Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η documenta 14 στα μονοπάτια του Πικιώνη

Vivian Suter, «Nisyros», 2016

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Η documenta 14 στα μονοπάτια του Πικιώνη

  • A-
  • A+

Ενα μείζον καλλιτεχνικό γεγονός όπως είναι η documenta 14 («Μαθαίνοντας από την Αθήνα»), σε μια Αθήνα τραυματισμένη πολλαπλά από την κρίση, μπορεί πράγματι να μας βάλει σε πολλές σκέψεις.

Γιατί είναι αλήθεια πως οι κρίσεις δεν διδάσκουν, είναι απλά απάνθρωπες. Και η πιθανή αισθητικοποίησή τους εμπεριέχει, ακόμη και για τους καλοπροαίρετους, την υποψία της αυθεντίας του υψηλού (της τέχνης), που πειραματίζεται με το ταπεινό (την άθλια ζωή). Ωστόσο θα ήταν επιφανειακό να περιοριστούμε στην άμεση θυμική πολιτική αντίδραση.

► Στον λόφο του Φιλοπάππου

Κρίναμε σκόπιμο να ξεκινήσουμε την περιήγηση στην έκθεση έκκεντρα, από τον λόφο του Φιλοπάππου, όπου εκτίθενται τρία έργα. Στην αυλή του Λουμπαρδιάρη, βρίσκονται οι εμπνευσμένες από το ελληνικό τοπίο γεωλογικές συνθέσεις της Vivian Suter και στο εσωτερικό του περιπτέρου τα μικρά έγχρωμα κολάζ της Elisabeth Wild.

Στην κορυφή του λόφου, στο Ανδηρο, εκτίθεται η μικρή μαρμάρινη καλύβα, της Rebecca Belmore, με αναφορά στην «πρόχειρη κατοικία για πρόσφυγες», όπως υποδηλώνεται.

Εκεί, στον μεγάλο «εξώστη» που ανοίγεται σε μια θέα που σου κόβει την ανάσα προς τον βράχο της Ακρόπολης, θα έλεγε κανείς πως το τοπίο, οι αλληγορίες και οι συνειρμοί είναι τόσο συντριπτικά, που μάλλον αναδεικνύουν την «αχίλλειο πτέρνα» της σύγχρονης τέχνης, όπου συχνά η ιδέα, το όνομα και οι προθέσεις του καλλιτέχνη είναι πιο δυνατά από το καθαυτό έργο.

► Μαθαίνοντας από τον Δημήτρη Πικιώνη

Ο λόφος του Φιλοπάππου πάντως δεν επιλέχθηκε τυχαία από την Documenta. Εδώ προηγήθηκε ως γνωστόν το έργο του αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη «οι διαμορφώσεις στην περιοχή της Ακρόπολης και του Φιλοπάππου (1954-57)». Αρα, το «Μαθαίνοντας από την Αθήνα», θα μπορούσε να μεταφραστεί σημειακά στο «Μαθαίνοντας από τον Δημήτρη Πικιώνη».

Ο Δημήτρης Πικιώνης (1887-1968), θα επιστρέψει ως καθηγητής στο Πολυτεχνείο στην Αθήνα μετά από μια περιπλάνηση μαθητείας στο Μόναχο και στο Παρίσι (1908-1912). Το όνομά του θα συνδεθεί με μια ευρύτερη ομάδα διανοουμένων και καλλιτεχνών του Μεσοπολέμου (γενιά του ’30), το έργο της οποίας στρέφεται γύρω από την αναζήτηση της «ελληνικότητας»- μια λέξη όμως που δεν αρκεί για να δώσει απάντηση στο πολύπλοκο ερώτημα «τι είναι ελληνικό».

Ο Δ. Πικιώνης μέσω του έργου του θα εκφράσει ένα είδος συνεχούς αβεβαιότητας για το «ελληνικό», με τον τρόπο που το επεξεργάζεται η Δύση, αναζητώντας τη δική του εκδοχή για μια άλλη αρχαιότητα, αλλά και για μια άλλη μοντέρνα Ελλάδα.

► Ορατές όλες οι εποχές της Ιστορίας

Ο αρχιτέκτονας εργάζεται στον σημαντικότερο προστατευμένο από την ελληνική νομοθεσία αρχαιολογικό τόπο της Αθήνας, ένα απόσπασμα της αρχαίας τοπογραφίας με επίκεντρο την Ακρόπολη, περικυκλωμένο από το «χάος» της σύγχρονης πόλης.

Στο εσωτερικό αυτού του τόπου θα επιχειρήσει να ανατρέψει την εξιδανικευμένη κλασική αρχαιότητα, στην επεξεργασία της οποίας θεμελιώθηκε στη Δύση (από την Αναγέννηση και μετά), η διαμόρφωση μιας στέρεας επιστημονικότητας με ερμηνείες αλλά και στερεότυπα γύρω από το τι είναι ελληνικό.

Στην εγκατάσταση «Ο ελληνικός τρόπος» (στο ΕΜΣΤ) μπορούμε άλλωστε να πάρουμε μια μικρή γεύση από αυτά τα στερεότυπα, όταν καταλήγουν ακόμη και σε αρχαιοελληνικές ιδεοληψίες προκειμένου να υπηρετήσουν τη φαντασμαγορία του φασισμού, με κραυγαλέο παράδειγμα τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο.

Τα ίδια στερεότυπα αναζωπυρώνονται και στη νέα πολιτική επικαιρότητα, όπου η σύγχρονη Ελλάδα, διαμεσολαβημένη από τα ΜΜΕ, εμφανίζεται από πλευράς Γερμανίας να συμπυκνώνει ακόμη τη διάψευση του κλασικού της παρελθόντος.

Ο Δ. Πικιώνης θα επιχειρήσει να «χειραφετηθεί» από τα στερεότυπα και να ορίσει μια γραμμή διαφυγής από τους «κανόνες» της μείζονος κλασικής αρχαιότητας και κατ’ επέκτασιν του μείζονος μοντερνισμού, επιχειρώντας να φέρει στην επιφάνεια και να κάνει ορατές όλες τις εποχές της Ιστορίας του ελληνικού τόπου.

► Μωσαϊκό αποσπασμάτων

Θέμα-κλειδί αποτελεί η συλλεκτική διάσταση του έργου και το απόσπασμα ως εργαλείο σύνθεσης και κατασκευής. Κεντρική ιδέα αποτελεί το λιθόκτιστο, υλοποιημένο με την πιο «τρελή» τεχνική του μωσαϊκού, άλλοτε στο δάπεδο (δρόμοι) και άλλοτε στον τοίχο (Λουμπαρδιάρης).

ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Ολα τα υλικά εκτίθενται, χωρίς διάκριση ανάμεσα σε κύρια και δευτερεύοντα. Την ίδια θέση με τις αρχαιότητες καταλαμβάνουν όλων των ειδών τα «απορρίμματα» της Ιστορίας (αρχαία όστρακα επιφανείας, φερτά υλικά από λατομεία ή σύγχρονες κατεδαφίσεις).

Με την παραπάνω μέθοδο ο αρχιτέκτονας δεν ενεργεί αισθητικά στο κενό σε σχέση με τον μοντερνισμό, ο οποίος ήρθε σε ρήξη με τον διαχωρισμό των καλών τεχνών από τα τεχνουργήματα και εισήγαγε την έννοια του ready made (αντικείμενο βιομηχανικής παραγωγής).

Ενώ στη μέθοδο ενός αρχαιολόγου, στόχος είναι το κάθε εύρημα να αποδοθεί στο αρχικό σύνολο, για τον Δ. Πικιώνη το απόσπασμα είναι ανεξάρτητο από την καταγωγή του, γεγονός που τον φέρνει σε προσέγγιση επίσης με τη σύνθεση των ετερόκλητων αποσπασμάτων σε σύνολα (κολάζ) από τη μοντέρνα αλλά και τη σύγχρονη τέχνη.

Ο Δ. Πικιώνης αυτοσχεδιάζει στο κτίσιμο σε συνεχή διάλογο με παλιούς μαστόρους της πέτρας, ώστε να ανασύρει στην επιφάνεια, όπως λέει ο ίδιος, ξεχασμένες γνώσεις και ασυνείδητες μνήμες.

Με ανάλογο πνεύμα αντιμετωπίζει και το πρόβλημα της φύτευσης, κάνοντας χρήση της αυτοφυούς χλωρίδας, καθώς η ελληνική φύση σπαρμένη με αρχαιότητες νοείται ως ισότιμη με την Ιστορία.

Παρότι το έργο γειτνιάζει με ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της κλασικής αρχαιότητας, ο Δ. Πικιώνης επιλέγει να κάνει χρήση της ανατολικής (βυζαντινής και οθωμανικής) παράδοσης, η οποία στηρίζεται στην αρχαϊκή προσθετική μέθοδο κτισίματος της πέτρας.

Το αποτέλεσμα –ένα «μωσαϊκό» αποσπασμάτων– είναι ένα μοντέρνο αρχιτεκτονικό ιδίωμα, εκκεντρικό τόσο ως προς το δυτικό μοντέρνο όσο και ως προς το ανατολικό παραδοσιακό.

► Αναγνώριση της εκκεντρικότητας

Ο χώρος συνολικά αποκτά τα χαρακτηριστικά μιας αποσπασματικής ολότητας, η οποία μπορεί να λειτουργήσει σαν μια συνοριακή ζώνη, που επιτρέπει σε ένα μείγμα ετερόκλητων, ξεριζωμένων από την παράδοση αποσπασμάτων παλιάς και νέας αρχαιότητας, να συγκατοικήσουν στο περιβάλλον ενός «κοινού κόσμου».

Σ’ αυτό τον «μικρόκοσμο» η διαδραστική σχέση των θραυσμάτων μπορεί να μας δώσει ταυτόχρονα μια σύνοψη της ανάμικτης Ιστορίας του τόπου, της «εκτός των τειχών» σύγχρονης πόλης, καθώς και μια αλληγορία του σύγχρονου θρυμματισμένου κόσμου.

Στους κόλπους μιας μείζονος ευρωπαϊκής παράδοσης ο Δ. Πικιώνης διαμορφώνει τελικά ένα ελάχιστο ιδίωμα, το οποίο ασκεί πίεση για αναγνώριση μιας νέας διευρυμένης οικουμενικότητας.

Ετσι, ένα μάθημα που μπορεί να αποκομίσει κανείς σήμερα από το έργο του είναι πως το πρόβλημα της ιδιαίτερης ελληνικής ταυτότητας αποτελεί εκ των υστέρων μέρος όλης της ταυτότητας του σύγχρονου κόσμου.

Θεωρούμε ότι ο δυτικός μοντερνισμός, περιπτώσεις όπως αυτή του Δ. Πικιώνη, αφού αρχικά τις εκτόπισε, στη συνέχεια τις αναγνώρισε σε μεγάλο βαθμό με τη μεταμοντέρνα προοπτική της εξαίρεσης.

Επιχειρώντας αναδρομικά να διευρύνει τον ορίζοντά του με το τοπικό και το διαφορετικό, καταλήγει συχνά στην ενσωμάτωσή του με νέους «κανονιστικούς» όρους, ένα υπολανθάνον «διεθνές στιλ» αυστηρής κατάταξης και απονεύρωσης του αρχικού νοήματος, με αποτέλεσμα να χάνεται η ποιητική «αύρα» έργων κατ’ όνομα μόνο πολυεθνικών και πολυπολιτισμικών, όπως δείχνουν άλλωστε και πολλά παραδείγματα της documenta 14.

Από αυτή την άποψη, το ριζωμένο στον τόπο του έργο του Δ. Πικιώνη καθίσταται αναδρομικά έντονα κριτικό, γιατί εγείρει κρίσιμα ερωτήματα για τη σχέση «τοπικού» και «οικουμενικού» στον σύγχρονο κόσμο.

Μαθαίνοντας από την Αθήνα, πράγματι… Και βέβαια, μαθαίνω μέσω του Αλλου σημαίνει μαθαίνω και κάτι από τον εαυτό μου, εμβαθύνω έως εξεγείρομαι εναντίον του εαυτού μου.

Η εκμάθηση της τέχνης άλλωστε απαιτεί «μια αργή, βαθμιαία εκπαίδευση του βλέμματος», όπως λέει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν.

Η διασταύρωση της documenta 14 και του Δ. Πικιώνη παροτρύνει μεταξύ άλλων να δούμε πως στη θέση της παλιάς οριοθετημένης οικουμενικότητας της ευρωπαϊκής κουλτούρας που χάνεται, η νέα οικουμενικότητα συνίσταται όχι στον αφ’ υψηλού αποικισμό των ιδιαιτεροτήτων αλλά στην εμβάθυνση και αναγνώριση της εκκεντρικότητας του τόπου.

*Αρχιτέκτων και διδάκτωρ Φιλοσοφίας. Το βιβλίο της για τον Δ. Πικιώνη θα κυκλοφορήσει σύντομα στα γαλλικά από τις εκδόσεις L’ Harmattan.

ART - ΝΕΑ
Τα έργα ήρθαν, η διευθύντρια φεύγει;
Στο παρά πέντε της λήξης της θητείας της η Κατερίνα Κοσκινά παρουσίασε τα καινούργια αποκτήματα του οργανισμού και περιμένει το πράσινο φως από την υπουργό Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου. Η Μπουμπουλίνας τηρεί...
Τα έργα ήρθαν, η διευθύντρια φεύγει;
ART - ΝΕΑ
Ενα μουσείο, πολλές εκκρεμότητες
Θα κρατήσει τη θέση της η διευθύντρια Κατερίνα Κοσκινά; Θα δοθεί η δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» προκειμένου το μουσείο να αποκτήσει τον απαραίτητο εξοπλισμό και να λειτουργήσει πλήρως; Η ημερομηνία...
Ενα μουσείο, πολλές εκκρεμότητες
ART - ΝΕΑ
Καλλιτεχνική φιλία με επίκεντρο τη σύγχρονη τέχνη
Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού παρουσιάζει μια εξαιρετική διοργάνωση με 350 πίνακες, γλυπτά και φωτογραφίες των τριών σπουδαίων καλλιτεχνών του 20ού αιώνα, οι οποίοι έτρεφαν αμοιβαία εκτίμηση μεταξύ...
Καλλιτεχνική φιλία με επίκεντρο τη σύγχρονη τέχνη
ART - ΝΕΑ
Πνοή τέχνης σε εγκαταλειμμένα εργοστάσια
Ενα φιλόδοξο φεστιβάλ με τη σφραγίδα της Ελένης Βαροπούλου, που περιλαμβάνει σύγχρονη εικαστική δημιουργία, πρωτότυπες συνθέσεις αφιερωμένες στον Ιάννη Ξενάκη, καλλιτεχνικά εργαστήρια, θα φιλοξενηθεί σε παλιά...
Πνοή τέχνης σε εγκαταλειμμένα εργοστάσια
ART - ΝΕΑ
Στον άγριο κήπο του Αστεροσκοπείου
Ο 38χρονος σταρ της διεθνούς εικαστικής σκηνής Αντριάν Βιλάρ Ρόχας, ήρθε προσκεκλημένος από τον οργανισμό ΝΕΟΝ του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, για να δοκιμάσει κι εδώ, για πρώτη φορά σε αρχαιολογικό χώρο, την ήδη...
Στον άγριο κήπο του Αστεροσκοπείου
ART - ΝΕΑ
Η ελληνική πρωτοπορία στο Κάσελ
Η κορυφαία εικαστική έκθεση ανοίγει το Σάββατο για το κοινό στη γερμανική πόλη και το μουσείο Fridericianum φιλοξενεί την πρώτη παρουσίαση της μόνιμης συλλογής τού Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Τη σημασία...
Η ελληνική πρωτοπορία στο Κάσελ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας