Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιπτάμενος, τζέντλεμαν και... Dagada

Ο Βελλούδιος με τον Τσαρούχη και άγνωστο νεαρό, στο εργαστήρι του δεύτερου, στη Γαλλία, το 1974

Αρχείο Γ. Τουρκοβασίλη

Ιπτάμενος, τζέντλεμαν και... Dagada

  • A-
  • A+

Toλμηρός αεροπόρος που διακρίθηκε για τα κατορθώματά του στη Μικρά Ασία, πρωτοπόρος του κινήματος Νταντά στην Ελλάδα, συνθέτης που «ξετούρκεψε τον ζεϊμπέκικο» κατά παραγγελία του Αγγελου Σικελιανού και της Εύας Πάλμερ στις Δελφικές Εορτές, λαογράφος που ασχολήθηκε με τα φαλλικά δρώμενα και τις φορεσιές, ηθοποιός σε ταινίες του Γιώργου Πανουσόπουλου αλλά και του Παντελή Βούλγαρη, «δάσκαλος» του Γιάννη Τσαρούχη, απίθανος λογοπλάστης, κοσμοπολίτης, αριστοκράτης και λαϊκός μαζί, ενέπνευσε ακόμα και τραγούδι από τον Βαμβακάρη...

Ο λόγος για τον πολυσχιδή, καινοτόμο Θάνο Μούρραη-Βελλούδιο (1895-1992), έναν άνθρωπο-ορχήστρα, ο οποίος συνέλαβε την τέχνη αλλά και την Ιστορία ως αέναο παιχνίδι και διαρκή δοκιμασία, ενώ έζησε μια πλούσια σε εμπειρίες και περιπέτειες ζωή διασχίζοντας με ορμή τον 20ό αιώνα.

Πολλά είναι τα επίθετα που ακολουθούν τον Θάνο Μούρραη-Βελλούδιο: Ελληνευρέτης, Ελληνοδίφης, Δέλφις, Ανεμοπόρος... Ο ίδιος επέμενε «Δεν είμαι DADA, αλλά DAGADA!» και προτιμούσε να αποκαλεί τον εαυτό του «φαντασιομέτρη». Τι ακριβώς είναι αυτό; Η μανία του να μαζεύει ευτελή αντικείμενα, κυρίως παλιά εξαρτήματα, και να φτιάχνει έργα τέχνης με αυτά, σαν readymade με ισχυρή συμβολική δύναμη, τα οποία στη συνέχεια ο Ανδρέας Εμπειρίκος τα φωτογράφιζε με εκπληκτικό τρόπο, ενώ ο Βελλούδιος έγραφε μικρά κείμενα με φαντασιακά στοιχεία κάτω από τις φωτογραφίες.

Ολα άρχισαν όταν σπούδαζε στο Κολέγιο του St. Galain της Ελβετίας, ενώ συμμετείχε στις δράσεις του Dada στο περίφημο καμπαρέ «Βολτέρ» της Ζυρίχης. Να πώς ο ίδιος περιγράφει με τον δικό του μοναδικό τρόπο την εμπειρία: «Ο εξάδελφός μου, ο Χανς Βερ Μπασελέ, με επήγαινε τότε εις την οδό των Κατόπτρων, εις την Σπίγκελγκάσε, όπου ήταν κέντρον σουρεαλιστών ή μάλλον ντανταϊστών, όπως ελέγοντο τότε οι πρόδρομοι του σουρεαλισμού, όπως ο Αρπ, ο Μπολ, ονοματίζων το νταντά ως μίαν φάσιν διαμαρτυρίας στους πολύ στενοζωσμένους καλλιτέχνας της εποχής τότε.

»Βλέποντας τα πηδαλιούχα του κόμητος Ζέπελιν είχα βρει ένα τετράφυλλο τριφύλλι απ' έξω από το κτίριον Ουλιρσχόφ, ένα από τα επτά κτίρια του Κολλεγίου εις τον Σαν Γκαλ, και έτσι έπιασα και εζωγράφισα σαν να πούμε ένα τσέπελιν, όχι να ρίχνει βόμβες, αλλά τετράφυλλα τριφύλλια. Αυτή ήταν η πρώτη μου φαντασιομετρική επίδοσις».

Ανδρέας Εμπειρίκος

Πολλά χρόνια αργότερα, το 2016, όταν γιορτάστηκαν τα 100 χρόνια του Νταντά στο καμπαρέ «Βολτέρ», oι ειδικοί ιστορικοί της ντανταϊστικής περιπέτειας διαμόρφωσαν έναν κατάλογο με 165 καλλιτέχνες. Τότε ο ποιητής και καλλιτέχνης διαμέσων Δημοσθένης Αγραφιώτης, που από τη δεκαετία του '80 παρακολουθεί και προβάλλει το έργο του Βελλούδιου, πρότεινε στην οργανωτική ομάδα να συμπεριλάβει τον μόνο Ελληνα ντανταϊστή, το 166ο στον κατάλογο, τον Θάνο Μούρραη-Βελλούδιο, όπως και έγινε.

Τώρα, ο Δ. Αγραφιώτης οργανώνει το αφιέρωμα «Θάνος Μούρραης-Βελλούδιος-Ο 166ος ντανταϊστής», από τις 17 Απριλίου έως τις 17 Μαΐου στο The Box, που περιλαμβάνει έκθεση φωτογραφίας, βραδιά μουσικής, προβολές ταινιών, συζητήσεις και άλλες εκδηλώσεις ξαναφέρνοντας στο προσκήνιο αυτόν τον πολυτάλαντο, παράξενα γοητευτικό δημιουργό.

Ο Δ. Αγραφιώτης θυμάται τη γνωριμία του με τον εκκεντρικό καλλιτέχνη, όταν το 1984 η γκαλερί «Τάντρα» του Αντώνη Νταγκαδάκη στα Εξάρχεια οργάνωσε μια έκθεση νέων καλλιτεχνών. «Υπήρχαν έργα με φρεσκάδα, αλλά το βλέμμα έπεσε σε κάποια που μου φάνηκαν εκπληκτικά. Σκέφτηκα, αυτό το παιδί είναι τρομερό ταλέντο.

»Κι όταν ζήτησα να γνωρίσω τον νέο καλλιτέχνη μού δείχνουν έναν κύριο με άσπρα μαλλιά... Μου συστήθηκε ως “Ελάχιστος Φαντασιομέτρης, Θάνος Μούρραης-Βελούδιος”. Κατάλαβα ότι πρόκειται για ένα ιδιότυπο άτομο, εξέπεμπε μια αύρα ήρεμης περιέργειας. Συζητήσαμε και τον κάλεσα να κάνουμε τέσσερις μεγάλες συνεντεύξεις για το Τρίτο Πρόγραμμα όπου είχα εκπομπή, κι έτσι άρχισε μια φιλία που κράτησε αρκετά χρόνια».

Πριν όμως ασχοληθεί με τις τέχνες υπήρξε αξιωματικός του Ναυτικού της Αεροπορίας, ριψοκίνδυνος ιπτάμενος χειριστής που πήρε μέρος σε πολλές επικίνδυνες αποστολές κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία.

Σύμφωνα με τη βιογραφία του, «στις 25 Ιουνίου 1920 προσγειώθηκε στην Προύσα στον περίβολο της εκεί Οθωμανικής Στρατιωτικής Ακαδημίας, όπου ύψωσε στον ιστό της την ελληνική σημαία και στη συνέχειαν απογειώθηκε. Για αυτή την ενέργεια τον αποκάλεσαν Πορθητή της Προύσας».

Πώς περιγράφει ο Δ. Αγραφιώτης τον Βελλούδιο; «Ηταν πάντα ντυμένος σαν Εγγλέζος τζέντλεμαν, μιλούσε τέσσερις γλώσσες, είχε τεράστιες γνώσεις για τη μυθολογία αλλά και τους αγίους, είχε την ικανότητα να συνθέτει και να φτιάχνει καινούργιες λέξεις, μια ήρεμη παρουσία με τρομερό χιούμορ.

»Καθόλου επιδεικτικός. Είχε την ικανότητα να συνδυάζει την πρωτοπορία με την ελληνική παράδοση. Τον αποκαλώ ανεμοπόρο της φαντασίας. Δεν ήξερες καμιά φορά ποιο κομμάτι ήταν της φαντασίας του και ποιο πραγματικότητα. Δεν είχε θεωρίες αλλά είχε αγάπη για ό,τι έκανε, δινότανε πραγματικά».

Ασφαλώς και η καταγωγή του τού έδινε την «άνεση» για όλα αυτά. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1895 και μεγάλωσε στην Πλάκα. «Προερχόταν από πλούσια οικογένεια. Ο παππούς του, Αθανάσιος Ρουσόπουλος, ήταν καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, ο πατέρας του Βελλούδης καθηγητής Μαθηματικών και Αστρονομίας με καταγωγή από τη Μικρά Ασία. Ηταν μια οικογένεια πανεπιστημιακών με ισχυρές αστικές καταβολές αλλά και με διεθνή εμπειρία μέσω της γιαγιάς του, η οποία ήταν μια Μάρεϊ με ρίζες που έφταναν ώς τον Βρετανό δούκα του Αθολ.

Κι όμως, παρ' όλα τα κατορθώματά του ο Βελλούδιος δεν θεωρούσε τον εαυτό του καλλιτέχνη. «Ποτέ, έλεγε πάντα είμαι “ελάχιστος φαντασιομέτρης”», επισημαίνει ο Δ. Αγραφιώτης. Επιπλέον, δεν τον θεωρεί παραγνωρισμένο. «Θα έλεγα παρα-αναγνωρισμένος γιατί ο Βελούδιος είναι παντού παρών, έκανε φοβερά πράγματα. Οταν τον ρωτούσαν ποιο είναι το μέγιστο στη ζωή σου, έλεγε “εγώ έχω κάνει καταπληκτικά πράγματα, έχω ανεβάσει τη στολή των τσολιάδων πάνω από τα γόνατα.

»Εχω κάνει μια στολή που πρέπει να φοράνε οι πολιτικοί μας στο εξωτερικό για να μην κυκλοφορούν με φράγκικα. Αυτή τη στολή την ξαναφτιάξαμε και τη φόρεσα σε περφόρμανς που έχω κάνει».

Με τον Εμπειρίκο και τον Πανουσόπουλο

Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων στο The Box ξεδιπλώνει γνωστές και άγνωστες, πάντα συναρπαστικές, πτυχές του έργου και της ζωής του:

■ Στις 17 Απριλίου εγκαινιάζεται (20.00) η έκθεση φωτογραφίας «Φροντίδα για τις σκιές. Μια σύμπραξη Βελλούδιου & Εμπειρίκου» από τις συλλογές του Αντώνη Νταγκαδάκη και του Λεωνίδα Εμπειρίκου. Περιλαμβάνει περίπου 80 φωτογραφίες που καταγράφουν τους πειραματισμούς των δύο καινοτόμων δημιουργών πάνω στα αντικείμενα και τη σκιά τους. Οπως έγραφε ο Βελλούδιος:

«Ο Εμπειρίκος με θέλγει, επίσης, διότι εκπροσωπεύει με έναν ανθρώπινο τρόπο τις τάσεις ενός παγκοσμίου φαινομένου, του λεγομένου σιρεαλισμού, ο οποίος προσπαθεί να βρει ή να κατοχυρώσει μορφές άλλου σχήματος, και το πετυχαίνει αυτό με τον σιρεαλισμό, ο οποίος, όπως και η μοντέρνα τέχνη μάς βοηθεί στο να ψάξουμε και να βρούμε τον πυρήνα, το γιατί, το κουκούτσι της κάθε σκέψεως ή κατασκευής ή φαινομένου ή πληροφορίας».

Επίσης, θα παρουσιαστούν 20 φωτογραφίες, που έγιναν, πάλι σε συνεργασία με τον Ανδρέα Εμπειρίκο, με θέμα τη γιορτή του φαλλού στον Τύρναβο. Ο Βελλούδιος με το μεράκι του λαογράφου γύριζε όλη την Ελλάδα, ψάχνοντας και αναβιώνοντας ανάλογα φαλλικά δρώμενα.

■ Βραδιά μουσικής στις 19 Απριλίου (20.30) με τίτλο «Ζέϋ-Μπέκ(χ)ικος» με τον Ανδρέα Τσεκούρα και τους μουσικούς του και προβολή του ντοκιμαντέρ με τον ζεϊμπέκικο χορό του Τσαρούχη ενώπιον του Τσιτσάνη. Το 1930 ο Αγγελος Σικελιανός αναβιώνει για δεύτερη φορά τις Δελφικές Εορτές και αναθέτει στον Βελλούδιο να παρουσιάσει τον «Ζεϊμπέκικο». Εκείνος με εικόνες από αρχαία ελληνικά αγγεία δημιουργεί τον «Ζεϋμπέκικο», τον χορό του Δία (Ζευς), απελευθερωμένο από τη μέχρι τότε «ανατολίτικη» ταυτότητά του.

Ετσι, συνδέοντας έναν λαϊκό αντρικό χορό με την ιστορική διαδρομή των Ελλήνων, συνέβαλε στην απενοχοποίηση της λαϊκής κουλτούρας στους αστικούς κύκλους -και όχι μόνον- των Αθηνών. Ο Βελλούδιος επίσης είχε συνθέσει μια «Μουσικήν Σουίτα Μεσογειακό Κοντσέρτο», πριν από το 1950 που -σύμφωνα με τους ειδικούς- θυμίζει και Χατζιδάκι αλλά και συνθέτες της δεύτερης γενιάς της εθνικής σχολής, όπως ο Κώστας Κυδωνιάτης ή ο Μενέλαος Παλλάντιος.

■ Προβολή της ταινίας «Μανία» του Γιώργου Πανουσόπουλου στις 26 Απριλίου (20.30). Η εκκεντρική προσωπικότητα του Βελλούδιου προκάλεσε το ενδιαφέρον και των κινηματογραφιστών μας, με αποτέλεσμα τη συμμετοχή του σε μια σειρά ταινιών: «Γαλήνη» (1958) του Γκρέγκορι Μαρκόπουλου, «Η Χρυσομαλλούσα» (1978) του Τώνυ Λυκουρέση, «Ελευθέριος Βενιζέλος 1910-1927» του Παντελή Βούλγαρη (1980), «Μανία» (1985) και «Ταξίδι του μέλιτος» (1979) του Γιώργου Πανουσόπουλου. Την προβολή της «Μανίας» θα προλογίσει ο Γιώργος Πανουσόπουλος ενώ προσκεκλημένοι είναι ο συνθέτης Νίκος Ξυδάκης και ο ηχολήπτης Κώστας Γουδής.

■ Στις 2 Μαΐου προγραμματίζεται βραδιά συζήτησης (20.30) με θέμα «Θάνος Μούρραης-Βελλούδιος. Δελτίο (πρόσφατων) ευρημάτων». Συμμετέχουν οι Λεωνίδας Εμπειρίκος, Λάκης Παπαστάθης, Αντώνης Νταγκαδάκης, Ερρίκος Σοφράς, Φαίδων Χατζηαντωνίου, ενώ συντονίζει ο Δημοσθένης Αγραφιώτης.

■ Στο πλαίσιο της έκθεσης θα προβάλλονται επίσης το μικρού μήκους ντοκιμαντέρ του Ευθύμη Δημητρίου «Οδός Σωτήρος Αριθμός 8» (1985) με περφόρμανς του Βελλούδιου στο πατρικό του σπίτι στην Πλάκα και το αφιέρωμα που έκανε η εκπομπή «Παρασκήνιο», σε σκηνοθεσία Λάκη Παπαστάθη, στις Δελφικές Εορτές. Οι επισκέπτες θα δουν και ένα artist-book με φωτογραφίες και κείμενα Βελλού­διου-Τσαρούχη, το οποίο προσέφεραν οι δυο τους στον Δ. Πικιώνη (Συλλογή Αγνής Πικιώνη).

Στο κουτούκι του Βαμβακάρη

Οπως σημειώνει ο Νώντας Τσίγκας στο περιοδικό «Φαρφουλάς», υπάρχουν δύο ενδιαφέροντα τεκμήρια προσωπικής σχέσης που φαίνεται πως είχε αναπτύξει ο Θάνος Βελλούδιος με τον Μάρκο Βαμβακάρη. Ενα από αυτά είναι η επιστολή του Βελλούδιου στην οικογένεια Κουτσίνα στις 4/4/1976 και περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Εργα και ωραίες ημέρες του Φίλιππου Κουτσίνα». Οπως γράφει ο ντανταϊστής:

«Οταν προ ετών επήγαινα πάντοτε ως χασισοκαθάρτης και Ελληνευρέτης σε ένα κουτουκάκι στα Ασπρα Χούματα (εκ του χους χοός) κοντά στα Καμίνια του Πειραιώς σε μια γωνιά στην Κοκκινιά (...) ο Μάρκος Βαμβακάρης, ένας από τους πρώτους προμάχους του ελληνικού λαϊκού ρεμπέτικου τραγουδιού, είχε συνθέσει και συνόδευε με το αλησμόνητο μπουζούκι του το τραγούδι:

Ο Θάνος μάνγκας ξακουστός, με φλέβα αριστοκράτη

τρανός γραμματοζούμενος σαν το σοφό Σωκράτη

Θάνε μου με το πέταγμα ετρόμαξες τον χάρο

σαν Αχιλλέας που 'σερνε τον Εχτορα με κάρο

Κόπιασε έλα γρήγορα κυρ Θάνο στον τεκέ μας

ν' ακούσεις φίνο μπαγλαμά και τις διπλοπενιές μας

για να σου φύγουν οι καημοί, να σπάσεις νταλκαδάκι

και να φουμάρεις το λουλά με Προυσαλιό μαυράκι.

Ιnfo: The Box, Δορυλαίου 12, πλ. Μαβίλη, τηλ.: 210 6463788, www.thebox-athens.or

ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Το «Τσίκι-Τσίκι» του Αλέξη Ακριθάκη και το καμένο Μάτι του Βασίλη Βρεττού
Δεν πρόλαβε να μπει ο Σεπτέμβριος και το Μουσείο Μπενάκη υποδέχεται το φθινόπωρο με ένα πλούσιο εκθεσιακό πρόγραμμα και στα τέσσερα κτίριά του
Το «Τσίκι-Τσίκι» του Αλέξη Ακριθάκη και το καμένο Μάτι του Βασίλη Βρεττού
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Θρίλερ με πλαστή Ποπόβα
Mια πολύ παράξενη υπόθεση με πλαστά έργα της Ρωσικής Πρωτοπορίας, που θυμίζει αστυνομική ταινία, ήρθε στη δημοσιότητα. Αφορά δύο πίνακες του Μαλέβιτς και της Ποπόβα, εμπλέκει το Μουσείο Ροστόβσκι Κρεμλ της...
Θρίλερ με πλαστή Ποπόβα
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Οι ζωγράφοι που λάτρεψαν τη γυναίκα
«Αρωμα γυναίκας στην ελληνική ζωγραφική» είναι ο τίτλος της έκθεσης στο Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη σε συνεργασία με την Εθνική Πινακοθήκη. Ογδόντα πέντε εξαίρετοι πίνακες της νεοελληνικής ζωγραφικής...
Οι ζωγράφοι που λάτρεψαν τη γυναίκα
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Μια Γαλλίδα χορεύτρια είναι η «Προέλευση του κόσμου»
Ισως δόθηκε απάντηση σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ιστορίας της τέχνης. Ποιο ήταν το μοντέλο του Γκιστάβ Κουρμπέ στον περίφημο πίνακα του 1866 «Η προέλευση του κόσμου», που από τον 19ο αιώνα μέχρι...
Μια Γαλλίδα χορεύτρια είναι η «Προέλευση του κόσμου»
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Γιατί αγαπάς κάτι που μπορεί να σε σκοτώσει;
Ενας εμβληματικός εργασιακός χώρος παραγωγής πυρομαχικών, ναρκών, βομβών, πυροκροτητών, τροτύλης, ένα εγκαταλειμμένο εργοστάσιο, τόσο ζωντανό στην πρόσφατη μνήμη των ανθρώπων, τόσο επικίνδυνο και τόσο...
Γιατί αγαπάς κάτι που μπορεί να σε σκοτώσει;
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Τέχνη σε φόντο... blue mood
«Ανατομία της Πολιτικής Μελαγχολίας», μια έκθεση με αιχμηρά έργα διεθνών δημιουργών, σε επιμέλεια Κατερίνας Γρέγου, που καθρεφτίζει την παρούσα στιγμή απογοήτευσης και απάθειας, ενώ ενισχύει τον δημόσιο...
Τέχνη σε φόντο... blue mood

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας