• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.8°C / 16.6°C
    0 BF
    82%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 10.6°C / 10.6°C
    3 BF
    87%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 15.0°C / 16.0°C
    4 BF
    75%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 9.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.9°C / 13.9°C
    3 BF
    94%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 10.0°C / 10.0°C
    2 BF
    75%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    6°C 6.4°C / 6.4°C
    0 BF
    87%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 15.6°C / 15.6°C
    1 BF
    84%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 17.8°C
    2 BF
    82%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    18°C 16.9°C / 17.9°C
    1 BF
    77%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 18.8°C / 19.4°C
    3 BF
    55%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 16.7°C
    1 BF
    63%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.9°C / 17.9°C
    2 BF
    68%
  • Λάρισα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.5°C / 7.9°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 7.5°C / 7.5°C
    1 BF
    75%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.8°C / 20.8°C
    2 BF
    78%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 13.0°C / 16.8°C
    3 BF
    51%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 11.3°C / 11.3°C
    2 BF
    94%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 8.2°C / 10.7°C
    1 BF
    66%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 6.8°C / 6.8°C
    1 BF
    93%

Ο Οδυσσέας Ελύτης

«Ποιητής πρωτεϊκός και ζωγράφος υπερευαίσθητος»

  • A-
  • A+

Η ζωγραφική είναι ζωγραφική. Διορθώνει, παρά που αποδίδει την πραγματικότητα, και δη προς την κατεύθυνση όχι του ρευστού αλλά του διαρκούς, όχι του φθαρτού αλλά του ακατάλυτου

Ποιητής εθνικός και οικουμενικός, ο Οδυσσέας Ελύτης έδωσε υπόσταση στη θεϊκή φύση, το μυστήριο της ζωής, τον άνθρωπο και τα πάθη του. Αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας! Εκτός από τις λέξεις, διατηρούσε πάντα στενή σχέση με το εικαστικό λεξιλόγιο.

Συναναστράφηκε στο Παρίσι τον Πάμπλο Πικάσο, τον Ανρί Ματίς, τον Μαρκ Σαγκάλ, τον Αλμπέρτο Τζακομέτι και άλλα ιερά τέρατα του μοντερνισμού, διατηρούσε φιλική σχέση με σπουδαίους ζωγράφους μας όπως ο Γιάννης Μόραλης, ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, έγραφε δοκίμια για την τέχνη. Ασφαλώς έκανε και τα δικά του ευφάνταστα έργα, κολάζ, τέμπερες και υδατογραφίες που αντανακλούν την αισθητική του αντίληψη.

«Εγώ κολακεύομαι να πιστεύω ότι αν δεν είχα γίνει ποιητής θα μπορούσα να είμαι ένας καλός ζωγράφος», έγραφε ο κορυφαίος νομπελίστας μας στην «Αυτοπροσωπογραφία σε λόγο προφορικό» (εκδ. Υψιλον). Παρομοίαζε τα χρώματα με τις βιταμίνες του και όπως μας είχε πει παλαιότερα η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, θεματοφύλακας των πνευματικών του δικαιωμάτων: «Υπήρχαν στιγμές που ένιωθε ότι η ποίηση είναι αχάριστη, δεν επιστρέφει τη χαρά της εικόνας της, ενώ η ζωγραφική τού επέστρεφε χαρά οπτική».

Δύο αυτόνομοι χώροι δημιουργίας σε αρμονική διαλεκτική σχέση βρίσκονται στο επίκεντρο της έκθεσης «Ο κόσμος του Οδυσσέα Ελύτη. Ποίηση και ζωγραφική», που εγκαινιάστηκε χθες στο Τελλόγλειο Ιδρυμα της Θεσσαλονίκης, με αφορμή τη συμπλήρωση 20 χρόνων από τον θάνατό του (Ηράκλειο Κρήτης, 2 Νοεμβρίου 1911 - Αθήνα, 18 Μαρτίου 1996). Πρόκειται για ένα μεγάλο αφιέρωμα στο ιδιαίτερο σύμπαν του Οδυσσέα Ελύτη, όπως εκφράστηκε στην ποίηση και τη ζωγραφική του.

Εμπλουτισμένη, η έκθεση, που είχε πρωτοπαρουσιαστεί το 2011 στο Ιδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη, αρθρώνεται σε τρεις άξονες: Πρώτον, τo σύνολο των εικαστικών έργων του Ελύτη -κολάζ, τέμπερες και υδατογραφίες- μαζί με χειρόγραφα, πρώτες εκδόσεις του, δημοσιευμένες και ανέκδοτες φωτογραφίες του.

Δεύτερον, αποσπάσματα από αισθητικά δοκίμιά του για μεγάλους ζωγράφους και γλύπτες (όπως Ματίς, Πικάσο, Θεόφιλος, Παρθένης, Εγγονόπουλος, Καπράλος, Νικολάου, Κανέλλης, Τσαρούχης, Μόραλης, Φασιανός), τα οποία συνοδεύονται από αντιπροσωπευτικά τους έργα.

Τέλος, έργα διακεκριμένων σύγχρονων καλλιτεχνών εμπνευσμένα από την ποίησή του (Ν. Μελά, Τέτσης, Θεοχαράκης, Τσόκλης, Πανιάρας, Σόρογκας, Καρέλλα, Μακρουλάκης, Μπότσογλου, Παπαγιάννης, Ψυχοπαίδης, Κόττης, Λάππας, Αδαμάκος, Παντελιάς, Βαρώτσος, Μποκόρος, Λίτη).

«Ποιητή πρωτεϊκό και ζωγράφο υπερευαίσθητο» τον χαρακτηρίζει ο επιμελητής της έκθεσης, Τάκης Μαυρωτάς. «Ο Ελύτης μπορεί να διεκδικήσει αβίαστα τον τίτλο του πιο φιλότεχνου, του πιο ειδήμονα ποιητή του 20ού αιώνα.

Οι γνώσεις του, διόλου ξηρές ή εγκυκλοπαιδικές, αθροίζουν το ανθολόγιο ενός ηδονοθήρα. Οι συγκινήσεις που θησαυρίζει από την περιήγησή του στην ιστορία της τέχνης διαποτίζουν και ζωογονούν την ποίησή του. Η επικοινωνία του με την τέχνη είναι συναισθησιακή», σημειώνει η Μαρίνα Λαμπράκη Πλάκα, διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, στον πλούσια εικονογραφημένο κατάλογο της έκθεσης.

«Να γιατί ευγνωμονώ τους ζωγράφους, μπορούν να μετασχηματίσουν την ύλη και να της δίνουν έναν αέρα αθανασίας», τόνιζε ο δημιουργός του «Αξιον εστί», ο οποίος μυήθηκε νέος στην τέχνη.

Οπως έχει περιγράψει ο ίδιος: «Την άνοιξη του 1935, με τη βοήθεια του Ανδρέα Εμπειρίκου -που είχε βάλει πρόθυμα στη διάθεσή μου και τη μεγάλη του βιβλιοθήκη- άρχισα κάπως αδέξια στην αρχή να γίνομαι ο κατάπληκτος θεατής ενός παράξενου κόσμου που αναπηδούσε χωρίς να το πολυκαταλαβαίνω και ο ίδιος από μέσα μου».

Εκθαμβος από εικόνες με «εξωφρενικά θέματα» των σουρεαλιστών, όπως οι Μαξ Ερνστ, Ιβ Τανγκί. «Οι πίνακες αυτοί εκπροσωπούσαν μιαν ανατροπή, μια νέα τάξη πραγμάτων, ήταν η επανάσταση, κάτι πολύ βαθύτερο από τις άλλες επαναστάσεις, ένας καινούργιος αιώνας για τον κόσμο της ψυχής» συνεχίζει. Μάλιστα τον Μάρτιο του 1936 συμμετείχε στην «Πρώτη Υπερρεαλιστική Εκθεση των Αθηνών», που οργάνωσε ο Εμπειρίκος, όπου έδειξε για πρώτη φορά τα κολάζ του - «συνεικόνες» θα τα ονομάσει αργότερα.

Η θέση του ωστόσο ήταν ξεκάθαρη: «Ανάμεσα στα κολάζ των υπερρεαλιστών και τα δικά μου, υπάρχει, εκτός από τη διαφορά του υλικού και άλλη μία ακόμη: ότι ενώ εκείνοι αποβλέπανε στο να υλοποιήσουν μια παραδοξότητα, εγώ προσπαθούσα να αιχμαλωτίσω ένα όραμα με απαιτήσεις πλαστικές. Επεδίωκα με το τελικό αποτέλεσμα κάτι παραπλήσιο μ’ αυτό που θα επεδίωκε ένας ζωγράφος.

 

Και αυτό μου στοίχισε ώρες εργασίας και αφάνταστο μόχθο που, μερικοί επιπόλαιοι από τους θεατές, όχι μόνο δεν τον διέγνωσαν, αλλά με κατηγόρησαν και για προχειρολογία και παιδικότητα.

Μου χρειάστηκε να κάνω εκατοντάδες δοκιμές συνδυασμών για κάθε έργο, ούτως ώστε το παραμικρό κοκκινάκι, π.χ. σ’ ένα σημείο της σύνθεσης να έχει το αντίστοιχό του σε κάποιο άλλο ή όλα τα ετερόκλητα στοιχεία που συνδυάζονται να είναι φωτισμένα από την ίδια πλευρά. Ως και το πλάτος ή η υφή από τις πλάγιες λουρίδες που χρειάστηκε κάποτε να προσθέσω για να επιτύχω ένα πιο σωστό “καντράρισμα” είναι μελετημένα ώς την τελευταία τους λεπτομέρεια».

Η Μ. Λαμπράκη Πλάκα γράφει πως «η ζωγραφική του Οδυσσέα Ελύτη είναι μια οπτική επαλήθευση της ποίησής του, ο δεύτερος όρος μιας εξίσωσης όπου κυριαρχεί η πλατωνική συγγυμνασία των αισθήσεων».

Και υπογραμμίζει: «Κολάζ, τέμπερες και ακουαρέλες συνοδοιπορούν και συμπληρώνουν το ποιητικό σώμα του Ελύτη όχι ως πάρεργα, αλλά ως οργανικά του μέλη. Για τον Ελύτη το κολάζ είναι μια εναλλακτική γλώσσα της αποκάλυψης.

Στα συντακτικά στοιχεία του, είτε προέρχονται από φωτογραφίες είτε από έργα τέχνης, σταχυολογούμε όχι μόνο το ευρετήριο του φανταστικού μουσείου του ποιητή αλλά και τα ερεθίσματα που δονούν τις χορδές της έμπνευσής του.

Χρώματα, πίνακες ζωγραφικής, ερατεινά και μελλέφηβα σώματα κοριτσιών και αγγέλων, πτυχές κυμάτων και χιτώνων, αγάλματα και μέλη ναών, τα λευκά του ασβέστη και του γάλακτος από έναν στίχο της Σαπφούς, η Ακρόπολη, η Πομπηία, η Αγία Σοφία συναρμόζονται για να δημιουργήσουν μιαν υπερβατική άνω πατρίδα, με ταυτότητα πρόδηλα ελληνική και απόλυτα ελυτική. Εδώ, όπως και στην ποίησή του, αποκαθίσταται η διαχρονία του Ελληνισμού, χωρίς ιστορικά χάσματα και τραύματα».

Το γαλάζιο της θάλασσας, το χρυσό του ήλιου, το τοπίο της Μυτιλήνης, της Κρήτης, των Σπετσών αποτελούν πηγές έμπνευσης, ενώ πλάθει την «Ευάνδη», κόρη του Ποσειδώνα, τη «Θεά Φυτώ», «Το αρχαίο καράβι», «Τα λευκά φύλλα», «Το εγκόλπιο» και άλλα έργα με τίτλους που θα μπορούσαν να ζουν στους στίχους του.

Οπως επισημαίνει ο Τάκης Μαυρωτάς: «Στις εικόνες του κατοικούν άνεμοι, κύματα, κούροι και κόρες, “ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας”. Η ατελεύτητη θάλασσα και το φως του ήλιου πυροδότησαν την προσπάθειά του να αιχμαλωτίσει τον μυστικό ρυθμό της φύσης.

Με στοχαστική διαύγεια και αμείωτο πάθος φιλοτέχνησε εικόνες ευδαιμονίας και πάθους συμπορευόμενος με τον στίχο του: “Η ζωή καταβάλλει τον οβολό του φύλλου της ελιάς/και στη νύχτα μέσα των αφρόνων μ’ ένα μικρό τριζόνι/ κατακυρώνει πάλι το νόμιμο του Ανέλπιστου (Λακωνικόν)”».

Καθαρά προσωπική, η εικαστική δημιουργία του Ελύτη έχει «βιωματικό βάθος και ποιητική ενόραση», συνεχίζει ο επιμελητής της έκθεσης. «Στα κολάζ του ο δεξιοτέχνης και εκλεκτικιστής καλλιτέχνης, με την ευλογία της υπομονής και της επιμονής, τολμά να εκτείνεται αναπεπταμένα.

Μέσα από προσεκτικές χειρονομίες και δυνατές χρωματικές αντιπαραθέσεις, αγγίζει το θαύμα της ζωής, που παραμένει αιώνιο στην αδυσώπητη ροή του χρόνου. Εκστατικός και αισθαντικός, διατυπώνει στις εικόνες του τις μεταφυσικές του απορίες, τους φιλοσοφικούς του στοχασμούς, τις μνήμες από την κλασική Ελλάδα, το Βυζάντιο και τη νεοελληνική πραγματικότητα.

Με τη μνήμη του άλλοτε στραμμένη σε αποσπασματικές ή μισοσβησμένες εικόνες από το βάθος του χρόνου, σκεπασμένες από την αχλύ του θρύλου και, άλλοτε, με την παρεμβολή σύγχρονων προσωπικών εικόνων αναπαριστά την ουσία και τα μυστικά του κόσμου μας. Αν και έζησε σε μια σπαραγμένη εποχή, με εμπειρίες από το αλβανικό μέτωπο, την περίοδο της Κατοχής, τα τραγικά γεγονότα του Εμφυλίου και της επτάχρονης δικτατορίας, εκείνος, στο έργο του, παρέμεινε προσηλωμένος σε καθετί ωραίο και υψηλό».

«Είμαι του ολίγου και του ακριβούς»

«Το ελάχιστο θέλησα και με τιμώρησαν με το πολύ» γράφει ο Ελύτης, ξέροντας πως από το «ελάχιστο φτάνεις πιο σύντομα οπουδήποτε. Μόνο που 'ναι πιο δύσκολο. Κι από το κορίτσι που αγαπάς επίσης φτάνεις, αλλά θέλει να ξέρεις να τ' αγγίξεις». Αυτό το ελάχιστο καλείται ο αναγνώστης να ερευνήσει κι ο επισκέπτης της έκθεσης να προσλάβει, γνωρίζοντας ότι για τον Ελύτη η αποβολή του περιττού, η επικέντρωση στο ουσιώδες, η εμμονή στην ποιότητα, η αναγωγή στη βάση των δεδομένων της ζωής, στην «αυγή των πραγμάτων» αποτελούν κεφαλαιώδους σημασίας ενέργειες που τον οδηγούν στα αρχέτυπα, σε πρωτογενείς αισθήσεις, αλλά και συνάμα τον φέρνουν βαθιά μέσα στην ευαισθησία όλης της τέχνης του 20ού αιώνα.

Η ολιγάρκεια άλλωστε υπήρξε για εκείνον όχι μόνον τρόπος ζωής, αλλά και βασική αρχή ενός αξιακού συστήματος, ενός αναθεωρητικού συντάγματος για αυτήν την πραγματικότητα που, εντέλει, δεν παύει η ποίησή του να αποτελεί. «Είμαι του ολίγου και του ακριβούς, δεν υπήρξα ποτέ του τρίτου προσώπου» γράφει στον Κήπο με τις Αυταπάτες, σε μια αποτίμηση, περισσότερο, της ταυτότητας μιας ζωής.

(Απόσπασμα από το κείμενο της Ιουλίτας Ηλιοπούλου στον κατάλογο της έκθεσης)

♦ Τη Δευτέρα 21η Μαρτίου, Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, το Τελλόγλειο Ιδρυμα διοργανώνει στο Βασιλικό Θέατρο αφιέρωμα στον Οδυσσέα Ελύτη «Ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας». Ενα πρόγραμμα λόγου και μουσικής, που παρουσιάζει σημαντικές όψεις του έργου, του προσωπικού μύθου του Ελύτη, μέσα από τη μελοποίηση ποιημάτων του από τον συνθέτη Γιώργο Κουρουπό.

Στη συναυλία τραγουδούν ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος και η Δάφνη Πανουργιά και απαγγέλλουν η Ιουλίτα Ηλιοπούλου και ο Αχιλλέας Κυριακίδης. Συνοδεύουν οι μουσικοί Θανάσης Αποστολόπουλος (πιάνο), Στέλλα Τσάνη (βιολί), Ηλίας Σδούκος (βιόλα), Λευκή Κολοβού (βιολοντσέλο).

Info: Εργα και υλικό για την έκθεση, που θα διαρκέσει μέχρι 31 Μαΐου, δανείζουν το Μουσείο Μπενάκη, η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, η Εθνική Πινακοθήκη, το Ιδρυμα Θεοχαράκη και πολλοί καλλιτέχνες και συλλέκτες. Στο πλαίσιό της οργανώνονται εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές.

 

 

Ακολουθήστε μας στο Google news
ART - ΝΕΑ
Ο μεγάλος ποιητής «επέστρεψε» σπίτι του
Ενα πρότυπο μουσείο διεθνών προδιαγραφών, το Μουσείο Αγγελου Σικελιανού, άνοιξε τις πύλες του την Παρασκευή, στην πατρική εστία του σπουδαίου ποιητή, στο ιστορικό κέντρο της Λευκάδας όπου ο επισκέπτης έχει την...
Ο μεγάλος ποιητής «επέστρεψε» σπίτι του
ART - ΝΕΑ
Πέθανε ο «Ομηρος της Καραϊβικής»
Ο Ντέρεκ Ουόλκοτ, ο κορυφαίος ποιητής και θεατρικός συγγραφέας της Καραϊβικής, βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1992, ο οποίος έφυγε από τη ζωή την περασμένη Παρασκευή στο σπίτι του στη Σάντα Λουτσία, σε...
Πέθανε ο «Ομηρος της Καραϊβικής»
ART - ΝΕΑ
Η πολιτιστική ατζέντα της ημέρας - 26.1.2016
Οι Ιρανές καλλιτέχνιδες Katayoun Karami και Neda Razavipour, οι οποίες ζουν και εργάζονται στην Τεχεράνη, έρχονται για λίγο στην Αθήνα. Σήμερα, στη Δημοτική Πινακοθήκη Λέφα στο Ψυχικό, εγκαινιάζεται η κοινή...
Η πολιτιστική ατζέντα της ημέρας - 26.1.2016
ART - ΝΕΑ
Παραμυθάς και αγωνιστής
Ηταν ένας από τους πιο διάσημους σε όλο τον κόσμο συγγραφείς της Τουρκίας. Κουρδικής καταγωγής και αριστερής ιδεολογίας, υπέστη πολιτικές διώξεις και φυλακίσεις. Εγραψε πάνω από 20 μυθιστορήματα, τα οποία...
Παραμυθάς και αγωνιστής
ART - ΝΕΑ
Ποίηση, πόλη και μοναξιά
Πέθανε στα 72 του ένας σπουδαίος άνθρωπος, όχι μόνο για την αναγνωρισμένη με βραβεία τέχνη του, αλλά και για την παθιασμένη εμπλοκή του στη λογοτεχνική κίνηση, ως «αναγνώστης» στον «Κέδρο». Τότε που ενέταξε...
Ποίηση, πόλη και μοναξιά
ART - ΝΕΑ
«Ενας ποιητής είναι πάνω από όλα η ανθρώπινη φύση στην πιο αγνή της κατάσταση»
Η σπουδαία ποιήτρια, πεζογράφος, δοκιμιογράφος αλλά και ζωγράφος, Ετέλ Αντνάν, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 96 ετών αφήνοντας το στίγμα της με τη στάση ζωής και το έργο της.
«Ενας ποιητής είναι πάνω από όλα η ανθρώπινη φύση στην πιο αγνή της κατάσταση»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας