Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μία ιστορική συνάντηση ζωγραφικής και ποίησης
ΚΠΙΣΝ_ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μία ιστορική συνάντηση ζωγραφικής και ποίησης

  • A-
  • A+
Μια μοναδική γιορτή των τεχνών, ένας μοναδικός φόρος τιμής τόσο στην ποίηση των εικόνων όσο και στις εικόνες της ποίησης. Η ζωγραφική του μας γοητεύει, μας μαγεύει και μας γεννά έναν δημιουργικό αναστοχασμό πάνω στον καλλιτέχνη και τον ρόλο του, πάνω στην τέχνη και τη λειτουργία της.

Οσοι επισκέπτονται αυτήν την περίοδο την έκθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη με τον τίτλο: «Ποιητικά: Η ζωγραφική συναντάει την ποίηση» (στο κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης, στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος) φεύγουν μαγεμένοι. Η μαγεία ως εγγενές στοιχείο της αισθητικής εμπειρίας φωτίζει τα πρόσωπά τους, επειδή τα ίδια τα έργα τέχνης εκπέμπουν ένα δημιουργικό φως.

Αλλά το θέμα μας στο κείμενο αυτό δεν είναι η ανάλυση της αισθητικής εμπειρίας, η οποία εξάλλου είναι υπόθεση του κάθε ατόμου ξεχωριστά, αλλά η προσέγγιση και η ερμηνεία του εικαστικού έργου του καλλιτέχνη.

Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης αφουγκράζεται ένα αισθητικό αίτημα της εποχής μας. Και αυτό δεν είναι άλλο από τις εκφραστικές δυνατότητες που αναπτύσσουν οι επιμέρους τέχνες στην επαφή τους, στην επικοινωνία τους με τις άλλες τέχνες.

Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, από την ιστορία των τεχνών πώς και γιατί η ποίηση όταν μελοποιείται (συναντάει τη μουσική) αποκτά μια αφοπλιστική εκφραστική δύναμη. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στην περίπτωση κατά την οποία η λογοτεχνία «συναντάει» τον κινηματογράφο. Εχουμε μυθιστορήματα τα οποία έχουν μείνει στην ιστορία ως αξεπέραστες κινηματογραφικές ταινίες.

Το ερώτημα το οποίο τίθεται διατυπώνεται ως εξής: στην εικαστική παρέμβαση του Γιάννη Ψυχοπαίδη έχουμε να κάνουμε με τη «συνάντηση» ζωγραφικής και ποίησης κατά το πρότυπο των δύο παραδειγμάτων που ανέφερα ή μήπως πρόκειται για μια διαφορετικού τύπου αισθητική πρόταση;

Η απάντησή μου στο ερώτημα αυτό είναι η εξής: ο Γιάννης Ψυχοπαίδης αναπτύσσει ένα αισθητικό πρόγραμμα, το οποίο θεμελιώνεται και τελικά ανάγεται σε διαφορετικές αρχές από αυτές που ισχύουν είτε στη μελοποίηση της ποίησης είτε στη μεταφορά μυθιστορημάτων στον κινηματογράφο. Ο καλλιτέχνης, μέσω της ανυπέρβλητης ζωγραφικής τέχνης του, εισηγείται την ιδέα ενός εκφραστικού σύμπαντος της ανθρώπινης δημιουργικότητας στο πραγματολογικό πλαίσιο της συνάντησης ζωγραφικής και ποίησης.

Ευθύς εξαρχής διευκρινίζω ότι ο Ψυχοπαίδης δεν εγκλωβίζεται στη λειτουργική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία οι δύο τέχνες (η ζωγραφική και η ποίηση) μπορούν να συνομιλήσουν ή να «συναντηθούν» μέσω της λογικής τής αναπαράστασης. Αφετηρία του εγχειρήματός του δεν είναι η οντολογική πρακτική αυτονομία των δύο τεχνών, αλλά η διαμεσολάβηση ανάμεσα στα εκφραστικά μέσα τους.

Και ποια είναι αυτά τα μέσα έκφρασης για τη ζωγραφική και την ποίηση; Η ζωγραφική χρησιμοποιεί το εκφραστικό μέσο που ονομάζουμε «εικαστικό υλικό» (δηλ. χρώμα, σχήμα κ.ά.), ενώ το εκφραστικό μέσο της ποίησης είναι η γλώσσα. Η ζωγραφική είναι «υλική τέχνη», ενώ η ποίηση είναι πνευματική τέχνη. Αλλά πέρα απ’ αυτήν τη διάκριση, ο καλλιτέχνης είναι βαθύτατα πεπεισμένος ότι, κατά τη «συνάντηση» ζωγραφικής και ποίησης στο έργο του, η διάκριση αυτή εντάσσεται στη διαδικασία της υπέρβασης.

Δεν καταργείται, αλλά με τους όρους του Χέγκελ ανασυντίθεται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να προκύπτει μια άλλου τύπου εκφραστική δυναμική. Αυτός είναι ο λόγος που η ζωγραφική του Ψυχοπαίδη μάς γοητεύει, μας μαγεύει… μας προβληματίζει και μας γεννά έναν δημιουργικό αναστοχασμό πάνω στον καλλιτέχνη και τον ρόλο του πάνω στην τέχνη και τη λειτουργία της.

Η αναπαραστατική λογική είναι εκείνη την οποία ανιχνεύουμε στα πορτρέτα των ποιητών, όπως π.χ. του Καβάφη, του Σεφέρη κ.ά. Ακόμη και εκεί, όμως, η αποτύπωση του προσώπου του ποιητή γίνεται μέσα από το σκάψιμο και το σκάλισμα της ζωγραφικής ύλης, μέσα από τις γραμμές, το χρώμα και τις χαρακιές που πλάθουν τον χαρακτήρα και συγκροτούν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του προσώπου.

Οταν όμως βρίσκεται ο δημιουργός μπροστά σ’ ένα ποίημα, δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει στο εικαστικό επίπεδο τις ποιητικές εικόνες. Αντιθέτως, αυτές οι εικόνες του ποιήματος, οι οποίες «κατασκευάζονται» μέσω της γλώσσας ως εικαστικού υλικού στους πίνακες, λειτουργούν με εντελώς διαφορετικό τρόπο ως εκφραστική δυναμική. Μπορούμε να εντοπίσουμε ιδιαίτερα αυτήν την εικαστική τεχνοτροπία του Ψυχοπαίδη στις περιπτώσεις των ποιητών: Κικής Δημουλά, Αντώνη Φωστιέρη, Ανδρέα Εμπειρίκου, Γιάννη Μεταξά, Ντίνου Σιώτη, Πάνου Κυπαρίσση, Κώστα Καρυωτιάκη.

Ομως σε όλες τις ζωγραφικές/ποιητικές ενότητες έχουμε μια πλούσια εκφραστική ποικιλία των εικαστικών μέσων, με ιδιαίτερες κάθε φορά τεχνικές (ζωγραφική, χαρακτική, κολάζ, κατασκευές κ.λπ.). Για να γίνω σαφέστερος, στην ερμηνευτική προσέγγισή μου στη ζωγραφική του Ψυχοπαίδη, τονίζω ότι στο εικαστικό έργο του η ζωγραφική και η ποίηση συναντώνται (επικοινωνούν, διαλέγονται ή και διαμεσολαβούνται με τη φιλοσοφική έννοια του όρου) όχι ως τύποι ή είδη τεχνών, αλλά ως δυναμικές εκφραστικές δομές της ανθρώπινης δημιουργίας. Ακριβώς σ’ αυτό το σημείο εντοπίζουμε την καινοτομία του αισθητικού προγράμματος του Γιάννη Ψυχοπαίδη. Με άλλα λόγια, δεν συναντώνται δύο αυτόνομες και ανεξάρτητες σε οντολογικό-υπαρκτικό επίπεδο τέχνες, αλλά δύο εκφραστικές δομές του ανθρώπινου κόσμου που μπορούν να δομηθούν και να λειτουργήσουν έξω και πέρα από τη λογική της αναπαράστασης.

Ο Ψυχοπαίδης «κατασκευάζει» έναν αισθητικό Λόγο (Diskurs), ο οποίος θεμελιώνεται στους εσωτερικούς εκφραστικούς όρους των δύο τεχνών. Δεν τον ενδιαφέρει να εικονογραφήσει ένα ποίημα. Το πρώτιστο εικαστικό ενδιαφέρον του (Interesse) συνίσταται στη διερεύνηση των ορίων της ανθρώπινης δημιουργικότητας, όταν ζωγραφική και ποίηση συνδιαλέγονται ως μορφές έκφρασης.

Ως σύνοψη μπορούν να διατυπωθούν τα εξής δύο σημεία: πρώτον, η εικαστική παρέμβαση του Ψυχοπαίδη με τον τίτλο: «Ποιητικά: η ζωγραφική συναντάει την ποίηση» δεν αναπαράγει την καθιερωμένη αναπαραστατική λογική κατά τη διαδικασία επαφής και επικοινωνίας μεταξύ των επιμέρους τεχνών. Και, δεύτερον, προτείνει τη δημιουργική «συνάντηση» ανάμεσα σε δύο τέχνες, οι οποίες, ενώ διατηρούν την ανεξαρτησία τους και την αυτονομία τους, «συναντώνται» και συνδιαλέγονται ως εκφραστικές δομές. Το εικαστικό εγχείρημα του Ψυχοπαίδη είναι ένα μεγάλο και σπουδαίο δημιουργικό έργο.

Για πρώτη φορά νομίζω, μέσα από ένα τόσο προσωπικό εικαστικό βλέμμα και με υψηλές αισθητικές προδιαγραφές, καταγράφεται εδώ ένας διάλογος, μια συνομιλία των τεχνών του ποιητικού και του εικαστικού λόγου, σε μια καθολική σύνθεση, σε ένα ευρύτατο φάσμα αναφορών στην ελληνική ποίηση -και στους Ελληνες ποιητές και όχι μόνο.

Από την Οδύσσεια και τον Παρμενίδη, τον Κάλβο, τον Σολωμό, τον Παλαμά, τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ρίτσο, τον Ελύτη, τον Καρυωτάκη, τον Σαχτούρη, τη Δημουλά, αλλά και τον Μπάιρον και τον Λόρκα, μέχρι και τους σύγχρονους, ο Ψυχοπαίδης αναζητά και αποτυπώνει σε κάθε διαφορετικό ποιητή και ένα ιδιαίτερο, διαφοροποιημένο εικαστικό ιδίωμα, μια ξεχωριστή εκφραστική γλώσσα, με ιδιαίτερο εικαστικό ενδιαφέρον.

Σε αυτό το πανόραμα αισθητικής μέθεξης μπορούμε να αφουγκραστούμε πίσω από κάθε εικαστικό έργο του Ψυχοπαίδη τις μυστικές φωνές των μεγάλων ποιητικών μορφών. Μέσα σε μια φαντασμαγορία εικαστικής προσομοίωσης της ποίησης σε ελεύθερες εικόνες, συντελείται εδώ, σ’ αυτήν την έκθεση, μια μοναδική εορτή των τεχνών, ένας μοναδικός φόρος τιμής τόσο στην ποίηση των εικόνων όσο και στις εικόνες της ποίησης.

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ο ΑΔΜΗΕ στηρίζει νέους εικαστικούς
Είκοσι εννέα τελειόφοιτοι της Σχολής Καλών Τεχνών συμμετείχαν στον διαγωνισμό γλυπτικής με τον γενικό τίτλο «Διασυνδέοντας την Ελλάδα», που προκηρύχθηκε από την πρυτανεία σε συνεργασία με τον Ανεξάρτητο...
Ο ΑΔΜΗΕ στηρίζει νέους εικαστικούς
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ο «Κρυφός κήπος» της Ενης Κούκουλα
Τρεις ενότητες, τοπία, εσωτερικοί χώροι και άνθρωποι, μικρά αντικείμενα και λουλούδια, μια συλλογή από εικόνες προσωπικά βιωμένες που κάθε στιγμή είναι παρούσες εκεί έξω, παρουσιάζει η Ενη Κούκουλα στην έκθεση...
Ο «Κρυφός κήπος» της Ενης Κούκουλα
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Η μυστηριώδης Ανατολή ενός Κινέζου σοφού
Ο πιο σημαντικός και παραγωγικός δάσκαλος στην κινεζική ζωγραφική του 20ού αιώνα, μια εμβληματική προσωπικότητα που διακρίθηκε με το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης, αποκαλύπτεται μέσα από 126 έργα που υμνούν την...
Η μυστηριώδης Ανατολή ενός Κινέζου σοφού
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Ενα Turner για τέσσερις
Για πρώτη φορά στην ιστορία του το κορυφαίο βρετανικό εικαστικό βραβείο απονέμεται ομαδικά. Ετσι το θέλησαν οι υποψήφιοι, που με την πολιτική τους στάση και τα ακόμα πιο πολιτικά τους έργα στέλνουν μηνύματα...
Ενα Turner για τέσσερις
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Εξι εικαστικοί στη Σελήνη
Εξι εικαστικοί δημιουργοί, διαφορετικών καταβολών αλλά με κοινό άξονα τη διερεύνηση της μνήμης μέσα από αλληγορικές γραφές, συναντώνται στον εκθεσιακό χώρο της Φωκίωνος Νέγρη 16, του συλλέκτη Σωτήρη Φέλιου.
Εξι εικαστικοί στη Σελήνη
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Στην ακτή...
Οκτώ ασπρόμαυρα έργα μεγάλων διαστάσεων, με το νερό να λειτουργεί ως «Border Line», παρουσιάζονται στην ομότιτλη ατομική έκθεση του Μίλτου Σκούρα στον «Εικαστικό Κύκλο ΔΛ».
Στην ακτή...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας