Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η συνείδηση της Ρωσίας

Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η συνείδηση της Ρωσίας

  • A-
  • A+
Στις 18 Μαρτίου κυκλοφορεί το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της μεγάλης κυρίας των ρωσικών γραμμάτων, της Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια. Είναι το «Πράσινο αντίσκηνο», το τέταρτο βιβλίο της στα ελληνικά, ένα έργο-απολογισμός που σηκώνει το χαλί της σοβιετικής κοινωνίας και βάζει στο μικροσκόπιο τους κόμπους που θυμίζουν τις ατέλειές της αλλά και διασφαλίζουν την αντοχή της.

Τουλάχιστον χίλιοι τετρακόσιοι ενενήντα δύο άνθρωποι ποδοπατήθηκαν στη Μόσχα, τη μέρα της κηδείας του Στάλιν. Καμία σχετική φωτογραφία δεν δημοσιεύτηκε ποτέ, παρά μόνο εκείνη με το φέρετρό του στην ιστορική «Αίθουσα των Κιόνων». Οσοι έχασαν τη ζωή τους «θάφτηκαν αθόρυβα και κρυφά», όπως αθόρυβα πέθανε τότε στο σπίτι του και ο μεγάλος συνθέτης Σεργκέι Προκόφιεφ, χωρίς ο θάνατός του να πάρει καμία δημοσιότητα…

Η Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια (Lyudmilla Ulitskaya) στρέφει τον φακό της στις αποσιωπημένες αλήθειες της σοβιετικής πραγματικότητας, και επιλέγει εκείνη τη μέρα που «κάποιος χθόνιος χείμαρρος ξεχύθηκε στην επιφάνεια της γης απειλώντας κάθε ανθρώπινη ζωή», ως αφετηρία του μυθιστορήματός της Το πράσινο αντίσκηνο (εκδ. Καστανιώτη, μτφρ. από τα ρωσικά Σταυρούλα Αργυροπούλου).

Είναι ένα καθηλωτικό έργο με αυτοβιογραφική βάση, που παρακολουθεί την κληρονομιά του Στάλιν και τη ρωσική καθημερινότητα αλλά και κουλτούρα, ανάμεσα σε δύο σημαδιακές ιστορικοπολιτικές στιγμές: τον θάνατο του κομμουνιστή ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν την 1η Μαρτίου 1953 στη Μόσχα και τον θάνατο του σπουδαίου ποιητή Ιωσήφ Μπρόντσκι την 28η Ιανουαρίου 1996 στη Νέα Υόρκη.

Κορυφαία και πολυδιαβασμένη Ρωσίδα συγγραφέας που αναδείχθηκε κατά την Περεστρόικα, η Ουλίτσκαγια αφουγκράζεται τους αντιφρονούντες και ανυπότακτους Σοβιετικούς πολίτες, αλλά το μυθιστόρημά της δεν ανήκει στην πολυδιαφημισμένη κατηγορία των βιβλίων που καταγγέλλουν το κομμουνιστικό καθεστώς. Η ματιά της είναι κοφτερή και ειρωνική, αλλά η προσέγγισή της δεν είναι πολεμική ούτε μανιχαϊστική. Εκείνο που την ενδιαφέρει στους ποικίλους χαρακτήρες του σοβιετικού μωσαϊκού της είναι η διαδικασία αφύπνισης των συνειδήσεών τους. οι αιτίες, οι αφορμές, οι συνέπειες και η διαχείριση αυτής της αφύπνισης.

Το Πράσινο αντίσκηνο κυκλοφόρησε το 2010, την περίοδο κατά την οποία ο σημερινός Ρώσος ηγέτης Βλαντίμιρ Πούτιν, μετά την πρώτη οκταετία του ως προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας, είχε αναλάβει πρωθυπουργός, εδραιώνοντας την παντοδυναμία του. Μέσα από αυτό το πρίσμα, το μυθιστόρημα της Ουλίτσκαγια θα μπορούσε να διαβαστεί και ως σχόλιο στη δυναμική των σχέσεων εξουσίας - κοινωνίας σε μια χώρα πολύπαθη, όπου όμως οι πολίτες δεν έχουν πάψει να μεγαλουργούν στο πολιτισμικό, διανοητικό και επιστημονικό πεδίο.

Η ίδια η Ουλίτσκαγια αποδείχθηκε μια άφοβη, ωστόσο προσγειωμένη γυναίκα. Το 2010 ήταν 67 χρόνων, και στα 71 της άνοιξε αλληλογραφία με τον αλλοτινό ολιγάρχη Χοντορκόβσκι ασκώντας κριτική για την πολιτική του Πούτιν στην Ουκρανία…

Η οικογένειά της είχε υποστεί διώξεις από το σοβιετικό καθεστώς και εκείνη σπούδασε Βιολογία στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, εργάστηκε για δύο χρόνια στο Ινστιτούτο Γενετικής της Ακαδημίας Επιστημών, αλλά απολύθηκε με την κατηγορία ότι προωθούσε σαμιζντάτ (κείμενα που είχαν απορριφθεί από την κομματική λογοκρισία). Από τότε δεν ξαναδούλεψε στο Δημόσιο, υπήρξε όμως διευθύντρια Ρεπερτορίου στο Εβραϊκό Θέατρο της Μόσχας. Ηταν 50άρα όταν κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα, τη Σόνιετσκα.

Από τότε έγραψε πολλά άλλα (Η Μήδεια και τα παιδιά της, Χαρούμενη κηδεία, Τα ψέματα των γυναικών, κ.ά.) και σάρωνε στις ρωσικές και ευρωπαϊκές διακρίσεις, μέχρι που το 2009 έγινε υποψήφια για το Διεθνές Βραβείο Booker.

«Η λογοτεχνία είναι το μόνο πράγμα που επιτρέπει στον άνθρωπο να συμφιλιωθεί με την εποχή του», λέει στο Πράσινο αντίσκηνο ο φλογερός φιλόλογος Βίκτορ Γιούλιεβιτς Σενγκέλι, ο παιδαγωγός που ξύπνησε τη συνείδηση των μαθητών του, και alter ego της Ουλίτσκαγια.

Tο συγκεκριμένο βιβλίο είναι και ένας φόρος τιμής στις ανήσυχες, αιρετικές ή ανυπότακτες φωνές της μεγάλης ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου και του 20ού αιώνα (Πούσκιν, Λέρμοντοφ, Γκέρτσεν, Κουζμίν, Γκόγκολ, Χλέμπνικοφ, Μαγιακόφσκι, Ζαμιάτιν, Μαντελστάμ, Ερενμπούργκ, Παστερνάκ, με τελευταίο τον εξόριστο Ρώσο, πολιτογραφημένο Αμερικανό και νομπελίστα Μπρόντσκι) και στα εμβληματικά έργα τους, που αναφέρονται υπαινικτικά για να σχολιάσουν τη δράση.

Από επεισόδιο σε επεισόδιο, ο αναγνώστης εξοικειώνεται με την ταξική διαστρωμάτωση της μετασταλινικής κοινωνίας, με τα διακυβεύματα της επιστημονικής προόδου, της εκβιομηχάνισης και της κολεκτιβοποίησης, όσο και με την εξάπλωση του αντισημιτισμού ή με την πρακτική της αλληλοπαρακολούθησης.

Βλέπει τον επιθανάτιο ρόγχο των μουσικών κύκλων και των εικαστικών πρωτοποριών, γνωρίζει τους αφανείς στυλοβάτες του λαβυρινθώδους κυκλώματος που διοχέτευε αντισοβιετικά κείμενα, φωτογραφίες ή πληροφορίες στη Δύση, μπαίνει στις κομουνάλκες και στις χρουτσόφσκες, πέφτει στις μαύρες τρύπες των κομματικών διώξεων, των στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας, των ψυχιατρείων ή της εξορίας, συναντά οικογένειες που διαλύονται, έρωτες που μαραίνονται και ζωές που ξαναρχίζουν μέσα στις στάχτες.

Το σοβιετικό αίνιγμα με τη ματιά της Ουλίτσκαγια

Τον αποκαλούσαν «Τρωκτικό» και γνώριζαν ότι παρακολουθούσε τις κινήσεις τους. Παρακολουθούσε την πιο αγαπημένη φίλη της γυναίκας του, εκείνη που τη στήριζε πάντα, την κόρη του συνταξιούχου στρατηγού και της τρανής κομματικής συγγραφέα. Παρακολουθούσε και τον άντρα της τον φωτογράφο, κι έστειλε τους δικούς του στο διαμέρισμά τους να κατασχέσουν τις γραφομηχανές. Αλλά εκείνοι βρήκαν και δακτυλόγραφα, σχεδόν ολόκληρο το Αρχιπέλαγος…, προορισμένο να φυγαδευτεί στη Δύση με τη μορφή μικροφίλμ.

Κι η γυναίκα του έκλαιγε στον ώμο της φίλης της, ζητώντας συγγνώμη και εξηγώντας πόσο καλά της φερόταν το Τρωκτικό. Κι η κομματική μάνα, που δεν μιλιόταν με την κόρη της, πήρε πίσω τις μηχανές κάνοντας ένα κρίσιμο τηλεφώνημα. Κι ο φωτογράφος συνέχισε να συγκροτεί ένα αρχείο με πορτρέτα των αντιφρονούντων συγγραφέων, αλλά εξαναγκάστηκε να δίνει τα αρνητικά και στην Κα Γκε Μπε. Ωσπου αυτομόλησε στη Γαλλία, ενώ ο συνεργάτης του πήρε άδεια οικογενειακή για το Ισραήλ...

Η Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια δεν δικάζει τους ήρωές της. Μονάχα τους παρακολουθεί να ελίσσονται και να εξελίσσονται στη σκακιέρα της Μεγάλης Ιστορίας, να έρχονται αντιμέτωποι με τη συνείδησή τους, να επιλέγουν τη σωτηρία, την επιβίωση ή την ελευθερία, και, εάν τελικά δεν αντέχουν το βάρος της εποχής τους, δεν τους απαξιώνει. Οι περισσότεροι χαρακτήρες στο βιβλίο της κάποια στιγμή προδίδουν και προδίδονται. Ωστόσο, η κοινωνία τους δεν διαλύεται.

Αυτό δεν μπορεί να το χωνέψει ο Δυτικός παρατηρητής. Εκείνοι όμως το νιώθουν ότι, για να προχωρήσουν προς το μέλλον, χρειάζεται να προσπεράσουν το κακό ή και να συγχωρήσουν τον διπλανό τους.

Το μυθιστόρημα της Ουλίτσκαγια προσφέρει εντέλει μια ολιστική θεώρηση του σοβιετικού αινίγματος, με όλα του τα κλισέ υπονομευμένα και όλες τις αποχρώσεις του αλλιώς φωτισμένες.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οπτικός αλφαβητισμός για όλους
Η νέα γενιά των graphic novels εφαρμόζει μια νέα γραμματική στη σχέση λόγου και εικόνας που καταργεί την πρωτοκαθεδρία του γραπτού κειμένου και οδηγεί την εικονογράφηση σε μια στοχαστική στροφή.
Οπτικός αλφαβητισμός για όλους
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Γράφω για να κάνω την μπουρζουαζία να ντρέπεται»
Τα γραπτά του κουβαλούν μια οδύνη πυκνή, βαριά, ανεξίτηλη, αλλά έχει μάθει πλέον να τη μεταστοιχειώνει σε λογοτεχνία. Ο Εντουάρ Λουί είναι μόλις 27 χρονώ και ανοίγεται στην «Εφ.Συν.».
«Γράφω για να κάνω την μπουρζουαζία να ντρέπεται»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οικο-λογοτεχνία ενάντια στο κλιματικό απαρτχάιντ
Σήμερα το επικό μυθιστόρημα «Ανθρωποι του Δάσους» της Αμερικανίδας Αννυ Πρου λειτουργεί ως αιχμή του δόρατος για την βιοπροστασία. Στον ίδιο δρόμο ο Αμερικανός συγγραφέας Ρίτσαρντ Πάουερς, αλλά και το...
Οικο-λογοτεχνία ενάντια στο κλιματικό απαρτχάιντ
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Γκλαμο-μπλόφα
Το «κακό παιδί» των αμερικανικών γραμμάτων, ο Μπρετ Ιστον Ελις, επέστρεψε στο προσκήνιο με ένα μη λογοτεχνικό βιβλίο, τον «Λευκό», με το οποίο ανοίγει πόλεμο ενάντια στους «προοδευτικούς» που αμφισβητούν τον...
Γκλαμο-μπλόφα
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Σκληρή κόντρα Σαβιάνο-Σαλβίνι
Ο Ρομπέρτο Σαβιάνο, συγγραφέας-πολέμιος της ιταλικής μαφίας, επιστρέφει στο ελληνικό προσκήνιο για πρώτη φορά με μυθοπλαστικό έργο. Παράλληλα, σηκώνει το γάντι που του πέταξε ο Ματέο Σαλβίνι.
Σκληρή κόντρα Σαβιάνο-Σαλβίνι
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ανορθόδοξη ματιά στην αθεΐα
Αυτό που ονομάζεται «αθεΐα» στην Ιστορία αναδύεται ως ορατή κατηγορία στον ελλαδικό χωρο. Το υποστηρίζει, μετά από μια έρευνα μυρμηγκιού, στη «Θεομαχία» ο Βρετανός ελληνιστής Τιμ Γουίτμαρς.
Ανορθόδοξη ματιά στην αθεΐα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας