Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Η ζωγραφική του Γκρέκο αρνείται το πνεύμα της Αναγέννησης»

Αποψη της έκθεσης με το έργο «Χερώνιμο ντε Θεβάγιος», Μαδρίτη, Πράδο.

REUTERS/Yorgos Karahalis

«Η ζωγραφική του Γκρέκο αρνείται το πνεύμα της Αναγέννησης»

  • A-
  • A+

Ο οικουμενικός Ελληνας Δομήνικος Θεοτοκόπουλος αρνήθηκε αισθητικά τη ζωγραφική της Αναγέννησης. «Το τι κάνει είναι απίστευτο. Δεν υπάρχει τίποτα ανάλογο στην ευρωπαϊκή τέχνη του 17ου αιώνα. Ούτε και του επόμενου», τονίζει ο κατεξοχήν επιστημονικά αρμόδιος, ομότιμος καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκος Χατζηνικολάου.

Ανθρωπος με πολύπλευρη προσφορά στην επιστήμη και τον πολιτισμό, επιστημονικά υπεύθυνος της έκθεσης «Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μεταξύ Βενετίας και Ρώμης», που οργάνωσε το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης στο Ηράκλειο και τώρα μεταφέρθηκε στο Μουσείο Μπενάκη. Μεταξύ των σημαντικότερων δραστηριοτήτων του πάνω στον Γκρέκο είναι η πρώτη μεγάλη έκθεση στην Ελλάδα και το διεθνές συνέδριο που οργανώθηκε το 1990 για τον Θεοτοκόπουλο στο Ηράκλειο από τη Βικελαία Βιβλιοθήκη, η έκθεση το 1995 στην Εθνική Πινακοθήκη «Ο Γκρέκο στην Ιταλία και η ιταλική τέχνη», η έκθεση στο ίδιο ίδρυμα το 1999 «Ελ Γκρέκο ταυτότητες και Μεταμόρφωση», η διεξαγωγή διεθνούς συνεδρίου στο Ρέθυμνο το 2005 με θέμα «Τα πρώτα είκοσι χρόνια του Θεοτοκόπουλου στην Ισπανία», η έκθεση και το συνέδριο (Ρέθυμνο) το 2007 στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, με τίτλο «Ο Γκρέκο και το Εργαστήριό του» κ.ά.

• Τι σημαίνει ο Θεοτοκόπουλος για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό;

Πώς να απαντήσω στην τόσο γενική αυτή ερώτηση; Για τους Ευρωπαίους που έχουν δει πολλή αναγεννησιακή ζωγραφική παραμένει ένας ιδιόρρυθμος ζωγράφος, τα έργα του οποίου έχουν πολλά στοιχεία, κυρίως ως προς το χρώμα, που θυμίζουν τη ζωγραφική του εικοστού αιώνα. Αυτό, βεβαίως, τραβάει τον κόσμο, παρόλο που η θεματική του, πέρα από τα πορτρέτα, αποτελείται από θέματα σχεδόν αποκλειστικά χριστιανικά. Συχνά αφορούν περισσότερο τους καθολικούς παρά τους άλλους χριστιανούς. Γι’ αυτό τον λόγο η θεματική του στην Ελλάδα δεν αποτελεί πόλο έλξης για τον πολύ κόσμο.

• Πιστεύετε ότι η ζωγραφική του περιέχει πυκνά φιλοσοφικά νοήματα;

Η θρησκευτική ζωγραφική έχει άμεση σχέση με το θεολογικό σύμπαν από το οποίο προέρχεται. Τα έργα στα οποία έχει δοθεί ο αμήχανος τίτλος «Παροιμία» (δύο βρίσκονται στην Αγγλία κι ένα στο Πράδο), πιθανώς να έχουν ένα βαθύτερο φιλοσοφικό νόημα το οποίο δεν έχουμε καταφέρει να αποκρυπτογραφήσουμε μέχρι σήμερα. Κάτι ανάλογο ισχύει για τον Λαοκόοντα. Ο Θεοτοκόπουλος είχε αποκτήσει μετά την παραμονή του στην Ιταλία γερή ουμανιστική παιδεία.

• Τι μπορούμε να πούμε για την προσωπικότητά του;

Είμαι της γνώμης πως δεν μπορούμε να τον καταλάβουμε ως άνθρωπο αλλά εν μέρει και ως ζωγράφο, αν δεν διαβάσουμε τα σχόλια που έχει γράψει στο περιθώριο της έκδοσης του Βιτρούβιου και της έκδοσης του Βαζάρι, που είχε στην κατοχή του. Εκεί βρίσκεται ο πραγματικός Γκρέκο. Γράφει με το ίδιο του το χέρι τις σκέψεις του και σχολιάζει τους δύο συγγραφείς. Στις σημειώσεις αυτές δεν υπάρχει καμία απολύτως αναφορά στη θρησκευτική τέχνη. Ο Κρητικός, βίαιος και απόλυτος στις κρίσεις του, αποκαλύπτεται εδώ ως ορθολογιστής που πιστεύει ακράδαντα στην ανωτερότητα της νεότερης τέχνης σε σχέση με την αρχαία. Αυτό είναι και το κοινωνικό ενδιαφέρον της τέχνης του, αν λάβουμε υπόψη μας τις συνθήκες που επικρατούν στο Τολέδο και στην Καστίλη κατά το τελευταίο τέταρτο του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα. Δεν παύει βέβαια να αναφέρεται στους αρχαίους προγόνους του («mis padres griegos»), όπως τους αποκαλεί, τους θεωρεί όμως «ξεπερασμένους». Οι πολύτιμες σκέψεις του, με σχόλια του Φερνάντο Μαρίας, σε ό,τι αφορά τον Βαζάρι έχουν εκδοθεί σε ελληνική μετάφραση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

• Πώς εξηγείται το γεγονός ότι ο Θεοτοκόπουλος αναφέρεται τόσο απαξιωτικά στον Μιχαήλ Αγγελο ως ζωγράφο;

Ο Θεοτοκόπουλος είχε εντυπωσιαστεί από τα έργα του Μιχαήλ Αγγέλου που είδε στη Ρώμη και στη Φλωρεντία. Θαύμαζε ιδιαίτερα τον Φλωρεντινό ως γλύπτη και αρχιτέκτονα. Θαύμαζε επίσης τα σχέδιά του αλλά είχε βαθιές διαφωνίες ως προς τη χρήση του χρώματος. Γι’ αυτό τόλμησε να πει στον Ισπανό ζωγράφο Πατσέκο ότι «ο Μιχαήλ Αγγελος δεν ήξερε να ζωγραφίζει». Επίσης, απ’ ό,τι φαίνεται, έκανε στη Ρώμη την υπεροπτική δήλωση «αν κατέστρεφαν τη “Δευτέρα Παρουσία” του Μιχαήλ Αγγέλου στην Καπέλα Σιξτίνα, θα μπορούσα να την ξαναφτιάξω κοσμιότερη και εξίσου καλή στην εκτέλεση». Κατά τον κριτικό τέχνης και φιλότεχνο Μαντσίνι, που έγραφε γύρω στο 1620, η δήλωση αυτή εξόργισε τόσο τους ζωγράφους και φιλότεχνους της Ρώμης ώστε αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αιώνα Πόλη.

• Πώς επιβιώνει ο Γκρέκο στο Τολέδο σε ένα περιβάλλον πολιτικού αυταρχισμού και θρησκευτικού φανατισμού;

Ζωγραφίζει αυτά που του ζητάνε. Είναι επαγγελματίας. Η εντυπωσιακή πρωτοτυπία του δεν ανατρέπει τα θρησκευτικά καθιερωμένα. Τουλάχιστον όχι τόσο ώστε να πρέπει να ληφθούν μέτρα εναντίον του. Παρ’ όλα αυτά, οι πρωτοβουλίες που παίρνει δείχνουν ένα άνθρωπο προβληματισμένο, ο οποίος παίζει με τα στοιχεία της εικόνας. Από εκεί προέρχεται και ο μοντερνισμός του. Το τι κάνει είναι απίστευτο. Δεν υπάρχει τίποτα ανάλογο στην ευρωπαϊκή τέχνη του 17ου αιώνα. Ούτε και του επόμενου. Οι δικαστικές διενέξεις του αφορούσαν την τιμή των έργων του. Το πρόσχημα ήταν, όμως, πάντα τα θέματά του. Ποτέ απ’ όσο γνωρίζουμε η τεχνοτροπία του.

• Τι νομίζετε ότι παίρνει ο Γκρέκο ως πολιτισμικό φορτίο από την Κρήτη;

Σίγουρα ένα μείγμα διαφορετικών παραδόσεων. Προσωπικά δεν πιστεύω ότι το 1560 μπορούμε να μιλάμε για Αναγέννηση την Κρήτη. Τόσο το κρητικό θέατρο της εποχής όσο και το ζωγραφικό έργο του Θεοτοκόπουλου σχετίζονται με τον ιταλικό μανιερισμό και το ιταλικό μπαρόκ και όχι με την Αναγέννηση. Ο Στυλιανός Αλεξίου έχει ρητά διατυπώσει ανάλογες σκέψεις πριν από πολλά χρόνια. Προς αυτή την κατεύθυνση οφείλουμε να ερευνήσουμε -και προσωπικά το έκανα σε ένα μικρό κείμενο για την «Ερωφίλη» του Χορτάτζη, που δημοσιεύτηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, αλλά και στον τόμο που κυκλοφόρησε στη μνήμη του Νίκου Παναγιωτάκη. Η ζωγραφική του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου αποτελεί την άρνηση του πνεύματος της Αναγέννησης. Γι’ αυτόν τον λόγο εξάλλου οι οπαδοί της αναγεννησιακής ζωγραφικής του εικοστού αιώνα κράτησαν αρνητική στάση απέναντι στον ζωγράφο, διότι δεν μπορούσαν να αποδεχθούν το αισθητικό ιδανικό που ενσαρκώνει η ζωγραφική του.

• Ποια είναι η σχέση του Θεοτοκόπουλου με τη ζωγραφική βυζαντινού τύπου;

Είναι εμφανές ότι στην αρχή της δημιουργικής του ζωής στην Κρήτη, ζωγραφίζει και έργα αυτού του τύπου, και μάλιστα με μεγάλη δεξιοτεχνία, εντάσσοντας όμως και λεπτομέρειες που ξεσηκώνει από ιταλικά χαρακτικά. Οταν φεύγει στη Δύση, προσπαθεί να πλησιάσει τα δυτικά πρότυπα και μάλιστα το επιτυγχάνει σε τόσο υψηλό βαθμό, ώστε τα έργα που ζωγραφίζει στη Ρώμη, όπως η «Ιαση του τυφλού» (Πάρμα) και «Η εκδίωξη των εμπόρων από το ναό» (Μινεάπολη) να μη θυμίζουν ούτε στο ελάχιστο τις βυζαντινές του καταβολές. Πολύ αργότερα, κορυφαίος πλέον ζωγράφος στο Τολέδο, ο Γκρέκο εισάγει μοτίβα βυζαντινού τύπου στα δυτικά έργα που ζωγραφίζει, όπως στην «Ταφή του κόμη Οργκάθ». Δεν αναφέρομαι βέβαια στις προσωπογραφίες, οι οποίες σε καμία περίοδο της ζωής του από τότε που φτάνει στη Δύση δεν θυμίζουν τη βυζαντινή τέχνη. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, ενώ ως οπαδός της θεωρίας της προόδου θεωρούσε τη νεότερη τέχνη καλύτερη από την παλιά, σε ένα σημείο των σημειώσεών του στους «Βίους» του Βαζάρι υπερασπίζεται τη βυζαντινή απέναντι στη δυτική, την μετά τον Τζιότο, γράφοντας ότι πρόσφερε στον ζωγράφο περισσότερο την ευκαιρία να αντιμετωπίσει δύσκολα προβλήματα. Απέδιδε, δηλαδή, στην τέχνη βυζαντινού τύπου μια αρετή κεντρικής σημασίας για τη μανιεριστική θεωρία της τέχνης, που ήταν τότε της μόδας.

• Ποια είναι τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της έκθεσης που πραγματοποιήθηκε στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, στο Ηράκλειο και τώρα μεταφέρθηκε στο Μουσείο Μπενάκη;

Το πρώτο που πρέπει να τονιστεί είναι η προσπάθεια που γίνεται να δοθούν στον επισκέπτη συγκεκριμένες πληροφορίες για να καταλάβει καλύτερα το τι έχει μπροστά του. Η έκθεση παρακολουθεί τον Θεοτοκόπουλο στην πορεία του από τη Βενετία στη Ρώμη και εστιάζεται στην παραμονή του στο Παλάτσο Φαρνέζε, όπου έμεινε μέχρι το 1572. Τελειώνει περίπου εκεί, ενώ είναι πολύ πιθανό ότι έμεινε στην αιώνια Πόλη για ένα διάστημα ακόμα, δεν γνωρίζουμε όμως τις λεπτομέρειες αυτής της διαμονής. Το δεύτερο που θα ήθελα να τονίσω είναι το γεγονός της ισότιμης αντιμετώπισης πρωτότυπων πινάκων ζωγραφικής, χαρακτικών και χειρογράφων με φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης, που εικονογραφούν την πορεία του ζωγράφου. Η δουλειά που έκανε σε αυτόν τον τομέα η αρχιτέκτων-μουσειολόγος Λένα Κατσανίκα είναι εξαιρετική.

Info:

Διάρκεια έως 1 Μαρτίου 2015.

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ο «Μαΐστρος» του Χάνδακα
Το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο επέλεξε να συμμετάσχει στο Ετος Γκρέκο με έναν πρωτότυπο, αν και δύσκολο τρόπο. Με μόνο τρία έργα δικά του, αλλά πλήθος ντοκουμέντων και έργα συγχρόνων του, αναδημιουργεί...
Ο «Μαΐστρος» του Χάνδακα
ART - ΝΕΑ
Το Εικαστικό φως του Αλέξη Ακριθάκη στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης
Μπορεί το εικαστικό φως του Αλέξη Ακριθάκη, να επουλώσει βαθιές πληγές που προκαλεί η κοινωνική πραγματικότητα; Μπορεί η συνειδητή αθωότητα που εκπέμπει το έργο του να λειτουργήσει θεραπευτικά όχι μόνο...
Το Εικαστικό φως του Αλέξη Ακριθάκη στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Έκθεση Χρήστου Μποκόρου στην Κρήτη
Η Πινακοθήκη Βιάννου «Σάββας Πετράκης» διοργανώνει μία σημαντική έκθεση έργων του ζωγράφου Χρήστου Μποκόρου, που τιτλοφορείται «Παραλογή». Συναυλία του εμβληματικού Ντέιλι Ρος στα αυριανά εγκαίνια.
Έκθεση Χρήστου Μποκόρου στην Κρήτη
ART - ΝΕΑ
Έκθεση του Διαμαντόπουλου στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης
Τον σπουδαίο και ρηξικέλευθο κοινωνικά ζωγράφο, γλύπτη και σκηνογράφο Διαμαντή Διαμαντόπουλο θα παρουσιάσει μέσα από το ριζοσπαστικό του έργο «Τερατολογίες» , «Ιστορία του Ανθρώπου», η Εταιρία Κρητικών...
Έκθεση του Διαμαντόπουλου στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Βία και σεξουαλικότητα στην «Γκερνίκα»
Ογδόντα χρόνια πριν, το 1937, ο Πάμπλο Πικάσο ζωγράφιζε στο Παρίσι τον πιο διάσημο, ίσως, πίνακά του, το αντιπολεμικό αριστούργημα «Γκερνίκα», με αφορμή τον βομβαρδισμό μικρού βάσκικου χωριού από τη ναζιστική...
Βία και σεξουαλικότητα στην «Γκερνίκα»
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Επιχείρηση χάλκευσης του Θεοτοκόπουλου
Ο Παναγιώτης Ιωάννου, επ. καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, μας μιλάει για την πρόσφατη σκανδαλώδη έκθεση στην Ιταλία, όπου έγινε προσπάθεια να αποδοθούν στον Ελ Γκρέκο έργα που δεν είναι...
Επιχείρηση χάλκευσης του Θεοτοκόπουλου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας