Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο συγγραφέας της Αθήνας, της φθοράς και της χαμένης αθωότητας

Ορθιος και δημιουργικός μέχρι την τελευταία στιγμή, αγαπημένος του κοινού και πολυ­βραβευμένος, ο αριστοκράτης της Κυψέλης τρύπωσε σε βιοτεχνίες, κουρεία, γήπεδα και στον κόσμο της νύχτας και της ηδονής

Ο συγγραφέας της Αθήνας, της φθοράς και της χαμένης αθωότητας

  • A-
  • A+

Για πάνω από μισό αιώνα κυριάρχησε στη λογοτεχνική ζωή του τόπου ο Μένης Κουμανταρέας. Εβγαλε 24 βιβλία με αρκετές επανεκδόσεις, μετέφραζε και μεταφράστηκε, κέρδισε την αναγνώριση με κορυφαία Κρατικά Βραβεία (Διηγήματος το 1967 για «Το αρμένισμα» και το 1997 για το «Η μυρωδιά τους με κάνει να κλαίω», Μυθιστορήματος το 1976 για τη «Βιοτεχνία υαλικών» και το 2002 για το «Δύο φορές Ελληνας»), αγαπήθηκε από το αναγνωστικό κοινό που τον ανέβασε ψηλά στις λίστες των μπεστ-σέλερ.

Παλιομοδίτης, χαρακτήριζε τον εαυτό του άνθρωπο του 19ου αιώνα: δεν αποχωρίστηκε ποτέ την Οlivetti γραφομηχανή του, δεν χρησιμοποιούσε φαξ, μέιλ. Ευγενής, με τη στόφα του αριστοκράτη, ακούραστος αθηναιογράφος και πιστός «Βικτωριανός» της αγαπημένης του Κυψέλης αφουγκραζόταν τον ρυθμό και τα προβλήματα της εποχής. Κατέγραψε με βιωματικό σφρίγος και ανεπιτήδευτη ματιά όψεις της ελληνικής κοινωνίας και της Αθήνας, δημιούργησε μυθιστορηματικούς ήρωες που εντυπώθηκαν στη μνήμη.

Απέφευγε την επανάληψη στις ιστορίες του, ένιωθε ότι είχε πολλά προσωπεία και μάσκες. «Εγώ είμαι Αθηναίος – ένας άνθρωπος που κοιτάει προς όλες τις κατευθύνσεις», έχει πει στη Lifo (στον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο). «Τη μια στιγμή το ποδόσφαιρο, την άλλη το Συμβούλιο Επικρατείας, την τρίτη σε μια βιοτεχνία που φαλίρει. Δεν μ' ενδιαφέρουν οι δυσκολίες ούτε οι περιορισμοί της τάξης, της μόρφωσης... Μ' ενδιαφέρει ο άνθρωπος – κι αυτός μπορεί να βρίσκεται παντού. Γι' αυτό και οι υποθέσεις των βιβλίων μου δεν μοιάζουν μεταξύ τους».

Ξεχώρισε από το πρώτο του κιόλας βιβλίο, «Τα μηχανάκια», με θέμα τους καταπιεσμένους εφήβους της εποχής του, που έπαιζαν φλιπεράκια όπως κι αυτός. Κυκλοφόρησε το 1962 βάζοντας τον θεμέλιο λίθο ενός σπουδαίου συγγραφέα της μεταπολεμικής γενιάς και παρέμεινε το αγαπημένο του πνευματικό παιδί. Ο Βασίλης Βασιλικός (πρόσφατα κυκλοφόρησε η νεανική αλληλογραφία τους 1954-1960 από τις εκδόσεις Τόπος) του έδωσε την τελική ώθηση για να δημοσιεύσει τα κείμενά του και ο Μάνος Χατζιδάκις τον σύστησε στον εκδότη Γεώργιο Φέξη.

Ο Μένης Κουμανταρέας γεννήθηκε στην Αθήνα το 1931 και μεγάλωσε σε συντηρητικό περιβάλλον - ο πατέρας του ήταν χρηματιστής. Αποφοίτησε από το Πρότυπο Λύκειο Αθηνών και δοκίμασε τις δυνάμεις του στη Φιλοσοφική και τη Νομική Σχολή, τις οποίες όμως εγκατέλειψε. Δεν ολοκλήρωσε ούτε τις θεατρικές του σπουδές, ενώ για σύντομο διάστημα ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία. Εργάστηκε για είκοσι χρόνια σε ναυτιλιακές και ασφαλιστικές εταιρείες. Το 1972 σπούδασε με υποτροφία (DAAD) στο Βερολίνο.

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας πήρε μέρος στην αντιστασιακή έκδοση «18 κείμενα» και οδηγήθηκε τέσσερις φορές σε δίκη (στην πρώτη καταδικάστηκε) για «Το αρμένισμα», που αρχικά εκδόθηκε από την «Εστία» και γνώρισε μεγάλη επιτυχία. «Δυστυχώς το διαβάσανε κάποιοι καλοθελητές της χούντας και μου στήσανε τέσσερις δίκες. Θυμάμαι, στην πρώτη από αυτές ο εισαγγελέας είχε πει: “Αν ο Αριστοφάνης, τον οποίο επικαλείστε, είναι αθυρόστομος, τότε και ο Αριστοφάνης καταδικαστέος είναι”», έλεγε σε συνέντευξή του στο «Βήμα». Στις δίκες έρχονταν η Νανά Καλλιανέση και ο Τσίρκας και έτσι συνδέθηκε με τον «Κέδρο», στον οποίο έβγαζε επί σειρά ετών τα βιβλία του, ενώ τα τελευταία χρόνια συνεργαζόταν με τον «Πατάκη».

Πεδίο δράσης στα περισσότερα έργα του είναι η Αθήνα, όπου αντιπαραθέτει το ευάλωτο άτομο στην Ιστορία και τη μοίρα, μιλάει για την ατομική και τη συλλογική διάψευση. Σύμφωνα με την κριτική: «Η γραφή του κινείται στα όρια ανάμεσα στον κοινωνικό ρεαλισμό με έμφαση στην απεικόνιση των αλλοτριωτικών κοινωνικών μηχανισμών και την ποιητική έκφραση του αισθήματος της φθοράς και της χαμένης αθωότητας της νεανικής ηλικίας».

Εναυσμα για τις ιστορίες του μπορούσαν να δώσουν οι συζητήσεις στα καφενεία, αλλά και οι γνωριμίες της νύχτας. Αμείωτο ήταν το ενδιαφέρον του για τους νέους, περιθωριακούς κυρίως, που διαβιώνουν λάθρα, από οικονομική δυσχέρεια, από το συναισθηματικό φορτίο που τους πιέζει. «Το βίωμα είναι η μαγιά. Αν δεν το έχεις, δεν έχεις τίποτα. Δεν μπορείς να βιώνεις μέσω τρίτων», δήλωνε στο «Βήμα». «Τα βιβλία που γράφει κανείς έχουν ως αφετηρία τον εαυτό του. Ανεξάρτητα αν αυτό το βίωμα το προεκτείνει, αν ανοίγεται σε άλλα πεδία ή το καλύπτει εντέχνως. Προσωπικά δεν είχα ποτέ τον φόβο να εκτεθώ...».

Ο Μένης Κουμανταρέας έχει μεταφράσει με άποψη έργα των Φόκνερ, Εσε, Μέλβιλ, Μπίχνερ, Πόε, Φιτζέραλντ, κ.ά. Αρκετά έργα του διασκευάστηκαν για την τηλεόραση, «Η φανέλα με το 9» έγινε ταινία από τον Παντελή Βούλγαρη, ο Νίκος Μαστοράκης ανέβασε στο θέατρο την «Κυρία Κούλα».

Πίστευε ότι καλύτερα του ταίριαζε η νουβέλα και πάλευε συνεχώς με τη γλώσσα προσπαθώντας να σμίξει τις λέξεις για να φτιάξει μουσική. «Σημασία στη δουλειά ενός συγγραφέα έχει το ύφος που προκύπτει, κυρίως, από το χτίσιμο της φράσης. Πώς διαδέχεται η μία πρόταση την άλλη. Να μπορεί ο αναγνώστης να διαβάζει ξεκούραστα, με ενδιαφέρον, αλλά να υπάρχει μια ιστορία, ένα μυστήριο, ένα αίνιγμα (...). Ενα στοιχείο που ανακάλυψα με τον χρόνο είναι το χιούμορ. Το είχα υποτιμήσει στην αρχή, αργότερα κατάλαβα πόσο σημαντικό είναι. Ο αναγνώστης να γελά και ταυτόχρονα να φρικιά ή να συγκινείται. Είναι ένα συμπληρωματικό στοιχείο στο τραγικό της ζωής».

Τελευταία, αισθανόταν έντονα τον αμείλικτο χρόνο και την ανάγκη προσαρμογής: «Δεν πρέπει να προσπαθείς να νιώθεις νέος. Τα χρόνια που έχουν περάσει σε έχουν πλουτίσει με κάτι. Αυτός ο θησαυρός πρέπει να ξοδευτεί στη Γη. Ούτε κάτω από το χώμα, ούτε στον ουρανό ξοδεύεται», έλεγε στη Lifo. Μάλιστα, ο Στάθης Τσαγκαρουσιάνος τον είχε ρωτήσει πώς θα ήθελε να τον θυμούνται: «Σαν έναν άνθρωπο που δεν υπήρξε ποτέ άδικος, και που καμιά φορά έγραψε και κάνα καλό βιβλίο – που έκανε καλά τη δουλειά του...».

 

Παντελής Βούλγαρης

Από το «Προξενιό της Αννας» στη «Φανέλα με το εννιά»

Αφορμή της συνεργασίας μας στο «Προξενιό», ο Ντίνος Κατσουρίδης. Αλλος φίλος και δάσκαλος που μου λείπει. Ο Ντίνος, μετά την επιτυχία του με τον Βέγγο στο «Τι έκανες στον πόλεμο Θανάση;», μου ζητάει μια νουβέλα μου γραμμένη μερικά χρόνια πριν να τη γυρίσουμε ταινία. Προτείνω τον Μένη Κουμανταρέα, γνωστό μου απ’ το βιβλιοπωλείο «Κέδρος» της Νανάς Καλιανέση, στέκι μεσημεριανό και χώρος συνάντησης για πληροφορίες και συζητήσεις τα χρόνια της χούντας. Τακτικοί επισκέπτες, ο Κώστας Βάρναλης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Στρατής Τσίρκας, ο Θανάσης Βαλτινός, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, ο Μίμης Μαρωνίτης, η νεαρή Μάρω Δούκα κ.ά.

Τα «Μηχανάκια» και η «Κυρία Κούλα» του Μένη συγγένευαν με τις δικές μου αγάπες ιστοριών απλών ανθρώπων της πόλης, των κουρείων και των καφενείων της πλ. Βικτωρίας και της Πατησίων. Κοντά και τα σπίτια μας, ο Μένης στη Χέυδεν της πλ. Βικτωρίας, εγώ στον Αγιο Λουκά. Δέχτηκε να διαμορφώσει τη νουβέλα σε σενάριο. Ετσι δέθηκε και η φιλία μας, που κράτησε κοντά πενήντα χρόνια.

Αφηγητής με χιούμορ και κρυφή συγκίνηση. Πρωινά με καφέ και τσιγάρο στο σχολαστικά τακτοποιημένο γραφείο που δούλευε.

Απ’ τον Μένη, μεγαλύτερό μου μερικά χρόνια, μάθαινα από τις ιστορίες του για την Αθήνα της Κατοχής, για τη φιλία του με τον Μάνο Χατζιδάκι, για την αγάπη του στην κλασική μουσική. Αργότερα η «Φανέλα με το εννιά», μαζί και ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος, που του αναθέσαμε το σενάριο. Συχνά ο Μένης μάς επισκεπτόταν στα γυρίσματα. Κάπου εμφανίζεται στην ταινία καθισμένος πρώτο τραπέζι πίστα να πετάει λουλούδια στον Μπιλ Σερέτη (Στράτο Τζώρτζογλου) σε επαρχιακό μπουζουξίδικο.

Στο συρτάρι μου κρατάω το σχέδιό του για θεατρικό έργο της σύσκεψης του Τσόρτσιλ με τους εκπροσώπους των πολιτικών κομμάτων και του ΕΛΑΣ τον Δεκέμβρη του 1944. Αργότερα στην παρέα μας και η σύντροφός του Λιλή. «Χαθήκαμε», μου είπε πριν από λίγες μέρες στην παρουσίαση του βιβλίου του.  «Διάβασέ το και πες μου αν γίνεται ταινία». Μέσα στον κόσμο που τον περιτριγύριζε πρόφτασα να του ψιθυρίσω ότι τον αγαπώ πολύ...

ART - ΝΕΑ
Και η Οδύσσεια, ιστορία για μετανάστευση είναι
Από τις πιο αναγνωρισμένες φωνές της αμερικανικής λογοτεχνίας, η ινδικής καταγωγής συγγραφέας ήρθε για να παρουσιάσει το υποψήφιο για Booker μυθιστόρημά της «Εκεί όπου ανθίζουν οι υάκινθοι». Μια συναρπαστική...
Και η Οδύσσεια, ιστορία για μετανάστευση είναι
ART - ΝΕΑ
Αφησε την καρδιά του στην Ελλάδα
Ο διακεκριμένος Γάλλος συγγραφέας Μισέλ Ντεόν, τιμημένος πολλές φορές με λογοτεχνικά βραβεία, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, λάτρης της Ελλάδας όπου έζησε τη δεκαετία του 1960, πέθανε χθες από πνευμονική εμβολή...
Αφησε την καρδιά του στην Ελλάδα
ART - ΝΕΑ
Βραβεία, δράσεις και συνεργασία με την «Εφ.Συν.»
Τα μέλη της, καταξιωμένοι συγγραφείς και ποιητές, αυτο-ανθολογούνται σε τέσσερις τόμους που η εφημερίδα μας θα προσφέρει τον Δεκέμβριο. Αυτή ήταν η έκπληξη της εκδήλωσης στο Πολιτιστικό Κέντρο «Μελίνα», όπου...
Βραβεία, δράσεις και συνεργασία με την «Εφ.Συν.»
ART - ΝΕΑ
Ο Ελληνας Μπουκόφσκι
Αναπόφευκτα η τέχνη της γραφής είναι αυτοβιογραφική, ίσως όμως να μην υπάρχει άλλος σύγχρονος Ελληνας συγγραφέας, όπως ο Αντώνης Σουρούνης, που να καθρεφτίστηκε στις ιστορίες του με τόση αμεσότητα και...
Ο Ελληνας Μπουκόφσκι
ART - ΝΕΑ
Σε νέους και καταξιωμένους
Οι Ελληνες Αθάνατοι για ακόμα μία χρονιά τίμησαν μερικούς από τους καλύτερους συγγραφείς και πνευματικούς ανθρώπους: από τον Δημήτρη Δασκαλόπουλο και τη Ζέφη Δαράκη μέχρι τον Δημοσθένη Παπαμάρκο, τον Φαίδωνα...
Σε νέους και καταξιωμένους
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η «Πυξίδα» έδειξε τον Ματιάς Ενάρ
Μελετητής της γλώσσας, της Ιστορίας και του πολιτισμού του αραβικού κόσμου ο Ενάρ έχει ταξιδέψει πολύ στη Μέση Ανατολή και το σύνολο του έργου του αποκαλύπτει το πάθος του γι’ αυτό το κομμάτι της Γης. Ομως δεν...
Η «Πυξίδα» έδειξε τον Ματιάς Ενάρ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας