Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Στην Ελλάδα συμβιώνει το κάλλιστο με το χείριστο»

Ο Γιάννης Τσαρούχης με την Εύα Νικολαΐδου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Στην Ελλάδα συμβιώνει το κάλλιστο με το χείριστο»

  • A-
  • A+
Με αφορμή τα 110 χρόνια από τη γέννησή του και τα 29 από τον θάνατό του, δημοσιεύουμε σήμερα αποσπάσματα από την τελευταία συνέντευξη του κορυφαίου ζωγράφου και ταπεινού στοχαστή, οι ρήσεις του οποίου παραμένουν διαχρονικά επίκαιρες

ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ (ΠΕΙΡΑΙΑΣ, 13 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1910 - ΑΘΗΝΑ, 20 ΙΟΥΛΙΟΥ 1989)

Ο Γιάννης Τσαρούχης ήταν ένα μυστήριο. Τη γνωριμία μου μαζί του τη χρωστάω στον αξιαγάπητο Γιάννη Ρίτσο. Το 1988, συνεργαζόμουν με το περιοδικό «ΕΝΑ». Μου ζήτησαν για το τεύχος του Μάρτη συνέντευξη από τον Γιάννη Τσαρούχη. Στην τηλεφωνική επικοινωνία μας, τον άκουσα χωρίς προθυμία για τη συνάντησή μας.

Πολλά από τ’ αδιέξοδα και τις δυσκολίες στη ζωή μου τα κουβέντιαζα τότε με τον Γ. Ρίτσο. Είχε πάντα θετική σκέψη για όλα. Γνωρίζοντας τη φιλία τους, τον παρακάλεσα να μεσολαβήσει. Ετσι, έπειτα από λίγες μέρες, βρέθηκα στο Μαρούσι, στο εργαστήρι του, όπου έβλεπες την εξέλιξή του μέσα στον χρόνο.

Μια κουβέντα με τον Γιάννη Τσαρούχη πάντα είχε ενδιαφέρον. Τον άκουγες να αφηγείται μικρά και μεγάλα περιστατικά της ζωής που όλα συνθέτουν την ιστορία μας. Μέσα από τους πίνακές του, αναδύονται όλα τα πολιτισμικά ρεύματα της Ελλάδας. Το πνεύμα του οξύ και ακμαίο. Το σώμα του βαρύ, φορτωμένο από σκηνικά, ζωγραφιές, εμπειρίες. Αυτή ήταν η τελευταία του συνέντευξη. Σ’ ένα χρόνο πήγε να συναντήσει ένα άγνωστο εικαστικό σύμπαν όπου σίγουρα κι εκεί θα διέπρεψε.

Μια σκέψη του και μόνο την ενσωμάτωνε στα έργα του. Σήμερα, με αφορμή τα 110 χρόνια από τη γέννησή του και τα 29 από τον θάνατό του (Πειραιάς, 13 Ιανουαρίου 1910 - Αθήνα, 20 Ιουλίου 1989), στην «Εφ.Συν.» δημοσιεύεται ένα απόσπασμα αυτής της συνέντευξης.

Καθισμένος μπροστά στο τραπέζι που ζωγράφιζε, είπε στοχαστικά: «Στην Ελλάδα συμβιώνει το κάλλιστο με το χείριστο. Η μικρή Ελλάς είναι όλος ο κόσμος. Υπάρχει το καλό και το κακό. Χρειάζεται κουράγιο να παραδεχτείς την Ελλάδα και ν’ αποφασίσεις να ’σαι Ελληνας».

Γιάννης Τσαρούχης, «Θέρος», 1972

Οταν τον ρώτησα αν είναι αυστηρός στη σχέση του με τους ανθρώπους, μου απάντησε: «Με όλους τους ανθρώπους έχω καλές σχέσεις. Επιλέγω τους φίλους και τους συνεργάτες μου, μεταξύ των ανθρώπων που είναι καλοί σε μένα. Πιστεύω στο ρητό που είπε ο Μπετόβεν: “Προστατεύω τον εαυτό μου για να εμποδίσω τους άλλους να κάνουν το κακό. Οι συνεργάτες και οι φίλοι μου πρέπει να είναι αξιοσέβαστοι, γιατί αλλιώς πολύ εύκολα μπορεί κανείς να τσακωθεί με τους ανθρώπους”. Δεν ζητώ να σκέφτονται σαν εμένα, αλλά να κάνουν σκέψεις συμπληρωματικές των δικών μου. Οταν είναι φιλόδοξοι και μαζί σε αντιζηλία μεταξύ τους, δεν μου κάνουν. Αλλά ούτε οι δουλοπρεπείς και οι κόλακες. Τέσσερις αντίθετοι άνθρωποι με διαφορετικές ιδέες μπορούν να κάνουν ένα σύνολο αρμονικό, αν τους διευθύνει ένα πνεύμα ενότητας. Μια απ’ τις μεγαλύτερες επιτυχίες του Καρόλου Κουν ήταν οι “Ορνιθες”. Ο Χατζιδάκις, ο Κουν, η Ζουζού Νικολούδη κι εγώ αν και ήμαστε αντίθετοι στις επιδιώξεις χωρίς πολλές θυσίες του εαυτού μας, δώσαμε ένα αρμονικό σύνολο, που όλος ο κόσμος το αναγνωρίζει. Είναι και ζήτημα τύχης αυτή η σύμπνοια. Αλλά μπορεί κανείς να τη διευθύνει και λογικά».

Σχολιάζοντας την παρατήρησή μου ότι δεν επικρατούν πάντα οι ικανοί αλλά οι μετριότητες, πρόσθεσε: «Ολοι ποθούν την πρόοδο. Φτάνουμε σε μια ισότητα εκ των κάτω προς τα άνω. Το εξαιρετικό άτομο άλλοτε ετιμάτο και εξυπηρετούσε το σύνολο! Σήμερα το εξαιρετικό άτομο κρίνεται από το σύνολο των μέτριων ανθρώπων και μπαίνει σε μια κλίνη του Προκρούστη και κονταίνει. Το “γιατί εσύ” και όχι “εγώ”, είναι το συνηθισμένο που ακούει κανείς σήμερα. Δεν υπάρχει ένα ομαδικό ιδανικό που το πιστεύουν όλοι άνθρωποι, οπότε να κρίνονται οι αξίες με το τι εξυπηρετούν σ’ αυτό το ομαδικό ιδανικό».

Πίστευε ότι κι όλες οι τέχνες έχουν ιδανικό. Εξαρτάται ποιος θα είναι στην αρχή για να επιβάλλει το δικό του γούστο. Στην Ελλάδα όλα τα ιδανικά θεωρούσε πως είναι εκ των κάτω. Το επίπεδο, βέβαια, της ζωής, υποστήριζε πως έχει ανέβει κι είναι αρκετό για να γεμίσει τη ζωή ενός ανθρώπου. Ολα τα πραγματικά ιδανικά, συμπλήρωσε, φαίνονται τιποτένια και περιττά. «Οταν έχει κανείς το ψυγείο του, το πλοίο του, το αεροπλάνο του και μπορεί να γράψει και μια ποιητική συλλογή την οποία τυπώνει και την δωρίζει, δωρεάν τι σημασία έχει μια ανώτερη ζωή πνευματική! Ο φόβος της Κόλασης δεν υπάρχει ούτε η ανταμοιβή του Παραδείσου. Ενα πράγμα που μπορεί να γίνει γίνεται αδιαφορώντας για τις συνέπειές του. Ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι θέλει. Το να δημιουργήσει ένα ιδανικό και να πειθαρχήσει σ’ αυτό είναι λίγο δύσκολο. Γιατί δεν θα σε ρωτήσει τι ανταμοιβή θα έχει ένας ενάρετος βίος και τι κέρδος θα έχει αυτός που πιστεύει στην αρετή. Ο φόβος μήπως στερηθεί κανείς, είναι τεράστιος φόβος της εποχής μας. Τα διαφυγόντα κέρδη μελετώνται κάθε μέρα επιμελώς. Οι άνθρωποι δεν ξέρουν τι θέλουνε και ασχολούνται με ό,τι έχει τη φήμη κέρδους».

Τον ρώτησα αν πιστεύει στην «ιερή τρέλα» της επιτυχίας. «Στην αρχαιότητα», είπε, «οι τρελοί εξετιμώντο και τους έκαναν χρήσιμα μέλη της κοινωνίας. Το ταλέντο λεγόταν “μανία μουσών”. Ο Πλάτων λέει πως αν συγκριθεί ο ποιητής που έχει γνώση της τεχνικής και ο τρελός που κατέχεται από τη “μανία μουσών”, θα αφανιστεί ο ποιητής που ξέρει μόνο τεχνική –δηλαδή αισθητική– και θα θριαμβεύσει ο τρελός δηλαδή ο έχων τη “μανία μουσών”. Εδώ στη σύγχρονη Ελλάδα, ο τρελός γίνεται παίγνιο του κόσμου, όπως συμβαίνει στα χωριά και στα νησιά. Είναι ένα είδος παρηγοριάς για τους ανθρώπους που βρίσκουν έναν κατώτερό τους επιτέλους. Η Μήδεια λέει ότι δεν πρέπει να μορφώνει κανείς τα παιδιά του, οι μεν θα τα πούνε τεμπέλικα, αυτοί δε που νομίζουν ότι τα ξέρουν όλα θα τα πούνε κουτά».

Μέσα στον χειμαρρώδη λόγο του είπε ότι θεωρούσε τον εαυτό του πνεύμα αντιλογίας. «Ολος ο κόσμος», πρόσθεσε, «με λέει δάσκαλο, κανείς δεν ακολουθεί τα διδάγματά μου. Είμαι φυτοφάγος, κανείς δεν ακολουθεί τις συνταγές μου. Τρώνε όσο επιθυμούσαν να φάνε οι πεινασμένοι στο Μεσολόγγι. Τρώνε αναδρομικά όχι όσο πεινάνε. Μπορεί όλοι αυτοί οι επιστήμονες να είναι υπερβολικοί, αλλά λένε και πολύ σωστά πράγματα. Είμαι λιτός. Οι άνθρωποι είναι πολύπλοκοι. Προσπαθούν να έχουν συνήθειες ρωμαϊκές. Ζω σ’ έναν φτωχό τόπο. Η φτώχεια θέλει καλοπέραση και μεγαλομανία, προσθέτω. Πολλές φορές όμως το παρακάνουμε».

Τον ρώτησα ποια είναι η σχέση του κοινού με τον δημιουργό. Απάντησε: «Κάθε άνθρωπος έχει την αλήθεια μέσα του θαμμένη, λησμονημένη. Αλλά ο πραγματικός άνθρωπος μπορεί να την αποκαλύψει στους ανθρώπους. Υπάρχουν οι βασικές αλήθειες, που συντηρούν τη ζωή. Είναι ζήτημα τέχνης το να μπορείς να συνειδητοποιήσεις αυτές τις ιδέες και να τις κάνεις συνειδητά δικές σου. Παίζω ένα έργο στο θέατρο. Υπάρχει στον άνθρωπο το περιεχόμενο του θεάτρου και πρέπει να το βγάλω. Δεν πρέπει να το κάνουμε όπως όπως για να κάνει εφέ μ’ οποιονδήποτε τρόπο».

Τον ρώτησα ποια ήταν η γνώμη του για τον έρωτα και την ερωτική φιλία. Σχολίασε: «Το τι σημαίνει έρωτας το διατύπωσε καλύτερα από μένα ο Πλάτων και η Διοτίμα του. Ας το διαβάσουν οι ενδιαφερόμενοι. Υπάρχει ερωτική φιλία που βασίζεται σε μια ανεπαίσθητη ερωτική αντιπάθεια. Είναι αγών ο έρωτας. Αγών επικρατήσεως. Ο καθένας θέλει να εισέλθει στον κύκλο που ανήκει και το ερωτικό του αντικείμενο και θεωρείται ανώτερο από το δικό του. Οταν ένας πλούσιος αγαπάει μια Τσιγγάνα, θεωρεί την τάξη της ανώτερη από τη δική του και θέλει να εισέλθει σ’ αυτήν. Ο έρως είναι μια κοινωνική άνοδος προς μια τάξη που ανήκει το αγαπημένο του πρόσωπο. Αλλά η τάξη αυτή δεν είναι πάντα η θεωρούμενη ανώτερη. Μπορεί κανείς ν’ αγαπήσει μια ζητιάνα και να την θεωρεί ανώτερη».


 

 


 

 


 

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ο εικαστικός σημειολόγος της εποχής μας
Ο Κωνσταντίνος Ξενάκης δημιούργησε προσωπικούς κώδικες με το έργο του που βρίσκεται σε διάλογο με το πολιτιστικό παρελθόν και στέκεται κριτικά στη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.
Ο εικαστικός σημειολόγος της εποχής μας
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Βλέποντας τέχνη... στο 1,5 μέτρο
Μερικές γκαλερί επέστρεψαν για λίγες ημέρες, κυρίως με εκθέσεις που είχαν διακόψει τα μέτρα κατά της πανδημίας αλλά και με νέες, και περιμένουν τους φιλότεχνους, με τις απαραίτητες αποστάσεις.
Βλέποντας τέχνη... στο 1,5 μέτρο
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Mόραλης, Θεόφιλος, Εγγονόπουλος... κεκλεισμένων των θυρών
Η εποχή του κορονοϊού φέρνει νέα ήθη και στις δημοπρασίες έργων τέχνης, που διεξάγονται εδώ και περίπου δύο μήνες online, με τους μεγάλους oίκους να κρατούν τη σκυτάλη και να σημειώνουν μεγάλα κέρδη.
Mόραλης, Θεόφιλος, Εγγονόπουλος... κεκλεισμένων των θυρών
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Σκέψεις αγύμναστου ιστορικού
Η ιστορία δεν προβλέπεται. Μάταιες είναι οι προφητείες, ανεδαφικές οι ουτοπίες, οι αλλαγές απρόβλεπτες, το άγνωστο πάντα ένα βήμα μπροστά απ’ το...
Σκέψεις αγύμναστου ιστορικού
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Η Ντόρα Μάαρ έξω από τη σκιά του Πικάσο
Το παρισινό μουσείο με μια μεγάλη αναδρομική προβάλλει όπως ακριβώς της αξίζει τη σπουδαία σουρεαλίστρια φωτογράφο και ζωγράφο, μούσα του κορυφαίου Ισπανού καλλιτέχνη, η οποία μετά τον χωρισμό τους αποσύρθηκε...
Η Ντόρα Μάαρ έξω από τη σκιά του Πικάσο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας