοτικές συνελεύσεις και τη συνομοσπονδιοποίησή τους, οι οποίες θα πρέπει να αποφασίσουν τη δημοτικοποίηση των αγαθών και την εφαρμογή της κομμουναλιστικής ή κομμουνιστικής αρχής που είδαμε προηγουμένως. Αυτό σημαίνει ότι ο Μπούκτσιν έχει προαποφασίσει τι θα αποφασίζουν οι συνελεύσεις, δηλαδή καταστρατηγεί τη βασική αρχή της άμεσης δημοκρατίας του αυτοκαθορισμού και του αυτοπροσδιορισμού.

Αθελά του καταργεί τη διαβούλευση με ελευθερία και ισότητα, την αρχή της αυτονομίας, υιοθετώντας την αρχή της ετερονομίας για τις συνελεύσεις που οραματίζεται. Στο όραμα του Μπούκτσιν για σοσιαλισμό και κομμουναλισμό η άμεση δημοκρατία είναι απλώς ένα εργαλείο. Καταργείται ως πολίτευμα και υφίσταται μόνο ως διαδικασία. Ετσι επικράτησε η λανθασμένη εικόνα της άμεσης δημοκρατίας, όχι μόνο στους επηρεασμένους από τον Μπούκτσιν, αλλά και σε πολλούς άλλους.

Χρειάζεται λοιπόν η αποκατάσταση της άμεσης δημοκρατίας ως πολιτεύματος και ως στόχου του πολιτικού αγώνα. Αυτή δεν μπορεί να επιτευχθεί εάν δεν γίνει πλήρης απεξάρτηση από τον μαρξισμό, τον σοσιαλισμό, τον κομμουνισμό και την εσχατολογία της αταξικής κοινωνίας, που συγκάλυψαν επί πολλά χρόνια την αξία της άμεσης δημοκρατίας ως πολιτεύματος. Το βιβλίο «Ελευθεριακές διαδρομές» δίνει μια γενική εικόνα των διαφόρων στιγμών του Μπούκτσιν και αποτελεί μέσον για τη διασάφηση και κατανόηση των στιγμών αυτών. Ομως για την αποκατάσταση της άμεσης δημοκρατίας ως πολιτεύματος και ως στόχου του πολιτικού αγώνα χρειάζεται η βοήθεια άλλων στοχαστών, όπως ο Ρουσό, η Αρεντ και ο Καστοριάδης.

*Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

1. Για ιστορικούς και δεοντολογικούς λόγους θα πρέπει να αναφερθεί ότι η πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε ο σωστός όρος «ελευθεριακός δημοτισμός» ήταν το 2006 στην ελληνική μετάφραση του Αλ. Γκεζερλή στο κείμενο του Μπούκτσιν, The Communalist Project, εκδ. Αλεξάνδρεια.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Πλάσματα με όνειρα, έρωτες και ελπίδες
«Χαρράγκα - Αυτοί που καίνε τα χαρτιά τους» ● Το βιβλίο πραγματεύεται τη ζωή εφήβων σε ένα προάστιο της Καζαμπλάνκα. Χαρράγκα είναι αραβική λέξη που χρησιμοποιείται στην Αλγερία για να χαρακτηρίσει τους...
Πλάσματα με όνειρα, έρωτες και ελπίδες
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μετανάστης σε έναν μη τόπο
Ενα μυθιστόρημα που θυμίζει στην ανθρωπότητα τι συμβαίνει όταν το μίσος για τον άλλο γίνεται συστατικό στοιχείο της ζωής. Ο Μπόσβιτς (Boschwitz) γεννήθηκε στο Βερολίνο το 1915, έγραψε αυτό το βιβλίο και το...
Μετανάστης σε έναν μη τόπο
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Κόντρα στο εθνικιστικό παραλήρημα
Τα επεισόδια της νέας ελληνοτουρκικής κρίσης διαδέχονται το ένα το άλλο με αυξημένη συχνότητα. Αυτή η έκδοση του Μαρξιστικού Βιβλιοπωλείου περιλαμβάνει μια σειρά κείμενα που εξηγούν τις αιτίες και τις στροφές...
Κόντρα στο εθνικιστικό παραλήρημα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Τα Βαλκάνια χωρίς το πρόσημο της βίας
Το συγκεκριμένο, δις βραβευμένο ιστορικό βιβλίο του καθηγητή Μαρκ Μαζάουερ δεν έτυχε μεγάλης προσοχής από την εγχώρια κριτική. Οι σχετικά πρόσφατες εξελίξεις στο Μακεδονικό το φέρνουν, πάντως, ξανά στο θερμό...
Τα Βαλκάνια χωρίς το πρόσημο της βίας
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Συνομολόγηση με το κακό του ναζισμού
Από την πρώτη σελίδα του βιβλίου «Μεφίστο» του Klaus Mann, ξέρεις ότι έχεις μπροστά σου ένα κλασικό έργο. Δεν είναι μόνο η τόσο δυνατή γραφή όσο το ότι γρήγορα νιώθεις τον ίλιγγο μιας ερμηνείας που διαρκώς σου...
Συνομολόγηση με το κακό του ναζισμού
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενα ρέκβιεμ για την Κομμούνα μεταμφιεσμένο σε νουάρ
Σύμφωνα με όσα λέει στις συνεντεύξεις του ο Γάλλος συγγραφέας Ερβέ Λε Κορ, το νέο μυθιστόρημα του «Στον ίσκιο της πυρκαγιάς» αντλεί την έμπνευσή του από το δοκίμιο του Ιταλού στοχαστή Εντσο Τραβέρσο «Αριστερή...
Ενα ρέκβιεμ για την Κομμούνα μεταμφιεσμένο σε νουάρ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας