Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το καλλιτεχνικό μανιφέστο της Αναγέννησης

Ο επίκουρος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Παναγιώτης Κ. Ιωάννου

Το καλλιτεχνικό μανιφέστο της Αναγέννησης

  • A-
  • A+

Εκδοση-σταθμό στα ελληνικά γράμματα και στην τέχνη αποτελεί το εικονογραφημένο χειρόγραφο «διά την ζωγραφίαν» με κείμενα του Λεονάρντο ντα Βίντσι, του Λεόν Μπατίστα Αλμπέρτι και του Αντρέα Πότσο, τα οποία είναι μεταφράσεις από τα ιταλικά στα ελληνικά του πρώτου νεοέλληνα νεωτεριστή ζωγράφου εκ Μάνης, Παναγιώτη Δοξαρά (1662-1729). Το εν λόγω έργο είναι καλλιτεχνικό μανιφέστο της Αναγέννησης.

Ο Δοξαράς δεν μπόρεσε να το εκδώσει, αν και υπήρξε από τους πρώτους Ευρωπαίους μεταφραστές των πολυσήμαντων αυτών κειμένων, και τώρα τα εξέδωσαν οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ σε έναν τόμο 624 σελίδων υψηλής αισθητικής.

Ο Π. Δοξαράς πέθανε στην Κέρκυρα, όπου και άφησε ένα από τα σημαντικότερα έργα του, την οροφή της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα, έργο ορόσημο για την τέχνη στα Επτάνησα και γενικότερα στην Ελλάδα. Την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης έχει ο επίκουρος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Παναγιώτης Κ. Ιωάννου.

• Κύριε Ιωάννου, ποια είναι η σημασία του εν λόγω έργου;

Ο κώδικας «Τέχνη Ζωγραφίας» του Δοξαρά μπορεί να θεωρηθεί η ιδρυτική πράξη της νεότερης ελληνικής ζωγραφικής, αν θεωρήσουμε ως τέτοια τη συνειδητή και συστηματική στροφή της καλλιτεχνικής παραγωγής προς τη δυτική τέχνη.

Και αυτό γιατί το χειρόγραφο επέχει θέση μανιφέστου, προγραμματικού λόγου, με επιδιώξεις ριζικού μετασχηματισμού, μεταρρύθμισης σε περισσότερους τομείς: πρώτα απ’ όλα στην ίδια τη ζωγραφική πράξη αλλά και ευρύτερα σε όσους παράγοντες εμπλέκονται στο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι.

Εξ ου και ήταν αναγκαίο ένα αντίπαλον δέος, το οποίο μπορεί να εντοπιστεί στη σύγχρονη του Δοξαρά ζωγραφική παραγωγή, αυτήν που συνήθως ονομάζουμε, καταχρηστικά, «μεταβυζαντινή», στη δε περιοχή του Ιονίου «κρητοεπτανησιακή».

• Ποια είναι τα περιεχόμενα του κειμένου;

Περιέχονται πρώτα από όλα μεταφράσεις δύο θεμελιωδών κειμένων της νεότερης, δυτικής, τέχνης: της «Πραγματείας περί Ζωγραφικής» του Λεονάρντο ντα Βίντσι -που υπό μορφή σημειώσεων γράφτηκαν στα τέλη του 15ου και τις αρχές του 16ου αιώνα- και της πραγματείας «Περί Ζωγραφικής» του Λεόν Μπατίστα Αλμπέρτι, που ολοκληρώθηκε στα 1435-1436.

Στο κείμενο του Λεονάρντο έχουμε την πεμπτουσία όχι μόνον της αναγεννησιακής τέχνης αλλά και γενικότερα ό,τι ονομάζουμε νατουραλισμό στη ζωγραφική: την απόδοση της αενάως μεταβαλλόμενης φύσης μέσα από την κατανόηση της λειτουργίας, ήτοι της εσωτερικής δομής των οποιωνδήποτε ζωντανών οργανισμών.

Ταυτόχρονα, την έκφραση των συναισθημάτων μέσα από την περιγραφή των εξωτερικών χαρακτηριστικών του ανθρώπου. Πράγμα που προϋπέθετε για τον Λεονάρντο την εξονυχιστική διερεύνηση κάθε ανατομικής λεπτομέρειας του ανθρώπινου οργανισμού και κάθε λειτουργίας του.

Πρόσθεσε επίσης χίλιες δυο άλλες σημειώσεις, προερχόμενες από τις μακρόχρονες και επίμονες παρατηρήσεις του, χάρη στις απίστευτες νοητικές του δυνάμεις, επί των φυσικών φαινομένων και των λειτουργιών του ανθρώπινου οργανισμού, πάντα ωστόσο με σκοπό να ικανοποιηθεί η κύρια έγνοια του: να αποδοθούν όλα αυτά στη ζωγραφική.

Και αν στην περίπτωση του Λεονάρντο έχουμε μια φαινομενικά χαοτική και οπωσδήποτε δύσκολα προσπελάσιμη σκέψη, σε εκείνη του Λεόν Μπατίστα Αλμπέρτι βρίσκουμε τη συστηματική διδασκαλία κάθε πτυχής που αφορά τη ζωγραφική: η πραγματεία του «Περί Ζωγραφικής» αποτελεί την απαραίτητη βάση για την κατανόηση της θεωρητικής και πρακτικής πλευράς της Αναγέννησης.

• Ποια είναι η συνεισφορά του Αλμπέρτι;

Με μια σχολαστική μέθοδο, διδάσκει τους ζωγράφους πώς να προχωρήσουν στα έργα τους: από το σημείο και τη γραμμή μέχρι την προοπτική και τα πλέον σύνθετα αφηγηματικά έργα, προτρέποντάς τους παράλληλα σε μια διαβίωση που να ταιριάζει σε ανώτερους πνευματικά ανθρώπους και, μέσα από την προβολή παραδειγμάτων από την αρχαιότητα, στοχεύοντας στην κοινωνική εξύψωση των ζωγράφων.

Ο Δοξαράς προσθέτει τρία ακόμα κείμενα στον κώδικά του: Πρώτον, οδηγίες για την τεχνική της νωπογραφίας, τις οποίες μεταφράζει από ένα εγχειρίδιο του ιησουίτη ζωγράφου Αντρέα Πότσο· δεύτερον, έναν λόγο του επίσης ιησουίτη ζωγράφου Πάολο Σένιερι, φαινομενικά άσχετου με τη ζωγραφική τέχνη· και τρίτον, έναν ονομαστικό κατάλογο χιλιάδων ζωγράφων που αντλεί από το πρώτο εγκυκλοπαιδικό καλλιτεχνικό λεξικό, το «Αλφαβητάρι της Ζωγραφικής» (Abcedario pittorico) του Πελεγκρίνο Ορλάντι. Μας δίνει, έτσι, μάλλον να καταλάβουμε ότι επιδίωξή του ήταν μία κατά το δυνατόν πλήρης σύνθεση, θεωρητική, πρακτική, ιστορική για την τέχνη της ζωγραφικής.

• Γιατί δεν μπόρεσε να εκδώσει αυτά τα κείμενα ο Δοξαράς;

Είναι σαφές από τα προλογικά κείμενα του κώδικα, όπως επίσης και από διάφορα άλλα σημεία (ενδείξεις επιμέλειας, διορθώσεις, αριθμήσεις κ.λπ.), ότι ο Δοξαράς είχε πρόθεση να εκδώσει το πόνημά του. Δεν ξέρουμε γιατί, αλλά η προσπάθειά του δεν ευοδώθηκε. Σώθηκαν, ωστόσο, δύο απόγραφα, ένα στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας και ένα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, χρονολογημένα στα 1720 και 1724 αντίστοιχα.

Τα απόγραφα είναι γνωστά από τον 19ο αιώνα, από τον Ανδρέα Μουστοξύδη και τον Σπυρίδωνα Λάμπρο. Εκδίδεται τώρα το αθηναϊκό απόγραφο, σχεδόν τρεις αιώνες ύστερα από τη σύνταξή του. Εχει προηγηθεί, για πάνω από 150 χρόνια, μια συζήτηση για τις προθέσεις και τους στόχους του Δοξαρά, συχνά με πολεμικούς και άλλοτε με αφοριστικούς τόνους, κυρίως πάνω στο δίπολο Ανατολή - Δύση.

Πολύ μελάνι έχει χυθεί πότε αναφορικά με την πρόοδο που οραματιζόταν ο Δοξαράς για τους ελληνόφωνους πληθυσμούς στη ζωγραφική και πότε για την προπαγάνδα που απεργαζόταν, και όχι μόνον καλλιτεχνική, με σκοπό την αλλοίωση του ορθόδοξου χαρακτήρα τους. Σε κάθε περίπτωση, όλες αυτές οι απόπειρες ερμηνείας έγιναν δίχως καν να αναγνωστούν τα κείμενα. Για άλλη μια φορά βλέποντας το δέντρο χάθηκε το δάσος: τα γραπτά ενός Λεονάρντο ντα Βίντσι που παραμένουν ακόμα άγνωστα στο ελληνόφωνο κοινό.

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ακυρώνονται εκδηλώσεις λόγω τριήμερου πένθους
Συγκλονισμένος ο καλλιτεχνικός χώρος συμμετέχει στο τριήμερο πένθος για την ανείπωτη τραγωδία στην Αττική. Βροχή χθές τα μέιλ για τις εκδηλώσεις που ακυρώνονται αυτές τις μέρες. Ενδεικτικά αναφέρουμε τις...
Ακυρώνονται εκδηλώσεις λόγω τριήμερου πένθους
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Τέσσερις ζωγράφοι δίνουν ραντεβού στον Πόρο
Γνωστοί δημιουργοί με αναγνωρίσιμο ιδίωμα, οι Γ. Αδαμάκος, Τ. Μαντζαβίνος, Αγγ. Παπαδη-μητρίου, Γ. Ψυχοπαίδης συνοικούν με τον Κώστα Πανιάρα και αντιμάχονται τη λήθη, διεισδύοντας με τα έργα τους στα άδυτα της...
Τέσσερις ζωγράφοι δίνουν ραντεβού στον Πόρο
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Χωρίς φλιτζανάκια... «Μυταράδες»
Μυταράς εφ’ όλης της ύλης, στην Ανδρο, στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Αγαπητός, δημοφιλής, από τους εμπορικότερους ζωγράφους της γενιάς του, ο Δημήτρης Μυταράς μπήκε σε...
Χωρίς φλιτζανάκια... «Μυταράδες»
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Φρέσκια ματιά στη Ζωφόρο
Με αφορμή το βιβλίο του εξέχοντος Ιταλού αρχαιολόγου και φιλέλληνα Λουίτζι Μπέσκι «Αναφορά στη Ζωφόρο - Μια νέα πρόταση στην ερμηνεία», που επανεκδόθηκε το 2016 από τον «Μωβ Σκίουρο» σε πρόλογο του Αγγελου...
Φρέσκια ματιά στη Ζωφόρο
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ενας κλασικός της αφαίρεσης στον Πόρο
Μια διπλή έκθεση, η πρώτη που διοργανώνεται μετά τον θάνατό του, με πρωτοβουλία της Τατιάνας Σπινάρη-Πολλάλη, αφουγκράζεται την αμφιθυμία και τα τοπία της μνήμης του Κώστα Πανιάρα με επιλεγμένα έργα του από το...
Ενας κλασικός της αφαίρεσης στον Πόρο
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Η «αγία τριάδα» της ρωσικής πρωτοπορίας
Μια μεγάλη έκθεση με 250 έργα από τις συλλογές του γαλλικού Εθνικού Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης ενώνει τρεις εμβληματικές μορφές της ρωσικής πρωτοπορίας και μεταφέρει το κοινό στην εποχή που η σχολή καλών τεχνών...
Η «αγία τριάδα» της ρωσικής πρωτοπορίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας