Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Υπάρχει σκοτάδι και σύγχυση στο μυαλό του Ελληνα»

Ο Νίκος Α. Μάντης είναι ένα από τα πιο επιτυχημένα και συζητημένα πρόσωπα της λογοτεχνίας μας

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

«Υπάρχει σκοτάδι και σύγχυση στο μυαλό του Ελληνα»

  • A-
  • A+

Μου έδωσε ραντεβού σε ένα καφέ «κοντά στη δουλειά» του. Οταν κατάλαβα πως ο πανύψηλος νεαρός συγγραφέας που είχα απέναντί μου είναι εδώ και αρκετά χρόνια δημόσιος υπάλληλος (στο υπουργείο Ψηφιακής Πολιτικής) είχαμε φτάσει στο τέλος της κουβέντας μας.

Είχα έναν παραπάνω, λοιπόν, λόγο για να θαυμάζω το πείσμα και το πάθος του. Με είχε, βέβαια, βοηθήσει να λύσω (κάνοντας με να νιώσω ανόητη) και αρκετούς από τους γρίφους που με είχαν ταλαιπωρήσει διαβάζοντας -με τρομερή απόλαυση- παρακινημένη από τις διθυραμβικές κριτικές το νέο, τέταρτο μυθιστόρημά του «Οι Τυφλοί» (εκδόσεις Καστανιώτη).

Ο Νίκος Α. Μάντης δεν είναι τυχαία ένα από τα πιο επιτυχημένα και συζητημένα πρόσωπα της λογοτεχνίας μας. Δείτε τι κάνει στους «Τυφλούς». Καταφέρνει να βγάλει πέρα μια τεράστια, λαβυρινθώδη αφήγηση, συνθέτοντας τρεις βασικές ιστορίες· όλες με θέμα την ελληνική παράνοια. Ενας νεαρός ηθοποιός, το 2011, από την Πλατεία των Αγανακτισμένων μπλέκει μαγεμένος στα πλοκάμια της εθνικιστικής Ακροδεξιάς.

Ενας εύζωνας με τηλεπαθητικές ιδιότητες (διαβάζει αλλά και κατευθύνει τη σκέψη των ανθρώπων!) παίρνει μέρος το 1972 σε γιορτή της χούντας στο Καλλιμάρμαρο αλλά και σε ανατριχιαστικά συνωμοτικά παιχνίδια. Ενας νεαρός υπάλληλος του ΔΝΤ, καλοκαίρι του 1985, προσπαθεί να ανακαλύψει αν ο θάνατος του Αμερικανού πατέρα του είναι τρομοκρατικό χτύπημα.

Και πολλά άλλα. Μαγικά, φανταστικά, περίεργα, τολμηρά, δύσκολα. Με πανταχού παρούσα την ελληνική μυθολογία και Ιστορία, αλλά και την Αθήνα, την πάνω και την... κάτω. «Ενα χρόνο είχα ζήσει ως κομμάτι του ντεκόρ της», μου λέει, «και είχα νιώσει πόσα μυστήρια κρύβει». Διότι, ναι, ο Νίκος Α. Μάντης όταν λέει «ντεκόρ», εννοεί εύζωνας. Σαν τον μυστηριώδη ήρωά του.

• «Ο αναγνώστης είναι ο συγγραφέας», γράφετε κάπου. Και, όντως, μας βάζετε στα δύσκολα· έχουμε πολλή και αποφασιστική δουλειά να κάνουμε. Εχετε στον νου σας κάποιον ιδανικό αναγνώστη για τους «Τυφλούς»;

Οχι ακριβως «ιδανικό», αλλά θα ήθελα να έχει αίσθηση περιπέτειας. Αλλωστε η πρόθεσή μου είναι σαφέστατη: να γράψω κάτι που να προσομοιάζει με λαβύρινθο, μια δομή στην οποία μπαίνοντας καλείσαι να σχεδιάσεις τον δικό σου δρόμο. Ετσι, λοιπόν, ήθελα έναν αναγνώστη που να είναι διατεθειμένος να αφεθεί σ’ αυτό το ταξίδι.

Να μην είναι από αυτούς που στις πρώτες πέντε σελίδες ξύνουν το κεφάλι τους και λένε «τι είναι αυτό; πάμε γι’ άλλα». Να αντιμετωπίσει τα πάντα, ακόμα και τον μακροπερίοδο λόγο, ένα από τα συνειδητά εμπόδια που βάζω στον δρόμο του, με μια αίσθηση ταξιδιού. Να μη θέλει ντε και καλά να διαβάσει μια ιστορία που του δίνεται σαν μπουκιά μασημένη.

• Μήπως, τελικά, είναι πιο εύκολο για τον συγγραφέα να μην έχει ανάγκη να δέσει, να στηρίξει απόλυτα μια λογική, συγκεκριμένη ιστορία;

Δεν θεωρώ πολύ εύκολη μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Και ούτε την έχω αφήσει πίσω μου σαν γραφιάς, δεν την έχω εξαντλήσει και πάω σε πιο δύσκολα πράγματα. Απλώς, το συγκεκριμένο μυθιστόρημα είχε ανάγκη αυτή τη φόρμα.

• Δεν θα μπορούσαν, πάντως, τα διαφορετικά, σχεδόν αυτόνομα μέρη, να έχουν μια πιο σαφή σύνδεση, να έχετε βοηθήσει τον αναγνώστη παραπάνω αφήνοντας λιγότερες εκκρεμότητες και κενά;

Πιστεύω αντίθετα ότι θα μπορούσε να είναι πολύ πιο δύσκολο το βιβλίο. Αν το καλοσκεφτείτε, οι τέσσερις-πέντε αφηγήσεις που μπλέκονται, αυτές καθαυτές είναι γραμμικές. Εύκολα μπορείτε να τις διηγηθείτε. Δεν πιστεύω ότι ο αναγνώστης θα πει «ωχ, τι λέει εδώ;», όπως σε άλλους μοντερνιστές συγγραφείς, που έχεις πρόβλημα να καταλάβεις ακόμα και σε επίπεδο φράσης.

Το πρόβλημα του βιβλίου είναι το ερώτημα: «Πού το πάει;». Καταλαβαίνεις σε επίπεδο σελίδας και μικροΐστορίας τι γίνεται, αλλά προσπαθείς να σκεφτείς πού βγάζει η συνάρθρωση των ιστοριών του.

• Εσείς τι λέτε; Πού βγάζει; Ή δεν έχει νόημα να σας ρωτήσω, απλώς να ψάξω να βρω τη δική μου απάντηση;

Με ενδιαφέρει πολύ να ακούω ερμηνείες, όλες είναι νόμιμες, δεν λέω όχι σε καμία. Είναι ηδονικό -αυτό ήθελα να κάνω. Δεν έγραψα ένα αστυνομικό, που ο δολοφόνος δεν μπορεί παρά να είναι ένας. Ακριβώς το αντίθετο. Αλλά σίγουρα έχω μια απάντηση στο «πού πάει το βιβλίο», δεν είμαι ο θεόπνευστος συγγραφέας που έγραψε κάτι άμοιρος ευθυνών.

Είχα σχεδιάγραμμα, είχα τις βασικές ιστορίες και τα πρόσωπα (θα ‘λεγα ότι όλα σχεδόν έχουν κάτι από εμένα, ίσως είναι από τα πιο αυτοβιογραφικά πράγματα που έχω γράψει). Απλώς για χρόνια ήταν και για μένα ζητούμενο η λύση, αυτή η α λα Εσερ φάση του τέλους, που αναρωτιέσαι τι γίνεται τώρα.

• Από τον τίτλο κιόλας, «Οι Τυφλοί», μας βάζετε σε υποψίες πως εμείς, οι σημερινοί Ελληνες είμαστε ο στόχος σας.

Είναι μια προσπάθεια να καταγράψω και να ψηλαφίσω το χάος στο μυαλό του Ελληνα. Γιατί για μένα υπάρχει πολύ σκοτάδι και σύγχυση, χωρίς να βγάζω τον εαυτό μου απέξω και να κουνάω το δάχτυλο. Το νεοελληνικό χάος έχει να κάνει και με τη συνωμοσιολογία που είναι παντού, και με τον μεγαλοϊδεατισμό που είναι παντού, και με το τεράστιο άχθος της αρχαίας κληρονομιάς, που διαποτίζει τα πάντα, όχι μόνο την εθνικιστική Δεξιά, αλλά και την Αριστερά.

Γιατί από μικροί μαθαίνουμε ότι είμαστε κάτι πολύ σημαντικό και να τα βλέπουμε όλα μεγάλα, εκκωφαντικά. Δεν είμαστε σαν έναν Φλαμανδό, που έχει συνείδηση της σχετικότητας του τόπου και του χρόνου στον οποίο ζει και μαθαίνει να τα βλέπει όλα με ένα μέτρο.

• Δείχνετε την Πλατεία των Αγανακτισμένων χωρίς ωραιοποιήσεις -χρυσαυγίτες, «ψεκασμένοι» και ριζοσπάστες, ένας αχταρμάς. Βάζετε φασίστες και τύπους των μυστικών υπηρεσιών να προετοιμάζουν αριστερές επαναστατικές οργανώσεις. Αναρωτιέμαι αν σας έβρισε κανείς; Και τι πιστεύετε για τη θεωρία των δύο άκρων, που είναι και επίκαιρο θέμα;

(γελάει) Οχι, δεν με έχει βρίσει ακόμα κανένας, ίσως γιατί εμφιλοχωρεί η δύσκολη δομή του βιβλίου και θολώνει αυτό το στοιχείο. Να διευκρινίσω, όμως, ότι δεν είμαι οπαδός της θεωρίας των δύο άκρων, δεν πιστεύω ότι Ακροδεξιά και Ακροαριστερά είναι το ίδιο, ούτε σταλινισμός και ναζισμός.

Για τον πολύ απλό λόγο ότι όσοι ακραίοι, πλανεμένοι και ατσούμπαλοι κι αν βρίσκονται στον αριστερό χώρο, η αρχική ποιότητα και πρόθεσή του είναι ένα μήνυμα ανθρωπισμού και δικαιοσύνης, ενώ η Ακροδεξιά μιλάει για δύναμη και φυλετική καθαρότητα. Υπάρχει, βέβαια, ένα θέμα με το πού καταλήγει συχνά ο αριστερός χώρος. Ειδικά η ελληνική εκδοχή του υιοθετεί μια τόσο ουτοπική σκέψη, που φτάνει σε μια μορφή μεγαλοϊδεατισμού: «πάμε να γκρεμίσουμε τον καπιταλισμό», «πάμε να χτίσουμε το καινούργιο σ’ αυτή τη χώρα», «πάμε για το ανεπανάληπτο»... Ενα μεσσιανικό πράγμα, που σαφώς συνδέεται με το δήθεν DNA μας, αυτό το μεγάλο και υψηλό που νιώθουμε ότι μας έχουν αναθέσει να υπερασπιστούμε.

• Δεν περιορίζεστε στη σημερινή Ακροδεξιά, φτάνετε μέχρι τη χούντα, που προφανώς δεν τη ζήσατε. Ενας από τους πιο συναρπαστικούς χαρακτήρες σας υπήρξε λογοκριτής.

Δεν είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσει κανείς την πονεμένη κληρονομιά της χούντας, ειδικά αν εργάζεται όπως εγώ στη δημόσια διοίκηση. Ο γραφειοκράτης του μυθιστορήματος είναι κολάζ από ανθρώπους που έχω γνωρίσει. Κανένας τους δεν θα τολμούσε να σκεφτεί ότι στήριξε και με τις δικές του πλάτες την προπαγάνδα της χούντας. Είναι η περίφημη «αθωότητα» του δημόσιου υπαλλήλου, η αίσθηση ότι έχει κληθεί να εκτελέσει κάποιο καθήκον, να εφαρμόσει νόμους.

Ο ήρωάς μου είναι ένα στοιχείο απολιτικό, που μπορεί να ψηφίζει, εδώ που τα λέμε, και δημοκρατικά κόμματα, μη νιώθοντας καμιά αντίφαση με το ότι παλιά λογόκρινε θεατρικά έργα. Είναι ένας άνθρωπος στα όρια του παρία, αλλά γοητευτικός. Ενας σοφός τρελός ή τρελός σοφός, κάτι σαν ξωτικό, που προσκαλεί τον νεαρό ηθοποιό να μπει στην παράνοια του ελληνικού παραμυθιού.

• Κέντρο πάντως του βιβλίου σας είναι ένας εύζωνας, που διαπρέπει ποικιλοτρόπως επί χούντας. Ωραία επιλογή. Πώς σας ήρθε;

Εχω υπηρετήσει ως εύζωνας. Την εποχή εκείνη, 2000 ήταν, ήθελα γενικώς να γράψω, απλώς θεωρούσα ότι έπρεπε να είσαι ιδιοφυΐα για να γράψεις μυθιστόρημα και ήθελα να αρχίσω από πράγματα που τα ένιωθα πιο κοντά στον καθημερινό εαυτό μου.

Το θέατρο, ας πούμε - είχα κάνει και λίγο υποκριτική σαν χόμπι, που με βοήθησε πολύ στο γράψιμο, ειδικά αυτό το συνεχές αίτημά της περί αληθινού και ψεύτικου.

Οσο ήμουν εύζωνας σκεφτόμουνα, «δεν μπορεί, θα γράψω κάποια στιγμή γι’ αυτό το απίστευτο πράγμα που ζω». Και ταυτόχρονα ήξερα από τότε ότι ήθελα να γράψω ένα μυθιστόρημα με λαβυρινθώδη δομή. Είχα αρχίσει να ωριμάζω σαν αναγνώστης, είχα ανακαλύψει το μεταμοντέρνο, είχα πάθει πλάκα με τον Παμούκ διαβάζοντας «Το Μαύρο Βιβλίο» του...

• Φτάσαμε στις επιρροές σας. Ολοι γράφουν για Μπόρχες. Εγώ σκεφτόμουν από σινεμά μέχρι Νταν Μπράουν. Και, λόγω του έντονου στοιχείου του φανταστικού, σας φανταζόμουν να διαβάζετε κόμικς.

Ολα αυτά που λέτε ισχύουν. Γενικά είμαι αντιγραφέας. Ο,τι υπάρχει, το αποθηκεύω στη μνήμη μου. Δεν πιστεύω στο αυθεντικό. Επίσης, αλλάζω αναφορές, δεν έχω στη ζωή μου λογοτεχνικά εικονοστάσια. Νταν Μπράουν; Γιατί όχι; Τα βιβλία του είναι κακέκτυπο του «Εκκρεμούς του Φουκό».

Και τα κόμικς, κυρίως με σούπερ ήρωες, ήταν τα πρώτα μου αναγνώσματα. Πρώτα διάβασα Σπάιντερμαν και Μπάτμαν και μετά Ιούλιο Βερν. Τα κόμικς είναι πολύ κοντά μου, θα μπορούσα να γράψω την κωμικοτραγική ιστορία ενός Αθηναίου σούπερ ήρωα.

Και γενικώς με ενδιαφέρει κάτι που δεν το έχουν πολυαναφέρει οι κριτικοί, ίσως επειδή το θεώρησαν μια αμελητέα σύμβαση. Ηθελα να δημιουργείται στον αναγνώστη η αναρώτηση: «Βρε, μπας κι αυτός ο τύπος, ο εύζωνας, έχει πραγματικά υπερφυσικές δυνάμεις;». Να υπάρχει λίγο το παιχνίδι μεταξύ φανταστικού και ρεαλιστικού.

• Αυτό το εντυπωσιακό κεφάλαιο με τη διαδικτυακή κουβέντα για τη σχέση σκινάδων, πάνκηδων και νεοναζί (!), γιατί νιώσατε την ανάγκη να το γράψετε;

Ηθελα να δώσω μια χρονικότητα στον εύζωνα, σαν να είναι ένα φάντασμα που πηγαινοέρχεται στον κόσμο. Πώς βλέπουμε τον Φόρεστ Γκαμπ σε διάφορες ηλικίες; Κάπως έτσι.

• Λίγο άσχετος να είσαι με την Ακρα Αριστερά, ζαλίζεσαι: ΚΥΠατζήδες, επαναστάτες και φασίστες, όλοι μαζί και στη μέση ένα μουσικό κίνημα.

Κατ’ αρχάς έχω κλέψει, ράψει και διασκευάσει έναν υπαρκτό διάλογο στο indymedia, που είναι ένας Πίντσον από μόνο του. Αυτό το κομμάτι του βιβλίου, που μου ήρθε πολύ φυσικά, είναι χαρακτηριστικό της σύγχυσης που κουβαλάει μια μερίδα αυτής της πολιτικής σκέψης -πέρα από την εργαλειοποίηση της βίας.

Κάποια μάλιστα κομμάτια είναι ακριβώς όπως μπήκαν στο Indymedia, βρήκα άτομα με τρομερές αφηγηματικές ικανότητες, αισθάνομαι την ανάγκη να τα ευχαριστήσω, γιατί εν μέρει λεηλάτησα το προϊόν της σκέψης τους. Αλλά ένιωσα ότι στους «Τυφλούς» ήθελα να απομυζήσω κάθε ρανίδα της πραγματικότητας, που με περιβάλλει. Ελπίζω να μη φάω και καμιά στο κεφάλι αν το βιβλίο γίνει επιτυχία.

• Εξακόσιες σελίδες βιβλίο. Αναρωτιέμαι πόσο καιρό σάς πήρε;

Βγήκε πολύ γρήγορα· η πρώτη γραφή σε ένα πεντάμηνο, η δεύτερη σε ένα χρόνο. Αλλά έφτασα στα όρια του να νοσηλευτώ, σερνόμουν, είχα συμπτώματα υπερκόπωσης, έπαθα λουμπάγκο. Αλλά δεν ήθελα να μου ξεφύγει αυτό που είχα βάλει στοίχημα με τον εαυτό μου χρόνια πριν. Τα βιβλία, που είχα γράψει μέχρι τότε, και βεβαίως τα υπερασπίζομαι, ήταν κάτι σαν πρόβες των «Τυφλών».

• Το θεωρείτε πολιτικό μυθιστόρημα;

Απόλυτα. Αυτή, μάλιστα, η μαγική, ουτοπική σκέψη που μαστίζει την Ελλάδα, δεν είναι δικό μας φαινόμενο. Κάθε φορά που συμπληρώνεται ένας κύκλος του καπιταλισμού, η ουτοπική σκέψη εξαπλώνεται σαν γάγγραινα και μετά ακολουθεί μια καταστροφή.

• Αυτή τη μαγική, όμως, σκέψη δεν την ψηλαφείτε απλώς. Σας τραβάει, θα ‘λεγα.

Είναι μαγεία για έναν αφηγητή να μπαίνει σε μια εναλλακτική πραγματικότητα. Τα πια πιντσονικά βιβλία του Πίντσον πάνω σε θεωρίες συνωμοσίας είναι κτισμένα.

• Εχετε σπουδάσει νομική, αλλά επιλέξατε να γίνετε δημόσιος υπάλληλος. Γιατί;

Το βασικό για μένα ήταν να έχω ένα επάγγελμα για να μπορώ να ζω και μετά να αφοσιωθώ στο γράψιμο. Ποτέ δεν είχα φιλοδοξίες επαγγελματικές και πολλές φορές ντρεπόμουν γι’ αυτό. Είμαι ευγνώμων γιατί οι εργασιακές συνθήκες μου επιτρέπουν να κάνω αυτό που θέλω πραγματικά.

INFO: Από τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορούν και τα μυθιστορήματά του «Το χιόνι του καλοκαιριού», «Αγρια Ακρόπολη» και «Πέτρα, ψαλίδι, χαρτί». Εχει μεταφράσει, ανάμεσα σε άλλους συγγραφείς, Αλι Σμιθ («Πώς να είσαι δύο») και Πολ Μπέιτι («Ο πουλημένος»).

ART - ΝΕΑ
«Ο έρωτας είναι η αφορμή να μιλήσουμε για τα υπόλοιπα»
Η συλλογή διηγημάτων του «Ομορφοι έρωτες» -δεκαπέντε ιστορίες σε 162 σελίδες- κοσμεί το αναγνωστικό μας καλοκαίρι. Κι ενώ θα μπορούσε το καθένα να είναι και ένα μυθιστόρημα, ο 34χρονος ανερχόμενος συγγραφέας...
«Ο έρωτας είναι η αφορμή να μιλήσουμε για τα υπόλοιπα»
ART - ΝΕΑ
Φεμινιστής ή ισλαμόφοβος;
Ο Αλγερινός συγγραφέας Κάμελ Νταούντ διχάζει τη Γαλλία. Ενα άρθρο του στη «Μοντ», με το οποίο κατήγγειλε τον αραβικό κόσμο για «αρρωστημένη σχέση με τις γυναίκες», έκανε δεκαεννέα διανοούμενους να τον...
Φεμινιστής ή ισλαμόφοβος;
ART - ΝΕΑ
Στους νυχτερινούς δρόμους της Πόλης
Διαβάζοντας το νέο βιβλίο του Ορχάν Παμούκ έχεις την αίσθηση ότι, περισσότερο από όλα τα άλλα του, ακόμα και από το «Ιστανμπούλ», είναι γραμμένο για μας τους Ελληνες. Ο Τούρκος νομπελίστας γεμίζει τις σελίδες...
Στους νυχτερινούς δρόμους της Πόλης
ART - ΝΕΑ
Βασιλική Πέτσα: «Δεν με συγκινούν οι αθώοι, αλλά όσοι θυσιάστηκαν»
Η νεαρή συγγραφέας από την Καρδίτσα ισχυροποιεί τη θέση της στη λογοτεχνία μας με το τρίτο βιβλίο της, τη συλλογή διηγημάτων «Μόνο το αρνί». Κι αν επιμένει να γυρνάει στο παρελθόν, το κάνει γιατί ο θυμός της...
Βασιλική Πέτσα: «Δεν με συγκινούν οι αθώοι, αλλά όσοι θυσιάστηκαν»
ART - ΝΕΑ
«Νίκη» και «Γκιακ»
Δυο πολυ­συζητημένα βιβλία του 2014, το μυθιστόρημα του Χρήστου Χωμενίδη και τα διηγήματα του Δημοσθένη Παπαμάρκου βραβεύτηκαν στο Μέγαρο. Ο συναγωνισμός ήταν σκληρός και οι λίστες των υποψηφίων γεμάτες με...
«Νίκη» και «Γκιακ»
ART - ΝΕΑ
Η μόδα και η 80χρονη συγγραφέας
Είναι διάσημη και εστέτ συγγραφέας, είναι 80 χρόνων. Κι όμως, ο γαλλικός οίκος μόδας Celine, ειδικευμένος σε ένα μίνιμαλ, αυστηρό, υπέρκομψο και πανάκριβο πρετ α πορτέ, σε δερμάτινα είδη (τσάντες, παπούτσια)...
Η μόδα και η 80χρονη συγγραφέας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας