Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Μαρξ ενάντια στην «αυτοερμηνεία» του!

Miguel Abensour, «Η δημοκρατία ενάντια στο κράτος. Ο Μαρξ και η μακιαβελική στιγμή», Μετάφραση-εισαγωγή: Βίκυ Ιακώβου, Στάσει Εκπίπτοντες, Αθήνα, 2019, σ. 344

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Μαρξ ενάντια στην «αυτοερμηνεία» του!

  • A-
  • A+

Υπάρχει, κατά τα φαινόμενα, μια περίεργη ικανοποίηση πίσω από τις δηλώσεις περί της κακόβουλης και πολεμοχαρούς φύσης του ανθρώπου, κανείς, όμως, δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι οι συνεπαγωγές των δηλώσεων αυτών στο επίπεδο της πολιτικής φιλοσοφίας δεν είναι δυσάρεστες ή καταθλιπτικές.

Για τούτο η νεότερη πολιτική φιλοσοφία δεν είναι διόλου ανάλαφρη· αντιθέτως, βαρυγκομεί υπό την πίεση μιας αναγκαιότητας εξωτερικού περιορισμού και ρύθμισης, υπό το βάρος, με άλλα λόγια, της αναγκαιότητας του Κράτους. Ετούτη η ακατανίκητη «ηδονολογία του κακού» δεν θα αρκούσε από μόνη της· πάντως δύσκολα κάποιος θα διαφωνούσε με τον αφορισμό ότι μια ανάλαφρη πολιτική φιλοσοφία δεν θα είχε λόγο ύπαρξης.

Το σκοτεινό νεφέλωμα της κρατικής αναγκαιότητας δεν διαλύεται με το πρώτο αεράκι. Αλλά, μπορεί και να αληθεύει η παρατήρηση του Αμπενσούρ για τον «περίεργο τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας μας [η οποία] άπαξ και μια κατάσταση συνιστά πρόβλημα τη μετατρέπει παρευθύς σε αξεπέραστο ορίζοντα, σε ανυπέρβλητο εμπόδιο»1. Ετσι, στη βαριά και καταθλιπτική ατμόσφαιρα του κρατικού αναπόφευκτου ένα «χαρμόσυνο νέο», το οποίο όμως κανείς δεν συζητά, έχει αναγγελθεί από τον Πιερ Κλαστρ «κάτω από το όνομα της “κοινωνίας ενάντια στο κράτος”»2. Αναγγελία που ούτως ή άλλως, θα ’λεγε κανείς, έχει γίνει κάμποσες φορές στην ιστορία, αν και τις περισσότερες από αυτές μάλλον ως δυσοίωνη προειδοποίηση, παρά ως χαρμόσυνο νέο.

Ο Αμπενσούρ εννοιολογεί ως «εξεγειρόμενη δημοκρατία» τούτη την αντικρατική διάθεση, όχι «ως μια εκδοχή του φιλελεύθερου προτάγματος -ο πολίτης ενάντια στην εξουσία–, αλλά [ως] μια λύση που εκφράζεται στον πληθυντικό –οι πολίτες ενάντια στο κράτος ή, ακόμα καλύτερα, η κοινότητα των πολιτών ενάντια στο κράτος»3. Σε αυτήν την πυρηνική θέση συμπυκνώνεται ο τριπλός σχεδιασμός του Αμπενσούρ: να προσδιορίσει την έννοια της δημοκρατίας ως αντίθεση στο κράτος, να εντάξει αυτήν την έννοια σε μια παράδοση σκέψης ξέχωρης του φιλελευθερισμού και, τέλος, να τη θεμελιώσει οντολογικά. Ετσι, η δημοκρατία είναι η καταρχήν αντίθεση στο κράτος διότι «στη βαθύτερη σκόπευσή της προσπαθεί για την εξαφάνιση της σχέσης κυρίαρχοι/κυριαρχούμενοι, για την επέλευση μιας κατάστασης μη κυριαρχίας»4.

Η δημοκρατία, επιπλέον, ως πράξη της κοινότητας των πολιτών, ως «τροπικότητα του πολιτικού πράττειν» μέσω της «εισβολής του δήμου» στην πολιτική σκηνή, ορίζει μια παράδοση ξέχωρη, ή αντιθετική, προς τον φιλελευθερισμό, αυτήν του ρεπουμπλικανισμού. Μια παράδοση πολιτικής φιλοσοφίας που συγκροτείται μέσω της κατάφασης της πολιτικής φύσης του ανθρώπου και της θέασης της πολιτικής ως «υλοποίησης αυτής της αρχέγονης πολιτικότητας»5.

Εδώ ακριβώς, στην επανενεργοποίηση της κλασικής, αριστοτελικής, ανθρωπολογίας θεμελιώνεται οντολογικά η δημοκρατία ως αντικρατική πράξη. Δημοκρατία διότι είναι η πράξη του συνόλου των πολιτών, του λαού, και αντικρατισμός διότι αυτή η πράξη αποτελεί το θεμελιώδες γεγονός που συγκροτεί, που δημιουργεί το σύνολο της κοινωνικής και πολιτικής ζωής και που εναντιώνεται στην επιμεροποίηση αυτής της καθολικής δημιουργίας που αξιώνει το Κράτος.

Εξ ου και το Κράτος ως Επιμέρους παραμένει μόνο επιμέρους, ενώ όταν είναι Καθολικό, δηλαδή ως προσδιορισμός της πραγματικής ζωής του λαού, είναι πραγματικό Καθολικό, συνεπώς «στη γνήσια δημοκρατία το Κράτος θα εξαφανιστεί»6.

Ο Μαρξ προσφέρει στον Αμπενσούρ μια βαθιά οντολογία της δημοκρατίας, ως το «λυμένο αίνιγμα όλων των πολιτευμάτων», και ο Αμπενσούρ επανενεργοποιεί την αντικρατική διάσταση της μαρξικής σκέψης· αυτό δεν είναι μόνο μια πολιτική πράξη, αλλά και μια πρόταση (επαν)ανάγνωσης του μαρξικού έργου, μια πρόταση ανάγνωσης εν γένει, κάθε θεωρητικού σχηματισμού.

Και μάλιστα μια ιδιαιτέρως προκλητική πρόταση, όταν ζητά, συγκεκριμένα, την εφαρμογή της στον ίδιο τον Μαρξ: «Μήπως η ετυμηγορία του Μαρξ το 1859 –όπου ακολούθησε την αντίστροφη κατεύθυνση απ’ το 1843 [της Κριτικής της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου στην οποία βασίζεται, κατά κύριο λόγο, ο Αμπενσούρ] και έβγαλε το πολιτικό από τον άξονά του, καθιστώντας το παράγωγο του οικονομικού– είχε ως αποτέλεσμα να κλείσει τον δρόμο σε οιαδήποτε ανάγνωση θα αντέβαινε στην αυτοερμηνεία του»7;

Ο Αμπενσούρ δεν στέφει απλώς τον Μαρξ ενάντια στους μαρξιστές επιγόνους του, τον στρέφει ενάντια στον ίδιο του τον εαυτό! Παραιτείται από κάθε «σχέδιο κυριότητας», αναγνωρίζει «εντάσεις και αντιφάσεις» και επιμένει στα ερωτήματα που τέθηκαν από τον Μαρξ και όχι, κατ’ ανάγκην, στις απαντήσεις που αυτός έδωσε. Μια ερμηνεία του Μαρξ που στέκει αδιάφορη, ή και αντίθετα, από την «αυτοερμηνεία» του ίδιου αποτελεί μια ρελάνς πανουργίας που θέλει να εξουδετερώσει την πανουργία του Λόγου εκείνη που μετέτρεψε έναν βαθύ αντικρατισμό στο απολύτως αντίθετό του!

Ο Αμπενσούρ ανασκάφει στο έδαφος του σοσιαλισμού, όπου ο Καρ [E.H.Carr] είχε διακρίνει έναν μισοθαμμένο αντικρατισμό, ανασύροντάς τον από το ίδιο το μαρξικό υπέδαφος, επιστρέφοντας παράλληλα σε μια υποστηρικτική οντολογία του ανθρώπου ως πολιτικού όντος. Αυτός είναι ένας δίκοπος ριζοσπαστισμός: στη μια του πλευρά, αυτή της υποστήριξης του αντικρατισμού, η κατεύθυνση της αιχμής είναι σαφής· η άλλη του πλευρά, η οντολογία που τον θεμελιώνει, κατευθύνει την αιχμή της και ενάντια στις οντολογίες της δομικής προβληματικότητας και της κοινωνικής δυσανεξίας του ανθρώπου, που κυριαρχούν και στον σύγχρονο μαρξισμό.

Ενα πολλαπλά κρίσιμο έργο, το «Η δημοκρατία ενάντια στο κράτος», για την έκδοση του οποίου πρέπει να ευχαριστήσουμε τόσο τον εκδοτικό οίκο Στάσει Εκπίπτοντες όσο και τη Βίκυ Ιακώβου για την εξαιρετική, εκδοτική και μεταφραστική εργασία που μας παρέδωσαν.


1 Στο βιβλίο, σ. 86.
2 ό.π.
3 ό.π., σ. 53.
4 ό.π., σ. 43.
5 ό.π., σ. 99.
6 Κ. Marx, «Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Κράτους», μτφρ. Μπ. Λυκούδη, Παπαζήσης, Αθήνα 1978, σ. 65.
7 ό.π., σ. 112.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Παπαρούνες στα μάγουλα, ηλιοτρόπια στα μάτια
Από το πρώτο του κιόλας ποίημα ο Ελληνορουμάνος ποιητής Φλωρίν Γεωργίου μάς αποκαλύπτει την προσδοκία της δημιουργίας του, που δεν είναι άλλο τι από ένα μουσείο συναισθημάτων μέσα σε ένα ποιητικό βιβλίο.
Παπαρούνες στα μάγουλα, ηλιοτρόπια στα μάτια
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Το ευεργετικό μυστικό
Η ιστοριούλα με την υπέροχη εικονογράφησή της, έτσι όπως παραδίδεται, αυθύπαρκτη, τους εκπροσωπεί άριστα μέσω του μεστού συναισθήματος που αφήνει πίσω της στο μυαλό των ενηλίκων, ενώ για τα μικρά παιδιά τα ως...
Το ευεργετικό μυστικό
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Η σκέψη που σκέφτεται τη σκέψη της»
Τι αξία έχουν οι χρονολογίες για τη ζωή των ανθρώπων; Για κάποιους σηματοδοτούν μια καταλυτική γνωριμία, τη γέννηση ενός παιδιού. Για άλλους τη συμμετοχή σε ένα κοσμοϊστορικό κοινωνικό-πολιτικό γεγονός, τη...
«Η σκέψη που σκέφτεται τη σκέψη της»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Υψωσε τη φωνή της ενάντια στην προδοσία της Ρωσικής Επανάστασης
Ακριβώς εκατόν πενήντα χρόνια κλείνουν φέτος από τη γέννηση της Εμμα Γκόλντμαν και η επανακυκλοφορία στα ελληνικά του βιβλίου της «Η απογοήτευσή μου στη Ρωσία» είναι μία πρώτης τάξης ευκαιρία να θυμηθούμε την...
Υψωσε τη φωνή της ενάντια στην προδοσία της Ρωσικής Επανάστασης
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η οντολογία του φαντασιακού
Οι κριτικές αυτές συμπυκνώνουν τους κύριους τόπους των κριτικών που ασκήθηκαν στο έργο του και από αυτήν την άποψη έχει μοναδικό ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς τις απαντήσεις σε αυτές άμεσα από τον...
Η οντολογία του φαντασιακού
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ουράνια λαμπυρίσματα
Επειτα από προσεκτική ανάγνωση και μελέτη της ποιητικής συλλογής «Φεγγαροκουβέντες και γρίφοι της άμμου» του συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλου, εύλογα καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι δικαίως συγκαταλέγεται η...
Ουράνια λαμπυρίσματα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας