Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κάν’ το όπως ο Γκάστον!

Ο Αμερικανός ζωγράφος Φίλιπ Γκάστον

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κάν’ το όπως ο Γκάστον!

  • A-
  • A+

Εχει νόημα ο καλλιτεχνικός ακτιβισμός σε συνθήκες δημοκρατίας; Εχει νόημα η ευθεία κριτική στάση του καλλιτέχνη απέναντι στην κοινωνία; Σήμερα, έχει κανείς τη δυνατότητα να παρεμβαίνει ουσιαστικά στα κοινά, μέσω της καλλιτεχνικής πράξης;

Χρειαζόμαστε άραγε τους Ai Weiwei για να αντιπαλέψουμε την ωμή βία, την άνοδο της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη, τους παροξυσμούς του καπιταλισμού, την αυθαιρεσία της πολιτικής εξουσίας, τη νοοτροπία της λευκής υπεροχής, τον ρατσισμό, την ομοφοβία, τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, τον εθνικισμό ή την κοινωνική προκατάληψη; Πόσο ανατρεπτική είναι στις μέρες μας η δύναμη της τέχνης;

Τέτοια ερωτήματα προκαλεί ο ζωγράφος και επίκουρος καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών Γιάννης Κονταράτος, με το μαχητικό κείμενό του που κλείνει τη συλλογική έκδοση Τέχνη και Δημοκρατία του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων. Πρόκειται για έναν τόμο με 24 κείμενα τα οποία ανατέμνουν τον ρόλο του καλλιτέχνη από τον 19ο αιώνα μέχρι και σήμερα, κείμενα πρωτότυπα και διεισδυτικά που προέκυψαν από το ομότιτλο συνέδριο το οποίο πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 2017, με την επιστημονική επιμέλεια της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, του Παντελή Μπουκάλα και του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου.

Αυτή η έκδοση συγκεντρώνει εκλεκτές υπογραφές ενεργών δημιουργών και επιστημόνων, όμως δεν μοιάζει με τους συνήθως άνυδρους, σχολαστικούς και αποστασιοποιημένους τόμους με πρακτικά συνεδρίων.

Αντίθετα, με γοητευτικό και γλαφυρό τρόπο εισάγει τον αναγνώστη σε έναν πολύ σύγχρονο και υποψιασμένο προβληματισμό: για το αν είναι αναγκαία η τέχνη για τη δημοκρατία αλλά και για το πώς επιδρά στους καλλιτέχνες η κρατική υποστήριξη της τέχνης, για το ποια είναι η σχέση ανάμεσα στις εξεγέρσεις και στις δημιουργικές αναζητήσεις των πνευματικών και καλλιτεχνικών κινημάτων στον δυτικό κόσμο αλλά και για το ποια είναι η σχέση τέχνης και ηθικής κ.ά.

Το δοκίμιο του Γιάννη Κονταράτου έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή εστιάζει σε έναν καλλιτέχνη ο οποίος με τη στάση ζωής του λειτουργεί ως παράδειγμα μιας τέχνης πολιτικής που δεν γίνεται εκ του ασφαλούς.

Πρόκειται για τον Αμερικανό ζωγράφο Φίλιπ Γκάστον (Philip Guston, 1913-1980), τον πρώτο που ρίσκαρε την ίδια του την καριέρα για να τοποθετηθεί κριτικά «απέναντι στον αληθινό κόσμο».

Στενός φίλος του Φίλιπ Ροθ, διεθνώς αναγνωρισμένος ως χαρακτηριστικός εκπρόσωπος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, εγκατέλειψε το εικαστικό του ιδίωμα, απέρριψε «τη σαγήνη του χρήματος», άφησε τη Νέα Υόρκη για να απομονωθεί στο Γούντστοκ, και στα 55 του άλλαξε ριζικά τον τρόπο ζωγραφικής του, προκειμένου με την πράξη της τέχνης του να παρέμβει ανατρεπτικά στην πολιτική πραγματικότητα των ΗΠΑ.

Αυτό έγινε στα τέλη του 1960, όταν η ισχυρότερη χώρα του κόσμου βίωνε μια γενικευμένη εξέγερση από τα μέσα, και μια άγρια κρατική καταστολή. Ο Γκάστον αρχίζει τότε να ζωγραφίζει με έναν γκροτέσκο ρεαλισμό κουκουλοφόρους της Κου Κλουξ Κλαν, όμως λευκοντυμένους, ως εμβλήματα πλέον μιας διαχρονικής βαρβαρότητας.

Οι μυτερές κουκούλες οδηγούν αμάξια, εισβάλλουν σε διαμερίσματα, τρομοκρατούν πολίτες, καπνίζουν πούρα, πίνουν μπύρες, παραβρίσκονται σε εγκαίνια εκθέσεων, ζωγραφίζουν ο ένας τον άλλον…

Κι έτσι οι πίνακες του Γκάστον δεν καταγγέλλουν μονάχα την αυθαιρεσία της εξουσίας αλλά και τη σιωπηρή συναίνεση των διανοούμενων και των καλλιτεχνών που οχυρώνονται στην αφηρημένη τέχνη.

Αυτός ο ύστερος Γκάστον ενόχλησε το πολιτικό και καλλιτεχνικό κατεστημένο. Το έργο του παρέμεινε στην αφάνεια για μια δεκαετία, μέχρι που μια νέα γενιά καλλιτεχνών τον ανακάλυψε από την αρχή το 1980.

Αξίζει να διαβάσουμε τα κείμενα, τις ομιλίες και τις συνεντεύξεις του, που μετέφρασε και επιμελήθηκε ο Κονταράτος σε ένα βιβλιαράκι-διαμαντάκι: Philip Guston - Ο ζωγράφος στην Εδέμ (έκδοση ΑΣΚΤ 2014).

Στις σημερινές συνθήκες, σημειώνει ο Κονταράτος στο Τέχνη και Δημοκρατία, ο καλλιτεχνικός ακτιβισμός δεν φαίνεται να συνδυάζεται με τη διακινδύνευση. Η καλλιτεχνική ελευθερία αποθεώνεται μεν (λ.χ. στην «documenta 14»), ο δημιουργός ωθείται να ασκήσει κριτική στους θεσμούς, ακόμα και να χρησιμοποιήσει αποκλίνουσες πρακτικές «που αλλιώς δεν θα ήταν αποδεκτές στον δημόσιο χώρο», όμως τελικά αυτή η κριτική απενεργοποιεί την πολιτική παρέμβαση και γίνεται το διαβατήριό του για να εισέλθει στους θεσμούς.

«Ο καλλιτεχνικός ακτιβισμός όπως εγώ τον αντιλαμβάνομαι», γράφει, «δεν γίνεται με τις ευλογίες και τη χρηματοδότηση των θεσμών, ούτε διδάσκεται, ούτε γίνεται κατά παραγγελία και, κυρίως, δεν γίνεται εκ του ασφαλούς, χωρίς επιπτώσεις ή διακινδύνευση».

Ο καλός, ο κακός και ο άσχημος καλλιτεχνικός ακτιβισμός

Ζητήσαμε από τον Γιάννη Κονταράτο να σχολιάσει όψεις του καλλιτεχνικού ακτιβισμού που είδαμε πρόσφατα στην Ελλάδα, κι εκείνος δεν μάσησε τα λόγια του:

«Εχουν περάσει τρία περίπου χρόνια από τότε που ο διάσημος Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei ξάπλωσε στην παραλία της Μυτιλήνης αναπαριστώντας τον τρίχρονο Σύρο πρόσφυγα Aylan που είχε βρει τραγικό θάνατο στις ελληνικές ακτές. Η κίνηση αυτή, η φωτογραφική της αποτύπωση από τον προσωπικό του φωτογράφο και η μετέπειτα έκθεσή της, πυροδότησαν σειρά κειμένων για το δόκιμο της επιτέλεσης του καλλιτέχνη-ακτιβιστή. Δεν σκοπεύω να πάρω θέση είτε υπέρ αυτών που τον αποθέωσαν για τη συμβολή του στη διεθνοποίηση του προσφυγικού προβλήματος βλέποντας στην εικαστική του δράση ένα μήνυμα ανθρωπιάς και αλληλεγγύης, είτε υπέρ εκείνων που διέγνωσαν στη συγκεκριμένη πράξη εκμετάλλευση του ανθρώπινου πόνου από έναν καλλιτέχνη που σπάνια απουσιάζει από την επικαιρότητα.

»Δεχόμενος a priori τις αγαθές προθέσεις του γνωστού για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Ai Weiwei, θα αρκεστώ να παρατηρήσω ότι η σύνδεση του πολιτικού ακτιβισμού με την τέχνη με έναν τόσο άμεσο και μονοδιάστατο τρόπο φαίνεται να στερεί την τέχνη από τον πολύσημο και επιδεχόμενο πολλαπλών ερμηνειών χαρακτήρα της, περιορίζοντας έτσι την εμβέλεια της πολιτικής της παρέμβασης.

»Η τέχνη, κατά τη γνώμη μου, δεν αντικατοπτρίζει απλώς την πραγματικότητα, αλλά τροφοδοτείται από αυτήν και την ερμηνεύει. Παραδόξως όμως στον τόπο μας τα τελευταία χρόνια η πραγματικότητα έχει πάρει μια άκρως καλλιτεχνική χροιά, καθώς έχουν λάβει χώρα ποικίλες πολιτισμικές δράσεις, οι οποίες παρόλο που δεν έχουν γίνει από εικαστικούς καλλιτέχνες επαναπροσδιορίζουν με ευφάνταστο τρόπο παγιωμένες αντιλήψεις για τη σχέση τέχνης και πολιτικής. Παραληρηματικές ομιλίες και καρναβαλικές μεταμφιέσεις στα συλλαλητήρια για τη Μακεδονία, ομοφοβικές και σεξιστικές δηλώσεις δημόσιων προσώπων, ενδυματολογικές επιλογές μελών του ελληνικού Κοινοβουλίου και παθιασμένες πολιτικές αντιπαραθέσεις με αφορμή την κατάποση ανθρακούχων ποτών, αποτελούν συχνά υψηλού επιπέδου καλλιτεχνικές επιτελέσεις μπροστά στις οποίες οι προσπάθειες του Κινέζου ακτιβιστή εμφανώς ωχριούν».

mikela.loximatia@gmail.com

ART - ΝΕΑ
«Ανήκω στην κατηγορία των ρομαντικών συλλεκτών»
Ο γνωστός δικηγόρος Βλάσης Φρυσίρας, με το ασίγαστο πάθος του συλλέκτη, μιλάει για το «Ημερολόγιό» του, τη 18χρονη πορεία του Μουσείου Φρυσίρα στην Πλάκα, την ιδιαίτερη ταυτότητα της ανθρωποκεντρικής συλλογής...
«Ανήκω στην κατηγορία των ρομαντικών συλλεκτών»
ART - ΝΕΑ
«Ο Παρθενώνας των βιβλίων επικρίνει την ηγεμονική Ευρώπη»
Ο Πιερ Μπαλ Μπλαν είναι ο άνθρωπος-κλειδί για μία από τις πιο παρεμβατικές συλλογικές δράσεις του 2017, τον «Παρθενώνα των απαγορευμένων βιβλίων». Το έργο αυτό θα δεσπόζει το ερχόμενο καλοκαίρι στο Κάσελ της...
«Ο Παρθενώνας των βιβλίων επικρίνει την ηγεμονική Ευρώπη»
ART - ΝΕΑ
Οργιώδης περιπλάνηση στον κόσμο των γεύσεων
Ο ροκ σταρ της διεθνούς γαστρονομίας πριν βάλει τέλος στη ζωή του άφησε πολύτιμη κληρονομιά στη μονάκριβη κόρη του, αλλά και στους αμετανόητους θαυμαστές του, τα «Αγαπημένα» του. Ενα βιβλίο με ενδόμυχες...
Οργιώδης περιπλάνηση στον κόσμο των γεύσεων
ART - ΝΕΑ
Ο Πόε κάνει μια στάση στο Πατάρι του Gutenberg
Aυτό το Σάββατο, 15 Δεκεμβρίου 2018, θα έχουμε την ευκαιρία να ακούσουμε και να μάθουμε περισσότερα για τα ποιήματα του Εντγκαρ Αλαν Πόε σε μετάφραση Γιώργου Βαρθαλίτη και επιμέλεια του αναντικατάστατου...
Ο Πόε κάνει μια στάση στο Πατάρι του Gutenberg
ART - ΝΕΑ
Ζούμε στον εθισμό της οθόνης
Ακτιβιστής και συνεχώς δραστήριος, ο δημοφιλής Ισλανδός συγγραφέας, Αντρί Σνερ Μάγκνασον, -που στα 23 του χρόνια είχε κιόλας γράψει τρία βιβλία- έρχεται στην Αθήνα να μας εξηγήσει γιατί πρέπει να μοιραζόμαστε...
Ζούμε στον εθισμό της οθόνης
ART - ΝΕΑ
Οι λύκοι επιστρέφουν… στο Πατάρι του Gutenberg
Πώς είναι να γυρνάς από τον πόλεμο σε μια πατρίδα ένοχη για μερικά από τα μεγαλύτερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, καταστρεμμένη υλικά και ηθικά; Αυτό το ΣάββατοΣτις 24 Νοεμβρίου 2018, ο Κώστας Καλφόπουλος,...
Οι λύκοι επιστρέφουν… στο Πατάρι του Gutenberg

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας