Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η οντολογία του φαντασιακού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η οντολογία του φαντασιακού

  • A-
  • A+
Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Το βιβλίο αυτό είναι το προτελευταίο στη σειρά «Τα σταυροδρόμια του λαβυρίνθου» και εκδόθηκε ζώντος του Κορνήλιου Καστοριάδη. Θα έλεγα ότι συμπυκνώνει τη φιλοσοφία μιας ζωής με έναν ιδιαίτερο τρόπο, αφού στο βασικό του κείμενο, που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο, ο Καστοριάδης απαντά σε κριτικές που ασκήθηκαν στις απόψεις του από πανεπιστημιακούς και άλλους διανοουμένους, οι οποίες δημοσιεύτηκαν το 1989 σε έναν συλλογικό τόμο προς τιμήν του.

Οι κριτικές αυτές συμπυκνώνουν τους κύριους τόπους των κριτικών που ασκήθηκαν στο έργο του και από αυτήν την άποψη έχει μοναδικό ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς τις απαντήσεις σε αυτές άμεσα από τον ίδιο.

Αναγκάζεται έτσι ο Καστοριάδης να επανεξετάσει και να διευκρινίσει τις βασικές γραμμές του έργου του, σχεδόν σε όλους τους τομείς – οντολογία, ψυχανάλυση, ηθική, πολιτική. Αποτελεί –θα λέγαμε– ένα είδος πνευματικής αυτοβιογραφίας και φιλοσοφικής, ψυχαναλυτικής και πολιτικής διαθήκης, αν και όλο το έργο του ασφαλώς είναι μια ανοιχτή διαθήκη. Το βιβλίο περιέχει και άλλα κείμενα για τη σχέση φιλοσοφίας και ψυχανάλυσης, καθώς και το ιστορικό της φαντασίας, προσθέτοντας καινούργιες οπτικές σε αυτά τα πεδία που αποτελούν κύριους πυλώνες της φιλοσοφίας του.

Δύο από τα πιο σημαντικά ζητήματα τα οποία προκύπτουν από αυτό το βιβλίο και πρέπει να αναδειχθούν είναι: πρώτον, τι το νέο και διαφορετικό έφερε ο Καστοριάδης στη φιλοσοφία και δεύτερον, ποια είναι η αξία του στη φιλοσοφία και την πολιτική. Φυσικά εδώ δεν μπορεί να γίνει αναλυτική εξέταση, είναι όμως καλό να υποτυπωθούν κάποια στοιχεία, τα οποία χρειάζεται να αναπτυχθούν σε ευρύτερη εργασία.

Το νέο που έφερε ο Καστοριάδης στη φιλοσοφία, με τη βοήθεια της φροϊδικής θεωρίας και της ψυχανάλυσης, έγκειται στη δημιουργία μιας νέας οντολογίας, της οντολογίας του φαντασιακού, η οποία εκδέχεται το Είναι όχι ως πλήρως καθορισμένο και καλώς ορισμένο, όπως η παραδοσιακή φιλοσοφία, αλλά ως ακαθόριστο.

Με την έννοια αυτήν, είναι επιδεκτικό στην αυτοαλλοίωση μέσα στον χώρο και στον χρόνο. Στο πλαίσιο αυτό, απορρίπτοντας τις αντιλήψεις της κληρονομημένης ελληνοδυτικής σκέψης, ο Καστοριάδης εισάγει μια νέα σύλληψη της ανθρώπινης κοινωνίας και ιστορίας. Η κοινωνία και η ιστορία δεν υπόκεινται σε αδήριτους αντικειμενικούς οικονομικούς νόμους, δεν υπακούν στην καθοριστικότητα· διαρρηγνύουν τα πλαίσια του καθορισμένου, είναι δημιουργίες ακαθόριστες. Η ιστορία είναι δημιουργία, ποίηση, γένεση οντολογική νέων μορφών, νέων ειδών. H καταγωγή κοινωνίας και θεσμών οφείλεται στο κοινωνικό φαντασιακό, το οποίο δημιουργεί καινούργια είδη, οντολογικά είδη, καινούργιες μορφές, μορφές άλλες και όχι απλώς διαφορετικές.

Αυτές οι νέες μορφές είναι οι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες, ήτοι όροι και αναφορές που δεν ανάγονται σε (ή που δεν παράγονται από) κάποια «πραγματικότητα», «λειτουργικότητα» και «ορθολογικότητα». Αντιθέτως, η πραγματικότητα, η λειτουργικότητα και η ορθολογικότητα είναι δημιουργήματα του φαντασιακού, είναι κοινωνικές φαντασιακές σημασίες. Το φαντασιακό, κατά τον Καστοριάδη, είναι το κύριο στοιχείο της ανθρώπινης δημιουργίας.

Η οντολογία αυτή σηματοδοτεί μια ρήξη με την παραδοσιακή σκέψη από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη μέχρι τον Κάντ, τον Χέγκελ, τον Μαρξ και τον Χάιντεγκερ. Από τη στιγμή που η κληρονομημένη σκέψη στηρίζεται στην καθοριστικότητα, εγκλωβίζεται ταυτοχρόνως σε αυτήν, με αποτέλεσμα να απωθεί και να εξορίζει από την οπτική της τη φαντασία και το φαντασιακό, να απωθεί τη δημιουργία του νέου, του άλλου. Και εδώ έγκειται η αξία και η τεράστια σημασία της καστοριαδικής οντολογίας.

Ομως αυτό που της δίνει μια άλλη δυναμική και την προεκτείνει στον 21ο αιώνα έγκειται στο γεγονός ότι ήταν αποτέλεσμα της κατά μέτωπον σύγκρουσής της όχι μόνο με τον κυρίαρχο μαρξισμό αλλά και με τον μεταφιλοσοφικό μηδενισμό και τον μεταμοντέρνο σχετικισμό της εποχής της.

Πράγματι, στις δεκαετίες 1960-1980, στη Γαλλία αλλά και σε άλλες χώρες κυριαρχούσαν ο μαρξισμός από τη μία και ο δομισμός, ο μεταδομισμός και ο μεταμοντερνισμός από την άλλη. Η συντριπτική πλειονότητα των διανοουμένων (Αλτουσέρ, Λεβί-Στρος, Φουκό, Λακάν, Μπαρτ, Ντεριντά) είχαν επηρεαστεί από αυτά τα ρεύματα σκέψης και από μια ισχυρή δόση νιτσεϊσμού και χαϊντεγκεριανισμού που θεμελίωναν την ανθρώπινη ύπαρξη στην αδυνατότητά της να υπερβαίνει και να αλλάζει την κατάστασή της. Επικύρωναν έτσι το ισχύον και το θεσμισμένο.

Η μηδενιστική χαϊντεγκεριανή θεώρηση του Είναι συμφωνεί με την απαίτηση του συστήματος να ελέγχει τα πάντα – οικονομία, πολιτική, κουλτούρα. Με το τέλος της φιλοσοφίας και το πεπρωμένο τού Είναι (Χάϊντεγκερ), με τον θάνατο του ανθρώπου (Φουκό) και του υποκειμένου (Λακάν), ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως υφιστάμενος ένα βιολογικό, ένα οικονομικό και ένα συμβολικό σύστημα και άρα ως αντικείμενο μιας βιοπολιτικης εξουσίας, την οποία ασκεί επάνω του το πολιτικό σύστημα.

Στο πλαίσιο αυτό ανήκει και ο Αγκάμπεν με την άποψή του για τη διαμόρφωση της σύγχρονης κοινωνίας σε «στρατόπεδο συγκέντρωσης», από το οποίο δεν υπάρχει δυνατότητα διαφυγής και ο καθένας είναι μελλοντικός homo sacer.1 Με άλλα λόγια, υπήρχε και υπάρχει μία οντολογία του κυρίαρχου, του ισχύοντος και του θεσμισμένου, μια οντολογία του κλειστού συστήματος χωρίς κάποιο «έξω», η οποία προσυπογράφει εν τέλει το «τέλος της ιστορίας». Σε αυτήν προσχώρησαν ο Κλοντ Λεφόρ και ο Μαρσέλ Γκοσέ.

Σε αυτήν την κυρίαρχη οντολογία του μηδενισμού, του μεταμοντερνισμού, της παθητικότητας και της υπακοής, ο Καστοριάδης δημιούργησε μια νέα οντολογία του φαντασιακού και της δημιουργίας, που την αναπτύσσει και στο παρόν, σημαντικότατο, βιβλίο. Μια οντολογία ικανή να αντιπαρατεθεί στην κυρίαρχη οντολογία και ιδεολογία.

Ολη αυτή η καινοτόμος σύλληψη του Είναι έχει ως ρητή ή υπόρρητη μέριμνα την ατομική και κοινωνική αυτονομία, και από αυτήν την άποψη δικαίως χαρακτηρίστηκε ο Καστοριάδης «στοχαστής της αυτονομίας και της δημοκρατίας». Σε αυτές τις δύο κυρίως αναφέρεται, κατά τη γνώμη μου, ο δεύτερος όρος στον τίτλο του βιβλίου: πρακτέα.

Θα ήθελα, τέλος, να επισημάνω την ποιότητα της μεταφραστικής εργασίας του Κωστή Σπαντιδάκη, πίσω από την οποία υπάρχουν πολύμοχθη και πολύχρονη προσπάθεια, γνώση, ευσυνειδησία και ευαισθησία – και μάλιστα σε έργα σαν κι αυτό που θέτουν μεγάλα μεταφραστικά προβλήματα, όπως ακριβώς και η «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας». Χωρίς τον Σπαντιδάκη οι μεταφράσεις των έργων του Καστοριάδη στα ελληνικά θα είχαν ατυχήσει. Είμαστε τυχεροί, και του οφείλουμε ένα μεγάλο «ευχαριστώ».


1. Τη συνοπτική αυτή εικόνα αναπτύσσει περισσότερο η Αλεξάνδρα Δεληγιώργη.

* Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Η σκέψη που σκέφτεται τη σκέψη της»
Τι αξία έχουν οι χρονολογίες για τη ζωή των ανθρώπων; Για κάποιους σηματοδοτούν μια καταλυτική γνωριμία, τη γέννηση ενός παιδιού. Για άλλους τη συμμετοχή σε ένα κοσμοϊστορικό κοινωνικό-πολιτικό γεγονός, τη...
«Η σκέψη που σκέφτεται τη σκέψη της»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο δρόμος προς τον ολοκληρωτισμό
Σε αυτό το σημαντικό βιβλίο ο Γάλλος ιστορικός Μαρκ Φερό εξετάζει την πορεία των σοβιέτ (συμβουλίων) στη Ρωσία του 1917, τον τρόπο συγκρότησης, οργάνωσης και λειτουργίας τους μέσα στα κοινωνικά και πολιτικά...
Ο δρόμος προς τον ολοκληρωτισμό
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ουράνια λαμπυρίσματα
Επειτα από προσεκτική ανάγνωση και μελέτη της ποιητικής συλλογής «Φεγγαροκουβέντες και γρίφοι της άμμου» του συγγραφέα Δημήτρη Τσινικόπουλου, εύλογα καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι δικαίως συγκαταλέγεται η...
Ουράνια λαμπυρίσματα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Λογοτεχνική βραδιά
Σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη βραδιά εξαιτίας της εξόντωσης των Κούρδων που επιχειρείται στη Ροζάβα, η γκαλερί Αγριλίδες, το Σάββατο 12  Οκτωβρίου, 8.00 μ.μ., παρουσιάζει τα βιβλία του Κούρδου συγγραφέα και...
Λογοτεχνική βραδιά
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Για την οντολογία του Καρούζου
«Σας μιλώ από ένα υπόγειο. Σας μιλώ από το υπερώο της Ελλάδος», μας λέει ο Καρούζος σε ένα στίχο του. Αυτός ο άνθρωπος, λέει μια φίλη μου, είχε όση κόλαση χρειαζόταν και όσο παράδεισο ήθελε. Δεν έχω ακούσει...
Για την οντολογία του Καρούζου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας