• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.8°C / 7.3°C
    0 BF
    76%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    5°C 3.1°C / 6.6°C
    2 BF
    77%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.9°C / 11.2°C
    1 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / 2.0°C
    0 BF
    86%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    -2°C -2.1°C / 1.3°C
    0 BF
    74%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C 2.6°C / 5.7°C
    1 BF
    67%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -3°C -2.6°C / -0.5°C
    1 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.7°C / 7.6°C
    1 BF
    76%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 6.5°C / 10.3°C
    4 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.1°C / -2.1°C
    2 BF
    54%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.2°C
    3 BF
    49%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    2 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.1°C / 12.1°C
    2 BF
    82%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    2°C -0.5°C / 3.2°C
    0 BF
    81%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C -0.5°C / 6.2°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    9°C 4.8°C / 9.9°C
    3 BF
    33%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.0°C / 7.5°C
    1 BF
    90%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    5°C 1.0°C / 4.9°C
    2 BF
    79%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.7°C / 6.7°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    -2°C -2.2°C / -2.2°C
    1 BF
    53%

ΒΑΛΤΕΡ ΜΠΕΝΓΙΑΜΙΝ «Η καταγωγή του γερμανικού πένθιμου δράματος» Εισαγωγή-Μετάφραση: Χρήστος Γεμελιάρης Σειρά Φιλοσοφία Ηριδανός, 2017 Σελ. 316

Το αιώνιο Μπαρόκ

  • A-
  • A+

Η Καταγωγή του γερμανικού πένθιμου δράματος του Βάλτερ Μπένγιαμιν, το περίφημο «βιβλίο για το Μπαρόκ», όπως έγινε γνωστό από τον συγγραφέα στους κύκλους του αρχικά και σε όλους τους μεταγενέστερους έπειτα, είναι ένα από τα μετρημένα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και κριτικής που ελάχιστοι θα περίμεναν να δουν ποτέ μεταφρασμένο στα ελληνικά. Αρκεί να σκεφτούμε πόσο έχουν κακοπάθει εκδόσεις του σε άλλες μείζονες γλώσσες (έχω κυρίως υπόψη μου τα αγγλικά και τα γαλλικά), από περίβλεπτους οίκους, άξιους μεταφραστές και διάσημους συντελεστές (η μοναδική έκδοσή του στα αγγλικά, που χρονολογείται από το 1977, προλογίζεται από τον Τζορτζ Στάινερ).

Αν και προορισμένο ως διατριβή επ’ υφηγεσία του Μπένγιαμιν, ο ήκιστα ακαδημαϊκός, αποφαντικός, συχνά κρυπτικός χαρακτήρας του και η τεράστια εμβέλειά του (το βιβλίο, ξεκινώντας από μια ιστορική-φιλολογική μελέτη ενός διακριτού λογοτεχνικού είδους, του γερμανικού Trauerspiel, δηλαδή της εθνικής παράδοσης του νεότερου γερμανικού τραγικού δράματος, αξιώνει να είναι μια συνολική θεώρηση του Μπαρόκ όχι μόνο ως αισθητικού, φιλοσοφικού και πολιτικού «ρεύματος», αλλά ως γενικής ιστορικής mentalité) το κάνουν ουσιαστικά απρόσιτο στον σύγχρονο αναγνώστη, αλλά και στον σύγχρονο ειδικό μελετητή, χωρίς μια έντονα ερμηνευτική μεταφραστική προσέγγιση με μεγάλα περιθώρια αυθαιρεσίας.

Ο Χρήστος Γεμελιάρης που ανέλαβε να μεταφέρει το έργο στα ελληνικά πέτυχε κάτι φαινομενικά ακατόρθωτο: να μείνει πιστός στο πρωτότυπο, κάνοντάς το αναγνώσιμο και ερμηνεύσιμο δίχως να το «διαβάζει» ή να το «ερμηνεύει» ο ίδιος. Συγχρόνως, σε ένα διαφωτιστικό εισαγωγικό σημείωμα, απομυθοποιεί το (μυθοποιημένο ήδη από τον συγγραφέα του) εμβληματικό αυτό κείμενο, εντάσσοντάς το σε μια κρίσιμης σημασίας αλλά λησμονημένη διανοητική παράδοση.

Είναι αρκετά γνωστό σε όσους έχουν ασχοληθεί έστω και ακροθιγώς με τη σκέψη του Μπένγιαμιν πόση σημασία απέδιδε τόσο ο ίδιος ο συγγραφέας όσο και οι μελετητές του στο «βιβλίο για το Μπαρόκ»: μήτρα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας, το Μπαρόκ, και δη στη γερμανική εκδοχή του, προοικονομεί για τον Μπένγιαμιν το spleen του Μποντλέρ, το «Παρίσι, πρωτεύουσα του 19ου αιώνα», την ακμή του βιομηχανικού καπιταλισμού με τις ριζικά αμφίσημες συνέπειές του στην αστική ζωή, την πολιτισμική πρόοδο που συνυφαίνεται με την πιο ακραία κοινωνική και πολιτική οπισθοδρόμηση.

Ο μοντέρνος Ιανός, ο οποίος ενώνει πραγμοποιητικά το αρχαιότατο με το νεότατο, ανάγεται κατά τον Μπένγιαμιν σε αυτό το Μπαρόκ που, με την πομπώδη εκφραστικότητά του, την απελπισμένη ιδιοσυγκρασία του, την πεζή αλληγορικότητά του και την ακραιφνή πολιτική αντιδραστικότητά του, είναι καταδικασμένο να επανέρχεται διαρκώς στο προσκήνιο, σαν μόδα και σαν μοίρα – του γερμανικού και του ευρωπαϊκού πολιτισμού συνολικά.

Ο Μπένγιαμιν ήταν ταγμένος στην αναζήτηση «Ιδεών», πολλαχώς ιζηματοποιημένων πολιτισμικών προτύπων με καθολική σημασία, που έρχονται να φωτίσουν κεραυνοβόλα, με τη δύναμη μιας επιστροφής του απωθημένου, το ανεξιχνίαστο ιστορικό παρόν. Ομως αυτός ο εντελώς ιδιότυπος «ιστορικός υλισμός» του Μπένγιαμιν έχει επίσης τις ιστορικές καταβολές του, οι οποίες, σε ό,τι αφορά το «βιβλίο για το Μπαρόκ», παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Το γερμανικό πένθιμο δράμα συγκέντρωσε από τα τέλη του 19ου αιώνα την προσοχή μιας πληθώρας γερμανόφωνων διανοουμένων (από τους οποίους σήμερα παραμένουν γνωστοί ίσως μόνο ο ιουδαϊστής θεολόγος και νεοκαντιανός φιλόσοφος Χέρμαν Κοέν, ο ναζιστής θεωρητικός του δικαίου Καρλ Σμιτ και ο πρωτοπόρος ιστορικός της τέχνης Αμπι Βάρμπουργκ μαζί με τον κύκλο των μαθητών του) που, όπως επισημαίνει ο Χ. Γεμελιάρης (σελ. 10), «χρησιμοποιούσαν το δίπολο Αναγέννηση-Μπαρόκ προκειμένου να θέσουν ζητήματα νεωτερικότητας προόδου, ύφους και πολιτισμικής ταυτότητας της Γερμανίας σε μια από τις πλέον κρίσιμες στιγμές της ιστορίας της, η οποία θα την οδηγήσει στην πανηγυρική κήρυξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και στην απελπιστική πραγματικότητα του Μεσοπολέμου».

Σε αυτήν ακριβώς την αναζήτηση ενός «ιδιαίτερου δρόμου» της Γερμανίας, αντίθετου προς τον ευρωπαϊκό ουμανισμό, εγγράφεται η μελέτη του Μπένγιαμιν, και αυτήν ακριβώς την «ιδιαιτερότητα» πρέπει να έχουμε κατά νου στο φως της σύνδεσης Μπαρόκ και νεωτερικότητας που δεν έπαψε να απασχολεί τον Μπένγιαμιν σε όλη του τη ζωή.

Η προϋπόθεση αυτή ενδέχεται να ταράζει μια πατροπαράδοτη και γενικόλογη ιστορία των ιδεών που θέλει τη νεότερη Ευρώπη να βγαίνει από το αναγεννησιακό καλούπι – ο Μπένγιαμιν όμως δεν είναι ένας πατροπαράδοτος στοχαστής, και στην ταραγμένη μοντέρνα ιστορία δεν αντιστοιχούν καθησυχαστικά πρίσματα μελέτης.

Διαβάζοντας τις εκτυφλωτικά «σκοτεινές» αναλύσεις του Μπένγιαμιν (αλλά, ας προσθέσουμε, και τους ίδιους τους εντυπωσιακά μεταφρασμένους στίχους των γερμανικών πένθιμων δραμάτων που αναλύει), ερχόμαστε αντιμέτωποι με πλάσματα από καιρό απολιθωμένα, που όμως μας συντροφεύουν σταθερά μέσα στους αιώνες.

Τα πλάσματα αυτά υπήρξαν κάποτε σάρκα από τη σάρκα του ευρωπαϊκού πνεύματος, έγιναν μετά ζωντανή του μνήμη και κατέληξαν να διάγουν σήμερα την ενδιάμεση, απειλητική ή και θανάσιμη ύπαρξη του νεκροζώντανου. Για να το πούμε με μια έκφραση που σίγουρα δεν θα ενέκρινε ο Μπένγιαμιν: το συλλογικό μας ασυνείδητο βρίθει από αυτά – και η συλλογική μας συνείδηση δεν έχει πάψει να πασχίζει να τα λυτρώσει.

  

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Στον Νίκο Δαββέτα το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος του Athens Prize For Literature
Για το μυθιστόρημά του «Αντρες χωρίς άντρες» βραβεύτηκε με ο Νίκος Δαββέτας με το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος για το 2020 του Athens Prize For Literature.
Στον Νίκο Δαββέτα το Βραβείο Ελληνικού Μυθιστορήματος του Athens Prize For Literature
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Οδηγός για τη Σκανδιναβική Αστυνομική Λογοτεχνία», του Νίκου Μ. Γεωργιάδη
Το νέο βιβλίο του συγγραφέα παρουσιάζεται τo απόγευμα της Πέμπτης 16 Δεκεμβρίου, στο Αθηναίων Πολιτεία, στο Θησείο.
«Οδηγός για τη Σκανδιναβική Αστυνομική Λογοτεχνία», του Νίκου Μ. Γεωργιάδη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Εχω στην πλάτη ουλές από τα γέλια»
Το βιβλίο του Λεμεμπέλ «Φοβάμαι, ταυρομάχε» είναι άρρηκτα δεμένο με την προσωπικότητα του συγγραφέα και με τη συστηματική αντίστασή του σε κάθε ηγεμονική εξουσία, ταξική, πολιτική, καλλιτεχνική, αισθητική ή...
«Εχω στην πλάτη ουλές από τα γέλια»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
Ο Ρικάρ στο εν λόγω δοκίμιο αναζητεί την προέλευση αυτού που ονομάζει «λυρικό πνεύμα» - δηλαδή, καταρχάς, μιας «αίσθησης ιδιοκτησίας του κόσμου».
Ο εν κενώ κοινωνίας άνθρωπος
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Στον Νταβίντ Ντιόπ από τη Σενεγάλη
Ένας 55χρονος Σενεγαλέζος χάρισε στη Γαλλία το πρώτο της Διεθνές Μπούκερ. Το κέρδισε ο Νταβίντ Ντιόπ με το δεύτερο μυθιστόρημά του, «Τη νύχτα, όλα τα αίματα είναι μαύρα» (εκδόσεις Πόλις) και το μοιράστηκε με...
Στον Νταβίντ Ντιόπ από τη Σενεγάλη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας