Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Ο Παρθενώνας των βιβλίων επικρίνει την ηγεμονική Ευρώπη»

Πιερ Μπαλ Μπλαν, κριτικός τέχνης

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

«Ο Παρθενώνας των βιβλίων επικρίνει την ηγεμονική Ευρώπη»

  • A-
  • A+

Πώς θα σας φαινόταν να βλέπατε στη ζωφόρο του Παρθενώνα το δικό σας αντίτυπο από το μυθιστόρημα «Η λέσχη» του Τσίρκα, ή από το «Ζιγκ ζαγκ στις νεραντζιές» της Ερσης Σωτηροπούλου, ή ακόμα από τη σχολική «Ιστορία Ρωμαϊκή και Μεσαιωνική» του Κώστα Καλοκαιρινού, ή και από την πρώτη ελληνική έκδοση των «Σατανικών στίχων» του Σαλμάν Ρούσντι;

Κάθε βιβλίο που, όπως αυτά, αποσύρθηκε από την κυκλοφορία, λογοκρίθηκε, επικηρύχτηκε ή καταδικάστηκε σε εποχές πρόσφατες ή μακρινές, μπορεί να βρει μια θέση στον ιδιότυπο Παρθενώνα που ετούτο το καλοκαίρι θα στηθεί στη Γερμανία, σαν καρφί στο μάτι κάθε ηγεμονικής εξουσίας, κτισμένος από απαγορευμένα βιβλία, απαγορευμένες λέξεις, απαγορευμένες ιδέες.

Πρόκειται για ένα από τα κομβικά και πλέον παρεμβατικά έργα της «documenta 14»: του κορυφαίου διεθνούς εικαστικού γεγονότος του 2017, που, για πρώτη φορά στην 60χρονη ιστορία της, και σε αλληλεγγύη με την υπερχρεωμένη Ελλάδα όπου «συναντιούνται και συγκρούονται οι αντιφάσεις του σύγχρονου κόσμου», επεκτείνει το πρόγραμμά της από το Κάσελ της Γερμανίας, ιστορική έδρα της (10/6 έως 17/9/2017), στην Αθήνα (8/4 έως 16/7/ 2017).

Μάλιστα, όπως στο Κάσελ θα υψωθεί τον Ιούνιο ένας συλλογικός Παρθενώνας από βιβλία, αντίγραφο σε φυσικό μέγεθος του αρχαίου ναού της Ακρόπολης, έτσι και στην πλατεία Αυδή της Αθήνας θα δημιουργηθεί με λαϊκή συμμετοχή, τον Απρίλιο, ένα μνημείο, αυτή τη φορά με τούβλα, για τη Γερμανίδα επαναστάτρια Ρόζα Λούξεμπουργκ, συγγραφέα (και) της «Συσσώρευσης του κεφαλαίου», που δολοφονήθηκε από την αστυνομία του Βερολίνου κατά την καταστολή της εξέγερσης των Σπαρτακιστών το 1919.

Τα βιβλία και τα τούβλα παραπέμπουν στις βασικές συντεταγμένες των κοινωνικών αγώνων, παλαιών και μελλοντικών. Αλλά παραπέμπουν και στο ιδεολογικό στίγμα της φετινής «documenta» που οργανώνεται γύρω από τη σύνθεση Τέχνη-Δράση-Μνήμη και το όραμα: «Να ξανασκεφτούμε το παρόν προκειμένου να το μετασχηματίσουμε».

Ετσι το διατυπώνει ο πολωνικής καταγωγής καλλιτεχνικός διευθυντής της, ο αντισυμβατικός Ανταμ Σίμτσικ, πάντα κριτικός στο παγκόσμιο τοπίο του βίαιου καπιταλισμού και της νέας αποικιοκρατίας, ο οποίος συγκέντρωσε γύρω του, ως υπεύθυνους για τις εναλλακτικές δράσεις της 14ης «documenta», ένα επιτελείο από εξέχοντες επιμελητές/τριες.

Μεταξύ τους ο Γάλλος Pierre Bal Blanc, κριτικός τέχνης, και για μία δεκαετία καινοτόμος διευθυντής ενός Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης κοντά στις εξεγερμένες μεταναστευτικές κοινότητες του Παρισιού (CAC de Bretigny), που μιλά σήμερα αποκλειστικά στην «Εφ.Συν.».

Ο Πιερ Μπαλ Μπλαν ενορχηστρώνει τη διαλεκτική σχέση του δίδυμου των πολυσήμαντων έργων τέχνης, του «Παρθενώνα των Βιβλίων» και της εγκατάστασης για τη Λούξεμπουργκ. Και οι δύο δημιουργίες έλκουν την έμπνευσή τους από ανήσυχες και πρωτοπόρες εικαστικές καλλιτέχνιδες: την Αργεντινή Μάρτα Μινουχίν (γ. 1943) και την Κροάτισσα Σάνια Ιβέκοβιτς (γ. 1949), αντίστοιχα.

Ομως, με τη μαγική παρέμβαση του χαρισματικού επιμελητή τους, αυτά τα έργα αναμένεται να αποκτήσουν ευρύτερο πολιτικό νόημα και μια καινούργια επικαιρότητα, ως συλλογικές δράσεις.

Ηδη, η προετοιμασία για τον σύγχρονο «Παρθενώνα» ενάντια στη βία, στις διακρίσεις και στη μισαλλοδοξία, σηματοδοτεί το ξεκίνημα του 2017. Και ο Πιερ Μπαλ Μπλαν καλεί όλες και όλους: «Πάρτε μέρος σε ένα συλλογικό έργο για τη δημοκρατία και την ελευθερία, δωρίζοντας ένα απαγορευμένο βιβλίο!»

• Η πρώτη παρουσίαση του «Παρθενώνα των Βιβλίων» σε φυσικό μέγεθος έγινε το 1983 στη Λεωφόρο 9ης Ιουλίου του Μπουένος Αϊρες, όταν η εικαστικός Μάρτα Μινουχίν θέλησε να υπογραμμίσει την πτώση της δικτατορίας, την αμφισβήτηση της εξουσίας, την κριτική στην πολιτική καταστολή. Γιατί αυτό το έργο θα υψωθεί ξανά, έπειτα από 34 χρόνια, στο κέντρο της Ευρώπης;

Η Μινουχίν επαναλαμβάνει αυτό το έργο με υπερτριπλάσιο αριθμό βιβλίων που εντάχθηκαν ή είναι ακόμα σε «μαύρες λίστες» για να προκαλέσει την εμπλοκή των πολιτών στον αναστοχασμό γύρω από τη δημοκρατία, την ελευθερία, τη φθορά και την κατάργησή τους.

Αλλά, παράλληλα, και για να υπογραμμίσει τον συσχετισμό της δικτατορίας με την πραγματικότητα που βιώνουμε σήμερα στην καρδιά της παγκοσμιοποίησης και στο οικονομικό πεδίο. Αυτή η επιτελεστική καλλιτεχνική δράση είναι μια νύξη για την εικόνα της πολιτικής εξουσίας στην Ευρώπη και για τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται και εξασκείται, έναν τρόπο που παραπέμπει στην απολυταρχία και στην ηγεμονία.

Αυτό είναι εμφανές τα τελευταία χρόνια μέσα από την εμπειρία των σχέσεων Γερμανίας - Ελλάδας, αλλά και τις ξεπερνά. Βλέπουμε πλέον όλο και συχνότερα τεράστιες περιοχές να ξανασχεδιάζονται με βάση τα ηγεμονικά σχέδια των υπερδυνάμεων… Η Μάρτα, λοιπόν, ξεχωρίζει διότι από πολύ νωρίς, με έργα όπως ο «Παρθενώνας των Βιβλίων», έδωσε υλική μορφή στην έννοια της βιοπολιτικής διακυβέρνησης που ανέλυσαν θεωρητικά οι φιλόσοφοι.

• Πώς ακριβώς θα διαμορφωθεί το κοινωνικό πρόσημο, η κοινωνική δυναμική και η επιδραστικότητα αυτού του «Παρθενώνα» που θα έχει χαρακτήρα περισσότερο μιας «performance» παρά ενός έργου «καθαρής τέχνης»;

Το απαγορευμένο βιβλίο, το λογοκριμένο, το αποκλεισμένο, το περιθωριοποιημένο, το «καταραμένο» βιβλίο, θίγει τη γενικότερη προβληματική της ηθικής και της ηθικολογίας.

Η Μινουχίν υπογραμμίζει τη σχέση μας με τις αξίες που εκφράζουν τα βιβλία, προκαλώντας μας να κοιτάξουμε καταπρόσωπο τις θεωρούμενες ως αρνητικές αξίες, ως απορριπτέες αξίες, και να αναπτύξουμε εντέλει μια σχέση κριτική με τα πρότυπα του δυτικού πολιτισμού, με τους Κανόνες του, με τα αφηγήματά του και με τα προϊόντα του.

Δημιουργώντας λοιπόν έναν «Παρθενώνα» με τα απόβλητα βιβλία, προτείνουμε να επαναφέρουμε στο τραπέζι αυτό το συμβολικό κεφάλαιο, επίσης να εμπλακούμε συνειδητά στην οικοδόμηση ενός συλλογικού εγχειρήματος μέσα από την τελετουργία της δωρεάς των βιβλίων, και τελικά, στο κλείσιμο της «14ης documenta», να συμμετάσχουμε στην αναδιανομή της δυναμικής αυτών των αξιών και ιδεών στο όνομα των «από κάτω».

Η Μινουχίν προκαλεί, με άλλα λόγια, μια συλλογική κινητοποίηση για τη δημιουργία ενός εφήμερου μνημείου που θα αποδομηθεί και θα διαλυθεί ώστε να αποδοθεί στον λαό και να ανα-νοηματοδοτηθεί. Πρόκειται για μια διαδικασία πολύ σημαντική σε μια εποχή όπου η μοίρα των συμβόλων είναι η πολλαπλή οικειοποίησή τους (réappropriation) για «καλούς» ή «κακούς» σκοπούς.

Διότι ο Παρθενώνας δεν συμβολίζει μοναχά την πρώτη δημοκρατία. Χρησιμοποιείται και ως σύμβολο τραπεζών και ως σύμβολο εκκλησιών κ.λπ. Μάλιστα εσείς, στην Ελλάδα, γνωρίζετε πως, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου, στο στρατόπεδο της Μακρονήσου οι αριστεροί στρατιώτες «αναμορφώνονταν» με την εφαρμογή βασανιστηρίων και με παράλληλες συμβολικές αναφορές στον Παρθενώνα…

• Η διεθνής έκθεση «docu-menta» οργανώθηκε για πρώτη φορά το 1955 στο σημείο του Κάσελ όπου κάηκαν βιβλία από το Γ’ Ράιχ (1933) αλλά και από βομβαρδισμούς των Συμμάχων (1941). Πού συγκλίνει η φιλοσοφία της με την προσέγγιση της Μινουχίν, η οποία κατά τη δεκαετία του ’60 έγινε γνωστή καίγοντας τα ίδια της τα έργα;

Εκείνη την εποχή της αμφισβήτησης, η Μάρτα Μινουχίν πρότεινε την καταστροφή των πολιτισμικών προϊόντων όχι για να εγκαθιδρύσει μια καινούργια ηθική, αλλά για να τονίσει πόσο σημαντικό είναι οι ιδέες, καλές ή κακές, να συζητιούνται δημόσια και να μην αποσιωπώνται, να μην κρύβονται κάτω από το χαλί.

Αντίστοιχα, μία από τις αρχές της «documenta 14» είναι να υποστηρίζει τον αγώνα της τέχνης ενάντια στη δέσμευση του νοήματός της, ενάντια στους μονοσήμαντους συμβολισμούς και στα στερεότυπα, ενάντια σε μια πολιτική χρήση που εξυπηρετεί ύποπτα συμφέροντα, αλλά και ενάντια στον σφετερισμό της πολιτισμικής κληρονομιάς.

Είναι κρίσιμο τα έργα κάθε τέχνης να προσφέρονται σε νέες χρήσεις και νέες νοηματοδοτήσεις. Θυμίζω μεταξύ των διάσημων έργων της Μινουχίν, τον Πύργο του Αϊφελ από φραντζόλες «μπαγκέτες» ή την κεκλιμένη Νίκη της Σαμοθράκης.

• Με βάση τα παραπάνω, τι απαντάτε σε όσους υποστηρίζουν πως χρειάζεται να απαγορευτεί η διακίνηση του βιβλίου του Χίτλερ «Ο Αγών μου», που λειτουργεί ως μανιφέστο του ναζισμού;

Αυτό το βιβλίο πρέπει να πωλείται, να διαβάζεται και να αναλύεται. Η φρίκη είναι μια πραγματικότητα, αλλά δεν μου αρέσει να τη σκέφτονται άλλοι στο όνομά μου. Κάθε άνθρωπος πρέπει να σκέφτεται για τον εαυτό του.

Σε μια δημοκρατία πρέπει να μπορούμε να αποδεχόμαστε την έκφραση όλων των ιδεών ακόμα και εκείνων που αντιστρατεύονται τη δημοκρατία. Είναι σημαντικό να δίνουμε τη μάχη για να διασφαλίζουμε την ελευθερία να μιλάμε για όλα, αρκεί φυσικά αυτή η ελευθερία να μη θίγει την ελευθερία των άλλων.

• Στις μέρες μας, οι δυτικές δημοκρατίες μοιάζει να χρειάζονται επειγόντως εκδημοκρατισμό καθώς επιστρατεύουν διαρκώς περιορισμούς στην ελευθερία και την ισότητα με διάφορες αφορμές: τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, την προσφυγική κρίση, τον ISIS, το Ισλάμ κ.ο.κ. Μήπως συμβαίνει κάτι αντίστοιχο στην επικράτεια της τέχνης;

Η δημοκρατία είναι ένας στόχος συλλογικός που πρέπει να διαμορφώνεται, να αναπτύσσεται, να υποστηρίζεται και να αναπροσαρμόζεται μέρα τη μέρα. Σε αυτό το πλαίσιο, το ζήτημα της εκκοσμίκευσης του κράτους χρειάζεται, νομίζω, να επανεξετάζεται κάθε φορά και σε συνάρτηση με τους πληθυσμούς που αφορά.

Η προβληματική της εκκοσμίκευσης (laïcité), όμως, άρα και τα όρια του ιερού και του αβεβήλωτου, είναι ένα μεγάλο θέμα που διασταυρώνεται και με το ζητούμενο της ελευθερίας της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Η τέχνη έχει ανάγκη έναν εκκοσμικευμένο χώρο έκφρασης που δεν θα επηρεάζεται (και δεν θα λογοκρίνεται) από τις «ιερές» αξίες που κυριαρχούν στην κοινωνία. Αυτός ο χώρος δεν μπορεί να είναι το Σχολείο, μπορεί όμως να είναι το Μουσείο, με την έννοια του χώρου διαφύλαξης της συλλογικής μνήμης, όπως χρησιμοποιήθηκε ο συγκεκριμένος όρος («Museion») στη Γαλλική Επανάσταση.

Ενα τέτοιο καταφύγιο ελεύθερης και ασεβούς έκφρασης, αφιερωμένο στο συλλογικό όφελος και ευρύχωρο όσο οι βιωμένες ανθρώπινες εμπειρίες, προσπαθούμε να δημιουργήσουμε και να διαφυλάξουμε με το πρόγραμμα της 14ης διοργάνωσης της «documenta».

Και γι’ αυτό θέλουμε με κάθε τρόπο να αποκλείσουμε τα ιδιοτελή, τα ιδιωτικά και τα εμπορικά συμφέροντα. Στόχος μας είναι να μπορέσουμε να υποδεχτούμε κάθε «περιεχόμενο» και να προκαλέσουμε συζητήσεις που κανένα συμφέρον δεν θα τις κατευθύνει.

Λογοκριμένοι Ελληνες και αποσιωπημένες πραγματικότητες

Χρειάζονται 100.000 βιβλία που έχουν συμπεριληφθεί σε κάποια «μαύρη λίστα» για να δημιουργηθεί το πιστό ομοίωμα του Παρθενώνα που θα υψωθεί στο Κάσελ σε έξι μήνες από σήμερα. Ηδη οι εκδότες Αγρα, Μεταίχμιο, Πατάκης, Ψυχογιός έχουν προσφέρει σχετικά αντίτυπα ελληνικών εκδόσεων.

Ωστόσο, το ευρύ κοινό της Αθήνας δεν έχει ακόμα αφυπνιστεί, παρότι οι διευθύνσεις για τη συλλογή ή την αποστολή των βιβλίων [Δημαρχείο της Αθήνας, Κέντρο για το Παιδί και τον Πολιτισμό (ΚΑΠΑΨ), Κέντρο Τεχνών του Πάρκου Ελευθερίας κ.ά.] έχουν ανακοινωθεί στην ιστοσελίδα www.documenta14.de

Το ενδιαφέρον είναι ότι κάθε βιβλίο του «Παρθενώνα» θα συνοδεύεται από την «ταυτότητά» του. Η «documenta 14» έχει διαμορφώσει ένα ψηφιακό Εντυπο Δωρεάς όπου κοντά στα στοιχεία του δωρητή, του συγγραφέα και του τίτλου, προβλέπεται να καταγραφούν τα αίτια της απαγόρευσης του βιβλίου, η περίληψη του περιεχομένου του, η χρονιά της πρώτης του δημοσίευσης κ.λπ. Δεν υπάρχει ωστόσο πρόθεση να προταθεί μια «μασημένη» επιλογή απαγορευμένων βιβλίων.

Μόνο ενδεικτικά αναφέρονται κάποια παραδείγματα: από τον «Καντίντ» του Βολτέρου μέχρι τον «Τελευταίο πειρασμό» του Καζαντζάκη, από το Κομμουνιστικό Μανιφέστο των Μαρξ και Ενγκελς ή την «Καταγωγή των ειδών» του Δαρβίνου, μέχρι τη «Φάρμα των ζώων» του Οργουελ ή το «Επος του Σεΐχη Μπεντρεντίν» του Ναζίμ Χικμέτ κ.ά.

Αρκεί όμως να σκαλίσουμε το κατά καιρούς κυνήγι μαγισσών στη σύγχρονη Ελλάδα, και θα δούμε ότι τα λογοκριμένα βιβλία είναι πολύ περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε. Μεταξύ τους τα «Απομνημονεύματα» του Μακρυγιάννη, το «Δημοτικισμός και Παιδεία» του Δελμούζου, το «Ζ» του Βασιλικού, το «Αρμένισμα» του Κουμανταρέα, το «Ελληνορωσικό Λεξικό» αλλά και το πρόσφατο εγχειρίδιο Ιστορίας της Στ’ Δημοτικού της Μαρίας Ρεπούση, «Στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια», που αποσύρθηκε από την κυβέρνηση Καραμανλή το 2007.

Το φαινόμενο της λογοκρισίας που εντάσσεται στο επίκαιρο πρόβλημα των πολιτικών της λήθης και παραπέμπει στις φανερές και στις συσκοτισμένες «μάχες του παρόντος», θα είναι ο πυρήνας μιας ιδιαίτερης δημόσιας δράσης της «documenta14» που θα πραγματοποιηθεί στις 31 Ιανουαρίου στο Πάρκο Ελευθερίας.

Σ’ αυτόν τον φορτισμένο χώρο, που η «documenta14» έχει μετατρέψει σε πειραματική δημόσια σφαίρα αναδεικνύοντας πραγματικότητες αποσιωπημένες από τον κυρίαρχο λόγο, ο Πιερ Μπαλ Μπλαν θα παρουσιάσει το έργο της Μινουχίν και θα ακολουθήσει μια συζήτηση με Ελληνες και ξένους συγγραφείς και εκδότες.

ART - ΝΕΑ
Πέθανε ο σπουδαίος Τζον Μπέργκερ
Σε ηλικία 90 ετών «έφυγε» χθες από τη ζωή ο βραβευμένος με Booker συγγραφέας, κορυφαίος θεωρητικός Τέχνης και διανοούμενος, Τζον Μπέργκερ. Ο ηθοποιός και φίλος του, Σάιμον ΜακΜπάρνεϊ, δήλωσε πως ήταν άρρωστος...
Πέθανε ο σπουδαίος Τζον Μπέργκερ
ART - ΝΕΑ
Μια μοναδική λογοτεχνική (αυτο)ανθολογία
Σήμερα με την «Εφημερίδα των Συντακτών» ο πρώτος τόμος της Μεγάλης Ανθολογίας της Σύγχρονης Ελληνικής Λογοτεχνίας «Δαίδαλος», που συγκροτήθηκε από την Εταιρεία Συγγραφέων και παρουσιάζει ένα μοναδικό ψηφιδωτό...
Μια μοναδική λογοτεχνική (αυτο)ανθολογία
ART - ΝΕΑ
«Πολιτική αναταραχή είχαμε, προσωπικές μάχες δεν δώσαμε»
Το «Εκεί που ζούμε», πρώτο μυθιστόρημα του βραβευμένου για τα διηγήματά του νέου συγγραφέα, αφηγείται ένα και μοναδικό εικοσιτετράωρο 35χρονου δικηγόρου. Χωρίς όνειρα και αποφάσεις, αφήνεται στο ρεύμα, στο...
«Πολιτική αναταραχή είχαμε, προσωπικές μάχες δεν δώσαμε»
ART - ΝΕΑ
Πέθανε η βραβευμένη συγγραφέας Νίκη Αναστασέα
Στα 72 της χρόνια έφυγε από τη ζωή η συγγραφέας Νίκη Αναστασέα, που έχει βραβευθεί για δύο μυθιστορήματά της. Εκτός από το συγγραφικό της έργο, είχε δουλέψει πολλά χρόνια στον χώρο του βιβλίου ως βιβλιοπώλης,...
Πέθανε η βραβευμένη συγγραφέας Νίκη Αναστασέα
ART - ΝΕΑ
Κάν’ το όπως ο Γκάστον!
Θέλει αρετή και ρίσκο ο καλλιτεχνικός ακτιβισμός, λέει ο ζωγράφος Γιάννης Κονταράτος, ο οποίος, με το μαχητικό κείμενό του που κλείνει τη συλλογική έκδοση «Τέχνη και Δημοκρατία» του Ιδρύματος της Βουλής των...
Κάν’ το όπως ο Γκάστον!
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος»
Είναι παρήγορο το ότι φτάνουν στα χέρια μας όλο και περισσότερες ποιητικές συλλογές. Παρουσιάζουμε τα βιβλία «Ανθρωποι που γελάνε» του Αργύρη Παλούκα, «Θερινή ώρα» της Σοφίας Κουκουλά, «Φτηνό κρεβάτι», του...
«Ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας