Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πέτρος Ζερβός: Καταγράφοντας την ερήμωση του πλανήτη

Φωτογραφία του Πέτρου Ζερβού

Πέτρος Ζερβός: Καταγράφοντας την ερήμωση του πλανήτη

  • A-
  • A+

Αν και πολύπτυχο, και με ευρύτατη γκάμα, το έργο του φωτογράφου Πέτρου Ζερβού κινείται έως επί το πλείστον σε μια διελκυστίνδα, στο αιώνιο δίπολο Ζωή-Θάνατος. Από το 1972, η πέμπτη Ιουνίου καθιερώθηκε και εορτάζεται παγκοσμίως ως Ημέρα του Περιβάλλοντος. Αφορμής δοθείσης λοιπόν, επιλέξαμε να εστιάσουμε σήμερα, ωμά και χωρίς εξωραϊσμούς, στον αρνητικό πόλο, αυτόν της εγκατάλειψης, της αποσύνθεσης, της ερήμωσης, της βεβήλωσης. 

Η αντισταθμιστική, φωτεινή πλευρά των πραγμάτων, οι όμορφες γωνιές του πλανήτη, δεν λείπουν από το έργο του φωτογράφου και διατίθενται στον αναγνώστη στον ιστότοπο που συμπεριλαμβάνεται. Εκεί, ο ενδιαφερόμενος θα δει πως η πεισματική, χωρίς λιποταξία, απαθανάτιση, του μακάβριου ως ακριβώς έχει, πυροδότησε σε αντίβαρο την ανάγκη για ομορφιά και χάρισε εικόνες παλλόμενης ζωντάνιας, εκρηκτικών χρωμάτων, αξιοζήλευτου σφρίγους. 

Δεν επιμένουμε στη δυστοπική όψη για να εσχατολογήσουμε, αλλά γιατί, κατά κοινή ομολογία, βρισκόμαστε πια σε κατάσταση οριακή και τίποτα μονάκριβο δεν σώζεται με ευχολόγια και καταχωρήσεις σε εορτολόγια. Δεν σώζεται καν με τον συναγερμό που χτυπούν οι δυσοίωνες περιβαλλοντολογικές μελέτες. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, αυτές προβληματίζουν προς στιγμήν τον μέσο άνθρωπο που πολύ δύσκολα πια ταρακουνιέται και γρήγορα επιστρέφει στον μικρόκοσμό του. Πολύ πρόσφατο άλλωστε το παράδειγμα της πανδημίας και οι κορώνες πολλών για την ευκαιρία μας να γίνουμε πιο ανθρώπινοι, πιο ουσιώδεις. 

Φωτογραφία του Πέτρου Ζερβού

Η τάση ωστόσο του σύγχρονου ανθρώπου, που κάποιοι ονομάζουν new age, να πετά από το σύστημά του και το ατομοκεντρικό σύμπαν του οτιδήποτε είναι στενόχωρο για την καθημερινότητά του και σκληρό για να το καταπιεί, δεν καταφέρνει άλλο από το να συρρικνώνει την ανθεκτικότητα στην αλήθεια του, να τον κάνει φυγόπονο και να τον αφήνει τελικά άδειο. Εν αντιθέσει, στο καταπρόσωπο αντίκρισμα αυτού που απειλεί να διαλύσει το περιχαράκωμά σου, κρυφανασαίνει μια εν δυνάμει πολύ μεγάλη πιθανότητα, αυτό που αρχικά εμφανίζεται ως τρόμαγμα, να αλλάξει όψη και να δώσει τα δώρα του.  Δυστυχώς για όλους μας, τίποτα που να μας βολεύει πολύ, κανένα μας δεκανίκι, δεν μας σώζει όταν δυνάμεις που μας υπερβαίνουν θυμώνουν μαζί μας. 

Σε αλλοτινές εποχές, η πράξη της θυσίας προς εξευμενισμό του θεού ή της θεάς, ήταν κυρίως ανάγκη αυτοκάθαρσης. Στην παιδική ηλικία της ανθρωπότητας –χωρίς και πάλι να εξωραΐζουμε τίποτα και να της αποδίδουμε μόνο φωτεινή πλευρά– υπήρχε τουλάχιστον η αίσθηση (όπως υπάρχει σε κάθε παιδί που αποδεικνύεται πολύ καλύτερος ψυχογράφος, καθότι πιο ανοιχτό και πιο κοντά στα ένστικτά του) ότι ο άνθρωπος είναι μέρος και όχι κυρίαρχος ενός συστήματος, και ότι δυνάμεις ανώτερές του, όπως η Αρχή της Ισορροπίας, θα τον αφάνιζαν εάν αυτή η Αρχή διαταρασσόταν με υπαιτιότητά του. Εξ ορισμού, η ισορροπία αναιρεί τη μονομέρεια. 

Αυτό που κυρίως μας κάνει να πελαγοδρομούμε και να καταφεύγουμε σε λύσεις ευκαιριακές που μόνο λύσεις δεν αποδεικνύονται ή σε θυμωμένα ξεσπάσματα που γρήγορα ξεθυμαίνουν και μας αφήνουν ξανά στο κενό, είναι η αφημένη στη λησμονιά κυτταρική μας μνήμη. Αποϊεροποιήσαμε τη Γη που μας φιλοξενεί, πάψαμε να νιώθουμε γι’ αυτήν κατάνυξη και δέος. Και ίσως υπάρχουν αναλγητικά, μα δεν υπάρχει γιατρειά, εάν  δεν αποκατασταθεί μέσα στο ανθρώπινο αίμα η ιεροπρέπειά της, αν δεν συνδαυλιστεί η ανθρώπινη ψυχή με την ολόγυρα παμψυχία έμβιων όντων και πραγμάτων. 

Βροχοποιοί, μάγοι-γιατροί, ζώα-τοτέμ, πρόγονοι που μετάγγιζαν τη δύναμή τους, οστά-φυλαχτά, χρυσάφια, ασήμια, πέτρες πολύτιμες, πολύχρωμα φτερά που μας κόσμησαν, ρίγη που μας αλάφιασαν και μεταστοιχειώθηκαν στην ιερή θερμότητα που κορύφωνε τη ζωή είναι μέσα στον οργανισμό μας. Μέσα εδώ είναι επίσης η φυλή, η κοινότητα, η ανάγκη της αλληλοσυμπλήρωσης, της αλληλεγγύης, και του ανήκειν. Τίποτα από αυτά δεν εξαγοράζεται με χρήμα. 

Φωτογραφία του Πέτρου Ζερβού

Οι σκληρές αυτές εικόνες από την Ερήμωση του Πλανήτη έκαναν τον Πέτρο να πορευτεί σε χώρες που θεωρούμε υποανάπτυκτες με μια ενοχή, χωρίς να είναι προσωπικά υπαίτιος για κάτι, χωρίς να είναι άλλο από απλώς Ευρωπαίος, και μετουσίωσε τα ταξίδια του σε πράξη εξιλέωσης και αγάπης. 

Επιλέγουμε ως κεντρική εικόνα τη γριά γυναίκα που οργώνει πεισματικά τη Γη. Όχι τυχαία, επιλέγουμε μια τροφό και μητέρα, μέσα στο κάδρο της Τροφού και Μητέρας, ως αντιστάθμισμα και αντίποδα της ερήμωσης και ευχόμαστε να δονήσει, έστω και αργά, το πάθος της ζωής που θέλει να ζήσει, αντίκρυ στους βεβιασμένους θανάτους που η ταχύτατη εξέλιξη και μετάλλαξη του είδους μας αποτυπώνει πάνω στη φύση κάνοντάς μας αφύσικους, περιττούς. 


• Πότε και πως μπαίνει η φωτογραφία στη ζωή σου; Σε ποιο σκηνικό; Με ποιες καταβολές; 

Αρχές της δεκαετίας του '60, μας επισκέφτηκε ένας συγγενής που έμεινε για κάποιο διάστημα μαζί μας. Πράγμα ασυνήθιστο για εκείνη την εποχή, είχε και μια φωτογραφική μηχανή. Πότε μάς φωτογράφιζε και πότε μού έδινε να κρατώ τη μηχανή, αντιλαμβανόμενος ίσως τη γοητεία που μου ασκούσε. Όσο και αν προσπάθησα, φωτογραφία δεν βγήκε! Εκείνη η πρώτη μου επαφή με τη μηχανή κατέληξε σε παταγώδη αποτυχία! Δέκα χρόνια μετά, στα χρόνια της πρώιμης εφηβείας, νοικιάσαμε, με έναν συμμαθητή μια μηχανή, για ένα απόγευμα, από έναν φωτογράφο. Δεν θυμάμαι καθόλου πώς ξεκίνησε όλο αυτό…

Συνήθως, σ’ αυτή τη φάση της ζωής του ανθρώπου, ο ναρκισσισμός είναι έντονος και ενδέχεται οι φωτογραφίες να τον καλλιεργούν και να τον τροφοδοτούν παραπάνω. Ωστόσο, το φωτογραφικό αποτέλεσμα απέκλεισε ως πιθανό κίνητρο τον ναρκισσισμό. Οι φωτογραφίες εκείνες δεν ήταν καθόλου κολακευτικές για πορτρέτα. Οι περισσότερες ήταν καμένες, άλλες μαύρες και άλλες σκοτεινές φιγούρες στο φως του δειλινού. Παραδόξως, κάποιες μας άρεσαν. 

Έτσι, συνεχίσαμε για τα επόμενα δύο ή τρία χρόνια στο ίδιο μοτίβο, χωρίς επαρκείς γνώσεις και χωρίς κανένα βοήθημα. Σε αυτήν τη διαδικασία άρχισαν σιγά-σιγά να διαμορφώνονται και οι πρώτες φωτογραφικές προτιμήσεις μου, που τότε ήταν το γυμνό και το πορτρέτο. 

• Ταξιδεύεις πολύ. Αγάπησε κάποια μέρη περισσότερο από άλλα ο φακός σου; 

Τα περισσότερα ταξίδια τα έκανα στην Ευρώπη την εποχή της ακμής του magic bus! Η λέξη σουρεαλισμός είναι φτωχή για να περιγράψει το τι συνέβαινε εκείνο το τριήμερο, ή και τετραήμερο κάποιες φορές, κατά τη διάρκεια εκείνων των ταξιδιών. Έτσι, πηγαινοερχόμουν Αθήνα-Άμστερνταμ για κάποια χρόνια. 

Σήμερα η Ευρώπη δεν με συγκινεί πια. Δεν επιδιώκω να ταξιδεύω προς τα εκεί πλέον. Νιώθω θυμωμένος στη σκέψη ότι η ευμάρεια και ο πλούτος πολλών ευρωπαϊκών χωρών –χωρών οι οποίες επαίρονται για τα επιτεύγματά τους– οφείλονται κυρίως, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, στην αρπαγή και τη λεηλασία του πλούτου χωρών που σήμερα ζουν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας και εξαθλίωσης. 

Η χώρα που αγαπώ περισσότερο είναι η Βραζιλία… η ατμόσφαιρά της, το φως, τα θαύματα της φύσης. Η Μπραζίλια… Η καταπληκτική αυτή πόλη με τη μοντέρνα αρχιτεκτονική, κυρίως όμως οι άνθρωποι, οι οποίοι παρά τη φτώχεια, είναι χαρούμενοι και απολαμβάνουν τη ζωή μ’ έναν τρόπο που είναι ξένος στα ευρωπαϊκά δεδομένα. 

Πρόσφατα βρήκα κάτι ξεχασμένες φωτογραφίες ενός παιδιού που είχα φωτογραφήσει, είκοσι χρόνια πριν, στην Κεντρική Βραζιλία. Μόνο του σε κάτι χαλάσματα, πήγαινε πέρα-δώθε, ξυπόλητο στα λασπόνερα, ώσπου βρήκε ένα κομμάτι χαρτί. Το πρόσωπό του έλαμψε από χαρά. Άρχισε να τρέχει με το χαρτί στο χέρι, σα να ’χε ανακαλύψει θησαυρό. 

Φωτογραφία του Πέτρου Ζερβού

• Παρότι πολύπτυχη και ογκώδης είναι η δουλειά σου, άλλο τόσο δεν χάνει σε δυναμική. Πρόκειται για αυστηρή επιλογή η φωτογραφίζεις υπό συγκεκριμένες εξωτερικές και εσωτερικές συνθήκες;

Η φωτογραφία είναι μία διαδικασία η οποία προφανώς προκύπτει από ανάγκες εσωτερικές. Εξαρτάται όμως άμεσα και από εξωτερικές συνθήκες τις οποίες δεν είναι δυνατόν κάθε φορά να έχουμε εξασφαλισμένες. Στη φωτογραφία δρόμου, για παράδειγμα, δεν μπορεί κανείς να έχει επιλεγμένες συνθήκες. Προσαρμόζεται στα δεδομένα της κάθε στιγμής. Στη φωτογραφία που τα δεδομένα είναι περισσότερο «στατικά» είναι δυνατή η επιλογή κατάλληλων φωτιστικών συνθηκών και η καλύτερη προσέγγιση του θέματος. Σχετικά με την επιλογή των φωτογραφιών –που είναι εξαιρετικά δύσκολο έργο– προσπαθώ να ξεχωρίσω τις φωτογραφίες που δίνουν στο επιλεγμένο θέμα νέες διαστάσεις ή το αποτυπώνουν με μια άλλη δυναμική.

• Στάθηκα πολύ στα πορτρέτα σου. Είναι τόσο ζωντανά που μετά βίας μένουν στη φωτογραφία. Τα απαθανατισμένα πρόσωπα μιλάνε και είναι όλα ιδιαίτερες φυσιογνωμίες. Προσπερνάς την ουδετερότητα; 

Νομίζω ότι όλα τα ανθρώπινα πρόσωπα έχουν στιγμές που τα βγάζουν από την ουδετερότητα και αποκτούν ενδιαφέρον. Το πορτρέτο είναι το είδος της φωτογραφίας που εξακολουθεί να με συγκινεί και να μου ασκεί έντονη έλξη. Δεν είναι όμως καθόλου εύκολο γιατί εκτός από τη συγκατάθεση του φωτογραφιζόμενου προσώπου χρειάζονται και εκείνες οι συνθήκες (που δεν είναι πάντα δεδομένες) που θα κάνουν και τους δύο να νιώθουν άνετα. Φωτογραφίζω πρόσωπα που με συγκινούν, ανεξάρτητα από το αν ανήκουν ή όχι στον χώρο του «ουδέτερου». Το πορτρέτο είναι μια ελάχιστη στιγμή από τον χρόνο ενός ανθρώπου αλλά μπορεί να αντανακλά ένα μεγάλο μέρος της ζωής του.

• Τι σε οδήγησε στο project «Ερήμωση του Πλανήτη» και πόση ανάγκη είχες να το δουλεύεις παράλληλα με τη γιορτινή πλευρά της ζωής και τη ζωντανή φύση;

Η καταστροφή του περιβάλλοντος, η υποβάθμιση των συνθηκών της ζωής και η διεύρυνση του κύκλου της βίας, η οποία δυστυχώς εντείνεται μέσω νέων μορφών της, ήταν το έναυσμα για τη δημιουργία αυτού του project που βρίσκεται σε εξέλιξη και αποτελείται από δύο μέρη: το ένα αφορά στην καταστροφή του περιβάλλοντος και την ερημοποίηση της γης και το άλλο στην ερημοποίηση της κοινωνίας. 

Η βία είναι παντού: βία απέναντι στη φύση με βουνά σκουπιδιών και στερεών αποβλήτων που ο όγκος τους καθιστά αδύνατη τη διαχείρισή τους μέσω των υπαρχουσών δομών. Τοξικά απόβλητα, ζιζανιοκτόνα, γενετικά τροποποιημένα φυτά και ζώα –ζώα που η όψη τους θυμίζει τέρατα– βιομηχανική εκτροφή ζώων και συνεχής εναπόθεση πλαστικών που ρυπαίνουν το έδαφος, δηλητηριάζουν τον αέρα και νεκρώνουν τον πυθμένα των θαλασσών. Κάποια σημάδια των επερχόμενων αλλαγών εξαιτίας όλων τούτων τα βιώνουμε ήδη. 

Η χειρότερη όμως, και η πλέον απεχθής μορφή βίας, είναι η βία εναντίον της κοινωνίας. Η απληστία και η αναλγησία των πολιτικών που έχουν εφαρμοστεί τα τελευταία χρόνια σε παγκόσμια κλίμακα εξωθεί μεγάλα τμήματα της κοινωνίας στην εξαθλίωση. Άστεγοι, πεινασμένοι, άρρωστοι, απελπισμένοι, τρελοί. Ερημιά και εγκατάλειψη. 

Όσο για τη γιορτινή πλευρά της ζωής και την ομορφιά της φύσης, ναι, υπάρχουν και λειτουργούν αντισταθμιστικά κατά κάποιο τρόπο, αλλά δεν μειώνουν καθόλου την επαπειλούμενη καταστροφή του περιβάλλοντος και της κοινωνίας. Αντισταθμιστικά επίσης λειτουργεί και η γυναίκα της φωτογραφίας, η οποία παρά την προχωρημένη ηλικία της αγωνίζεται να ζήσει από τη γη, κάτι που άλλωστε έκανε πάντα, έτσι έζησε, χωρίς γενετικά τροποποιημένους σπόρους. Είναι όμως ένας αγώνας άνισος και δυστυχώς το αποτέλεσμα του φαίνεται προδιαγεγραμμένο. 

Φωτογραφία του Πέτρου Ζερβού

• Στο προσκήνιο ήρθε, με διαφορετικό τρόπο, αυτές τις μέρες και η Κούβα, ένα επίσης πρόσφατο ταξίδι σου. Ποιες είναι οι εντυπώσεις σου από εκεί;

Η Κούβα είναι μια χώρα με συναρπαστική πρόσφατη ιστορία που έγραψαν πρόσωπα που βγήκαν πολύ έξω από τα συνηθισμένα όρια του πολιτικού, του ηγέτη η του πολίτη. Και μόνον χάριν σε αυτούς τους ηγέτες μπόρεσε και μπορεί ακόμα και στέκεται όρθια με αξιοπρέπεια στο διεθνές στερέωμα, χωρίς ποτέ να σκύψει το κεφάλι σε κανέναν, παρά την εμπορική και οικονομική ασφυξία που έχει επιβάλλει εναντίον της ο δυτικός κόσμος για εξήντα σχεδόν χρόνια. 

Οι Κουβανοί αντί αυτού στέλνουν γιατρούς όπου υπάρχουν αρρώστιες και επιδημίες. Ανέκαθεν θαύμαζα την κουβανική επανάσταση και τους εμπνευστές της. Έτσι, ένιωσα μεγάλη συγκίνηση όταν βρέθηκα εκεί πέρυσι το καλοκαίρι. Η χώρα είναι πολύ όμορφη, ασφαλής και οι άνθρωποι φιλικοί. Είναι εντυπωσιακό το ότι, παρά τη φτώχεια και τις ελλείψεις, η Κούβα διαθέτει ένα από τα πληρέστερα συστήματα υγείας στον κόσμο, δωρεάν για όλους τους Κουβανούς πολίτες. 

• Ένας κοσμογυρισμένος άνθρωπος είναι σε θέση να έχει μια πιο σφαιρική άποψη για τον κόσμο. Φαίνεται πως μπαίνει σε άλλη τροχιά. Πως τον φαντάζεσαι από εδώ και πέρα;

Μου είναι πραγματικά δύσκολο να φανταστώ τη μελλοντική εικόνα του κόσμου. Οι συνθήκες στις οποίες ζούμε δεν αφήνουν περιθώρια για αισιόδοξες σκέψεις. Από την άλλη, έχουμε μπει εδώ και καιρό σε μία νέα εποχή, την εποχή της ψηφιακής ζωής και της εικονικής πραγματικότητας που δημιουργούν φαινόμενα το βάθος των οποίων δεν γνωρίζουμε ακόμα. Θα αμβλυνθούν οι κοινωνικές αντιθέσεις ή θα οξυνθούν ακόμα περισσότερο; Φαίνεται ακόμα πως οι έννοιες «φυσικό» η «ανθρώπινο» μπαίνουν σε νέα όρια. Με αυτά τα δεδομένα νομίζω ότι το να φανταστεί κανείς τον μελλοντικό κόσμο είναι εξαιρετικά περίπλοκο. 

• Έχεις κάνει και θα κάνεις πολλά ακόμα. Υπάρχει ωστόσο κάποιο συγκεκριμένο φωτογραφικό απωθημένο; 

Η σχέση μου με τη φωτογραφία δεν υπήρξε ποτέ στατική. Στην πορεία αυτή υπήρξαν αναθεωρήσεις, αλλαγές, κενά, ακυρώσεις και ανέκυψαν ερωτήματα στα οποία δεν είχα εύκολα απαντήσεις. Είναι επίσης μια πορεία με πολλά απωθημένα για πράγματα που δεν έκανα ή για πράγματα που θα έπρεπε να τα είχα κάνει διαφορετικά. Έχω την αίσθηση ότι όσο περισσότερο ασχολούμαι με τη φωτογραφία τόσο μακρύτερος γίνεται ο δρόμος. 

Ιστότοπος: https://petroszervos84.myportfolio.com/work
 

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
«Οι άνθρωποι του Δεσποτικού»
Το Δεσποτικό, το νησάκι που βρίσκεται δυτικά της Αντιπάρου, είναι πλούσιος σε ευρήματα τόπος. Ο Μανώλης Κορρές το έχει χαρακτηρίσει «μικρή Δήλο» λόγω του αρχαϊκού ιερού που ήταν αφιερωμένο στον Απόλλωνα, είχε...
«Οι άνθρωποι του Δεσποτικού»
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Γιατί αγαπάς κάτι που μπορεί να σε σκοτώσει;
Ενας εμβληματικός εργασιακός χώρος παραγωγής πυρομαχικών, ναρκών, βομβών, πυροκροτητών, τροτύλης, ένα εγκαταλειμμένο εργοστάσιο, τόσο ζωντανό στην πρόσφατη μνήμη των ανθρώπων, τόσο επικίνδυνο και τόσο...
Γιατί αγαπάς κάτι που μπορεί να σε σκοτώσει;
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Φωτογραφικό ταξίδι στις «Ελληνικές θάλασσες»
Μάλλον δεν υπάρχει καλύτερη εισαγωγή στις ομορφιές και την ουσία της Ελλάδας από την έκθεση «Ελληνικές θάλασσες. Ενα φωτογραφικό ταξίδι στον χρόνο», που υπάρχει με την ευθύνη και τη διοργάνωση του Μουσείου...
Φωτογραφικό ταξίδι στις «Ελληνικές θάλασσες»
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Τέχνη σε φόντο... blue mood
«Ανατομία της Πολιτικής Μελαγχολίας», μια έκθεση με αιχμηρά έργα διεθνών δημιουργών, σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου, που καθρεφτίζει την παρούσα στιγμή απογοήτευσης και απάθειας, ενώ ενισχύει τον δημόσιο...
Τέχνη σε φόντο... blue mood
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ιπτάμενος, τζέντλεμαν και... Dagada
Ο λόγος για τον πολυσχιδή, καινοτόμο Θάνο Μούρραη-Βελλούδιο (1895-1992), έναν άνθρωπο-ορχήστρα, ο οποίος συνέλαβε την τέχνη αλλά και την Ιστορία ως αέναο παιχνίδι και διαρκή δοκιμασία, ενώ έζησε μια πλούσια σε...
Ιπτάμενος, τζέντλεμαν και... Dagada
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Εξαιρετικά κεραμικά Ιζνίκ και... μοσχάρια στο Θησείο
Το Μουσείο Μπενάκη στο πλούσιο φθινοπωρινό εκθεσιακό πρόγραμμά του θα δείξει στους επισκέπτες του εκθέσεις φωτογραφίας της Αθήνας του 1917, κεραμικής, αφίσες του Λοτρέκ, την πρώτη αναδρομική έκθεση γλυπτικής...
Εξαιρετικά κεραμικά Ιζνίκ και... μοσχάρια στο Θησείο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας