Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Το Ολοκαύτωμα δεν είναι εβραϊκό ζήτημα»

Η γνωστή δημοσιογράφος και μεταφράστρια Αντζη Σαλταμπάση, περπατά στους δρόμους του Βερολίνου ψάχνοντας ίχνη των χαμένων του Εβραίων

«Το Ολοκαύτωμα δεν είναι εβραϊκό ζήτημα»

  • A-
  • A+

Μια νεαρή Ελληνίδα δημοσιογράφος ζει στο Βερολίνο με τον Εβραίο σύζυγό της και τα μικρά παιδιά της, που μεγαλώνουν σαν Εβραιόπουλα. Θα ’λεγε, όμως, κανείς ότι είναι και η ίδια Εβραία. Πάνω από Εβραία. Περπατάει στους δρόμους με μία και μόνη εμμονή: ψάχνει ίχνη του παρελθόντος, όχι μνημεία και μουσεία για το Ολοκαύτωμα, αλλά ανθρώπινες ιστορίες.

Πού έζησαν οι Εβραίοι, πώς εξαφανίστηκαν ολόκληρες συνοικίες, τι έχει απομείνει στη μνήμη των Γερμανών, πώς χειρίζονται το βαρύ παρελθόν τους, ακόμα και τον αντισημιτισμό τους; Την ίδια στιγμή παλεύει με τον εαυτό της, τα αντιφατικά συναισθήματά της γι’ αυτή τη χώρα, τρέχει σε συνεδρίες με έναν περίεργο ψυχαναλυτή...

Ολα αυτά μαζί συνθέτουν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και πρωτότυπα βιβλία που κυκλοφόρησαν τελευταία, το «Μπερλίν» της Αντζης Σαλταμπάση, δημοσιογράφου αλλά και μεταφράστριας από τα γερμανικά («Μόνος στο Βερολίνο» του Χανς Φαλάντα, «Βαϊμάρη: Η ανάπηρη δημοκρατία» του Χάινριχ Βίνκλερ από τις εκδόσεις Πόλις που, άλλωστε, εμπιστεύτηκαν και ανέδειξαν και το λογοτεχνικό προφίλ της συνεργάτιδάς τους). Διαβάστε το «Μπερλίν».

Μαζί με το «Ο τραγουδιστής του Αουσβιτς, Εστρόγκο Ναχάμα (Θεσσαλονίκη 1918-Βερολίνο 2000)» της Κατερίνας Οικονομάκου (εκδ. ΚΑΠΟΝ) δείχνει ότι η σοβαρή, ερευνητική δημοσιογραφία μπορεί να γεννήσει βιβλία που διαβάζονται σαν την πιο φρέσκια και καλή λογοτεχνία.

• Πώς σας έγινε σχεδόν έμμονη ιδέα το Ολοκαύτωμα;

Είναι ένα θέμα που πάντα με απασχολούσε λόγω της σχέσης μου με τη Γερμανία - πήγα σε γερμανικό σχολείο, σπούδασα Γερμανική Φιλολογία, μεταφράζω λογοτεχνία από τα γερμανικά. Αλλά μέσα από τη σχέση μου με τον σύζυγό μου και τα παιδιά μου αυτή η ταυτότητα έγινε, αν όχι πιο έντονη, πιο προσωπική. Γιατί ο αντισημιτισμός αφορά πια και κοντινούς μου ανθρώπους.

• Τι είναι τελικά το «Μπερλίν»; Πώς θα το ορίζατε ως είδος; Συνδυάζει δημοσιογραφική έρευνα με προσωπικά, σχεδόν εξομολογητικά στοιχεία.

Η πρόθεσή μου, πάντως, δεν ήταν να μιλήσω για μένα, αλλά για το τι σημαίνει το Ολοκαύτωμα για την ιστορία της Γερμανίας και γενικά της ανθρωπότητας.

Γιατί, όπως έχει πει η Ρένα Μόλχο, το Ολοκαύτωμα δεν είναι εβραϊκό ζήτημα. Θα έλεγα το βιβλίο μου «αφήγημα», με την έννοια ότι ναι μεν συνδυάζει έρευνα, δοκίμιο και αυτομυθοπλασία, αλλά είναι μια λογοτεχνική κατασκευή.

• Είναι και μια συνεχής πάλη ανάμεσα στην αγάπη και την απώθησή σας για τη Γερμανία.

Αλλο ένα συναίσθημα που είχα από το σχολείο. Δεν ήμουν από τα παιδιά που δυσανασχετούσαν με τα γερμανικά, τα αγαπούσα, ήθελα πολύ να έχω σχέση με τη Γερμανία. Αλλά δεν αισθάνομαι φιλογερμανίδα ή αντιγερμανίδα, δεν μου αρέσουν αυτοί οι όροι για οποιαδήποτε χώρα.

Το έχει πει καλύτερα από μένα ο Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι. Με την ίδια ευκολία που λέμε «αγαπάμε τους Γερμανούς ή τους Ελληνες», μπορούμε να πούμε και ότι τους μισούμε.

• Γράφετε ότι οι αντιρατσιστικοί νόμοι και τα μνημεία για το Ολοκαύτωμα είναι, ίσως, κι ένα άλλοθι, μια υποκρισία των Γερμανών. Σκληρή διαπίστωση. Πώς το εννοείτε;

Το εβραϊκό παρελθόν του Βερολίνου είναι εμφανές παντού, είναι μια πόλη γεμάτη ιστορία. Πας στο υπουργείο Οικονομικών και θα δεις ότι εδώ ήταν κάποτε το υπουργείο του Γκέρινγκ.

Παντού πέφτεις πάνω σε κάτι που θα σε μάθει ή θα σου θυμίσει πράγματα. Φυσικά και είναι σημαντικά τα μνημεία, δεν μπορεί να ακυρώσει κανείς όλη αυτή την προσπάθεια που γίνεται από τους Γερμανούς.

Αλλά για μένα πολύ μεγαλύτερη σημασία έχουν τα stolpersteine (λίθοι μνήμης), σκοντάφτεις πάνω τους στον δρόμο, σκύβεις και βλέπεις «εδώ γεννήθηκε ο Ζακ Κοέν που πέθανε στο τάδε στρατόπεδο». Και ξαφνικά το Ολοκαύτωμα αποκτά μια εντελώς διαφορετική διάσταση, γίνεται πραγματικό.

Στο Βερολίνο υπάρχουν παντού, πριν από λίγα χρόνια ξεκίνησαν να μπαίνουν και τα πρώτα στη Θεσσαλονίκη. Αλλά, ναι, πιστεύω, όπως γράφει και ο Ντάνιελ Μέντελσον στους «Χαμένους», ότι το Ολοκαύτωμα δεν είναι κάτι συμπαγές, τα μνημεία πολλές φορές ακυρώνουν τη σημασία του. Και από την άλλη ενδεχομένως όλο αυτό δημιουργεί και μια διγλωσσία. Δεν φεύγει έτσι ο αντισημιτισμός.

• Αρα υπάρχει, τον ζήσατε;

Υπάρχει. Αν και είναι κάτι που απαγορεύεται.

• Πώς βλέπετε τη γερμανική απαγορευτική νομοθεσία; Εμείς εδώ έχουμε ένα καθαρά νεοναζιστικό κόμμα.

Στη Γερμανία την καταλαβαίνω, υπάρχει λόγος ειδικός. Σε άλλες χώρες ίσως όχι.

• Με εξέπληξε που διάβασα στο βιβλίο σας ότι στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν υπήρχε καν λέξη που να σημαίνει «ολοκαύτωμα». Να το συνδέσουμε αυτό με την άνοδο της Ακροδεξιάς σ’ αυτές τις περιοχές στις τελευταίες εκλογές;

Μου το είπε ένας πρώην Ανατολικογερμανός. Δεν ήξεραν για το Ολοκαύτωμα, όσοι ήταν στα ναζιστικά στρατόπεδα ήταν γενικά αντιφασίστες. Σ’ αυτό το αφήγημα βασιζόταν το καθεστώς, το άλλο, για το Ολοκαύτωμα, δεν βόλευε την ιδεολογία και τους σκοπούς του.

Τώρα, η άνοδος του AfD στην ανατολική Γερμανία, σε περιοχές που δεν έχουν καν πρόσφυγες, δεν νομίζω ότι είναι θέμα ρατσισμού. Παίζουν ρόλο τα οικονομικά προβλήματα της επανένωσης, ίσως να νιώθουν ακόμα αποκλεισμένοι.

Ισως, πάλι, στη δυτική Γερμανία να μην εκφράζουν τόσο εύκολα τον αντισημιτισμό τους, να τον κρύβουν στο πλαίσιο μιας αστικής ευγένειας. Στον ρατσισμό έπαιξε, βέβαια, ρόλο το προσφυγικό, αλλά είχε ξεκινήσει νωρίτερα, αφορούσε τα κράτη του ευρωπαϊκού Νότου. Και αυτός ήταν mainstream ρατσισμός, επιτρεπόταν.

• Αγαπάτε πολύ το Βερολίνο; Θα το συγκρίνατε με την Αθήνα;

Νομίζω ότι το «η Αθήνα, το νέο Βερολίνο» είναι τρίχες. Το Βερολίνο είναι μια ευρωπαϊκή μητρόπολη, γεμάτη αυτοπεποίθηση, με πολλούς νέους από όλο τον κόσμο, γίνονται πολλά πράγματα.

Ακόμα κι αν είναι μια «φτωχή» πόλη, είναι άλλα τα οικονομικά μεγέθη, δεν μπορούν να συγκριθούν οι δικές τους κρίσεις με αυτό που περνάει η Αθήνα τα τελευταία 5-6 χρόνια. Είναι επίσης αρκετά φιλικό προς τον πολίτη, μεγάλα πεζοδρόμια, πράσινο, όλα καλά οργανωμένα, δηλαδή ακριβώς το αντίθετο από την Αθήνα.

• Γράφετε όμως ότι η περιβόητη γερμανική λειτουργικότητα μπορεί να απελευθερώνει τον πολίτη, αλλά και να γεννήσει τέρατα. Τι εννοείτε;

Πολλές φορές το αίσθημα ότι πρέπει όλα να είναι στην ώρα τους, στην εντέλεια, γίνεται ασφυκτικό. Γιατί αποκτά και ο πολίτης πολλές υποχρεώσεις. Οταν τα πράγματα λειτουργούν είσαι κι εσύ υποχρεωμένος να ανταποκριθείς. Επίσης δεν υπάρχει τόση ευελιξία, αν κάτι πάει στραβά όλοι βραχυκυκλώνουν, γίνονται τρομερά δυστυχισμένοι. Σε αντίθεση με μας, που βγαίνουμε από το σπίτι μας το πρωί θεωρώντας ότι όλα θα πάνε στραβά, και όταν πάνε καλά, τα χάνουμε.

  

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Γιεγιέδες, μεγαλοεκδότες και πράκτορες στη δίνη των Ιουλιανών
Ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας στο νέο του μυθιστόρημα «Casa Μπιάφρα», που παίρνει το όνομά του από το πρώτο κοινόβιο της πόλης, στήνει έναν πολύχρωμο κόσμο που μπλέκεται το καλοκαίρι του 1965 σε πολιτικές...
Γιεγιέδες, μεγαλοεκδότες και πράκτορες στη δίνη των Ιουλιανών
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ενας σέξι, πανέξυπνος και ηθικός «Φρανκενστάιν» στο Λονδίνο του 1982
Ο Ιαν ΜακΓιούαν βρέθηκε αυτή την εβδομάδα στην Ελλάδα για μια διάλεξη στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος. Ευκαιρία και για μίνι διακοπές στην Κέρκυρα. Ευκαιρία και για μας να μιλήσουμε μαζί του για το νέο του...
Ενας σέξι, πανέξυπνος και ηθικός «Φρανκενστάιν» στο Λονδίνο του 1982
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Οι Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζουν με δυστοπία»
Η κορυφαία Καναδέζα συγγραφέας Μάργκαρετ Ατγουντ, μετά την τρελή παγκόσμια επιτυχία της τηλεοπτικής σειράς «Ιστορία της θεραπαινίδας», που βασίστηκε σε μυθιστόρημά της του 1985, έγραψε τη συνέχειά του. Το «The...
«Οι Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζουν με δυστοπία»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η πολιτική και συναισθηματική ερημιά ενός τρομοκράτη
Με δύο συλλογές διηγημάτων που αμέσως ξεχώρισαν («Αντρας που πέφτει» και «Γυναίκα με ποδήλατο») και οι δύο από τις εκδόσεις «Πόλις», ο Νικόλας Σεβαστάκης, καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, μας...
Η πολιτική και συναισθηματική ερημιά ενός τρομοκράτη
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Οι Αλβανοί ήταν και θα είναι οι λευκοί νέγροι της Ελλάδας»
Το νέο του βιβλίο, «Λάθος χώρα», ήταν μια ευκαιρία να μιλήσουμε με τον γνωστό συγγραφέα, Γκαζμέντ Καπλάνι, που έπειτα από 25 χρόνια εγκατέλειψε τη χώρα μας, για να μην τον ταπεινώσουν και τον εξοντώσουν ηθικά...
«Οι Αλβανοί ήταν και θα είναι οι λευκοί νέγροι της Ελλάδας»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Μόλις ανακοινώθηκαν, αφορούν βιβλία του 2016
Τα περισσότερα από τα βιβλία στα οποία απονέμονται τα «φετινά» Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας, μπορεί να μην υπάρχουν καν στα ράφια των βιβλιοπωλείων (για τις προθήκες, ούτε λόγος). Κι αυτό, όχι γιατί η Κριτική...
Μόλις ανακοινώθηκαν, αφορούν βιβλία του 2016

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας