Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φτιάχνοντας άρματα μάχης και πρωτοποριακή τέχνη

Ο «Παρθενώνας των βιβλίων» και το Fridericianum

ΠΑΡΗ ΣΠΙΝΟΥ

Φτιάχνοντας άρματα μάχης και πρωτοποριακή τέχνη

  • A-
  • A+

AΠΟΣΤΟΛΗ: ΚΑΣΕΛ

Αφήνοντας τον γαλάζιο αττικό ουρανό και τον μαρμάρινο Παρθενώνα, δεν περιμέναμε να προσγειωθούμε σε ένα ανάλογο σκηνικό στη γερμανική πόλη του Κάσελ, τη γενέτειρα της documenta, που ετοιμάζεται να υποδεχτεί μετά την Αθήνα τη μεγάλη διεθνή εικαστική διοργάνωση, από τις 10 Ιουνίου μέχρι τις 17 Σεπτεμβρίου.

Στην κεντρική πλατεία, απέναντι από το φημισμένο μουσείο Fridericianum -κάποτε ήταν βιβλιοθήκη-, έχει στηθεί ένα αντίγραφο του Παρθενώνα σε φυσικό μέγεθος, με μεταλλικό σκελετό, και εργάτες πάνω σε γερανούς τοποθετούν στους κίονές του βιβλία κλεισμένα σε πλαστικά σακουλάκια. Πρόκειται για τον «Παρθενώνα των βιβλίων» της Μάρτα Μινουχίν από την Αργεντινή, με έργα λογοκριμένα από διάφορα καθεστώτα σε διαφορετικές εποχές.

Ακριβώς στην πλατεία όπου οι ναζί είχαν κάψει 2.000 «αντιγερμανικά» βιβλία, μια συμβολική εγκατάσταση έρχεται τώρα να αποτελέσει «παράδειγμα ενάντια στη βία, τις διακρίσεις και τη μισαλλοδοξία», όπως έχει πει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της documenta 14, ο Πολωνός Ανταμ Σίμτσικ.

ΠΑΡΗ ΣΠΙΝΟΥ

Πρόκειται για ένα συμμετοχικό έργο, καθώς πολίτες και εκδοτικοί οίκοι ανταποκρίθηκαν δίνοντας απαγορευμένα βιβλία -περίπου 45.000 έχουν συγκεντρωθεί και χρειάζονται ακόμα 15.000 για να ολοκληρωθεί ο «Παρθενώνας»- τα οποία με τη λήξη της έκθεσης θα μοιραστούν στο κοινό.

Το μικρό όμορφο Κάσελ των 200.000 κατοίκων είναι ο τόπος όπου έζησαν και έδρασαν οι αδελφοί Γκριμ, γι' αυτό και καυχιέται για τους περίφημους παραμυθάδες του, αλλά και για το καταπράσινο πάρκο που οδηγεί στο άγαλμα του Ηρακλή, όπως και για τα διάσπαρτα έργα τέχνης στον δημόσιο χώρο, το «δώρο» της κάθε documenta στην πόλη.

Εμβληματικές είναι οι «7.000 βελανιδιές» με μια πέτρα βασάλτη στο πλάι, τις οποίες φύτεψε ο Γιόζεφ Μπόις μαζί με τους κατοίκους, ξεκινώντας από την documenta του 1972 και μέχρι τον θάνατό του, πιστεύοντας ότι τέτοιες πράξεις ενισχύουν την περιβαλλοντική και κοινωνική συνείδηση.

Δεν είναι μια συνηθισμένη επαρχιακή πόλη της Εσης. Πεδίο πολιτικής, πολεμικής και οικονομικής ισχύος από τον 18ο αιώνα, η ιστορία του συχνά ιντριγκάρει και επιμελητές και καλλιτέχνες, που αντλούν από αυτήν πλούσια εικαστική ύλη.

Από πρωτεύουσα του βασιλείου της Βεστφαλίας, το Κάσελ στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο βρέθηκε με εργοστάσια παραγωγής αρμάτων μάχης (ένα-δυο ακόμα μέχρι σήμερα φτιάχνουν στρατιωτικό υλικό), ενώ ισοπεδώθηκε από τους συμμάχους, όπως μας πληροφορεί ο Χέντρικ Φόλκερτς, Ολλανδός επιμελητής στην documenta 14. Το 92% των κτιρίων καταστράφηκαν και ξαναχτίστηκαν από την αρχή.

ΠΑΡΗ ΣΠΙΝΟΥ

Στον διεθνή χάρτη του πολιτισμού το έβαλε η documenta, η ριζοσπαστική, έντονα πολιτική έκθεση, που διοργανώθηκε πρώτη φορά το 1955 με πρωτοβουλία του Αρνολντ Μπόντε. Πρόθεση ήταν να παρουσιαστεί η άγνωστη, μοντέρνα τέχνη που είχαν απαγορεύσει οι ναζί θεωρώντας την «εκφυλισμένη».

Παράλληλα όμως, ήταν και μια επίδειξη δύναμης της «αναγεννημένης» Δυτικής Γερμανίας, στην οποία το Κάσελ προοριζόταν για πρωτεύουσα, σχέδιο που ματαιώθηκε καθώς βρισκόταν πολύ κοντά στην Ανατολική Γερμανία. Η documenta έγινε «ιδεολογικό προπύργιο της Δύσης στην Ανατολική Ευρώπη», όπως επισημαίνει ο Χέντρικ Φόλκερτς. Ασφαλώς και αντίπαλο δέος της άλλης κορυφαίας εικαστικής διοργάνωσης, της Μπιενάλε Βενετίας.

Κάθε πέντε χρονιά η καρδιά του Κάσελ χτυπά στους ρυθμούς της documenta, που μετατρέπει την πόλη σε απέραντο εικαστικό εργοστάσιο. Δεν έχουμε τίποτα να ζηλέψουμε. 

Τώρα, το Μουσείο των αδελφών Γκριμ αλλά και η Νeue Galerie έχουν αδειάσει από τα έργα τους, περιμένοντας τα φρέσκα των καλλιτεχνών που εκθέτουν ήδη στην Αθήνα. Στον βασικό εκθεσιακό χώρο, το Fridericianum, ένα πανέμορφο τριώροφο νεοκλασικό, μεγάλα πανό που γράφουν τα ονόματα των δύο πόλεων Αthen-Κάσελ ξεδιπλώνονται εσπευσμένα - προφανώς έπεσε... σύρμα ότι ήρθε δημοσιογραφική αποστολή από την Ελλάδα.

ΠΑΡΗ ΣΠΙΝΟΥ

Στην είσοδό του μια νταλίκα ξεφορτώνει ξύλινα και μεταλλικά κουτιά που περιέχουν 150 έργα του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Είναι η πρώτη φορά που μεγάλο μέρος της μόνιμης συλλογής του θα εκτεθεί δημόσια και μάλιστα σε διεθνές κοινό, δίνοντας την ευκαιρία στο ΕΜΣΤ να αποκτήσει την προσοχή και τη φήμη που του αξίζει.

Ελπίζουμε και το ελληνικό κοινό να έχει την ευκαιρία να την απολαύσει στη βάση του, με το ΕΜΣΤ πανηγυρικά ανοιχτό, εν πλήρη λειτουργία, από το υπόγειο έως την ταράτσα του.

Προς το παρόν, σύμφωνα με το πρωτόκολλο της documenta, επικρατεί μυστικοπάθεια για τα ονόματα των καλλιτεχνών και τα έργα που θα εκτεθούν στο Κάσελ και μέχρι τα εγκαίνια ελάχιστα αποκαλύπτονται για να μη χαθεί το στοιχείο της έκπληξης.

Οπως μάθαμε όμως από τον Ολλανδό επιμελητή, δεν θα λείπουν «Το κουτσό» του Βλάση Κανιάρη, με αναφορά στη μετανάστευση, και τα «Ιστία» της Μπίας Ντάβου από τη συλλογή του ΕΜΣΤ, ενώ μια αίθουσα θα είναι αφιερωμένη στον γλύπτη Γιώργο Λάππα. Παράλληλα, ο Ανδρέας Αγγελιδάκης διαμόρφωσε τη «Βουλή των Σωμάτων», που έχουμε και στο Κέντρο Τεχνών του Πάρκου Ελευθερίας, έναν χώρο για επίκαιρες συζητήσεις στο πνεύμα της φετινής documenta που έχει τίτλο «Μαθαίνοντας από την Αθήνα».

Ομως τα μεγάλα μπλοκ του Αγγελιδάκη, σκόρπια στο πάτωμα της ροτόντας του Fridericianum, δεν παραπέμπουν σε τσιμεντένιους κύβους αλλά σε μιλιτέρ παραλλαγή, που αναφέρεται στο στρατιωτικό παρελθόν της πόλης.

ΠΑΡΗ ΣΠΙΝΟΥ

Αθήνα και Κάσελ βρίσκονται σε καλλιτεχνική αναζήτηση και συνομιλία. Από τον πύργο του Fridericianum ήδη βγαίνει λευκός καπνός... Πρόκειται για την πρωτότυπη εγκατάσταση του Ντάνιελ Νορ, ο οποίος έχει στήσει στο Ωδείο Αθηνών μια στοίβα από σκουπίδια της Αθήνας και τα συμπιέζει σε εκτυπωτική πρέσα δημιουργώντας καλλιτεχνικά βιβλία τα οποία πουλάει και με τα έσοδα αγοράζει καύσιμα.

Λίγο πιο κάτω, ένας άλλος καλλιτέχνης, ο Hiwa K από το Ιράκ, χτίζει ένα «δημόσιο σπίτι» από τεράστιους πήλινους σωλήνες - μια ανάλογη εγκατάσταση με τίτλο «One Room Apartment» βλέπουμε στο αίθριο του Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς. Εφυγε το 1990 από την πατρίδα του αναζητώντας καλύτερο μέλλον στην Ευρώπη, έζησε στον δρόμο στην Ελλάδα, την Ιταλία, την Ολλανδία και τώρα που έχει εγκατασταθεί στο Βερολίνο, κάνει την περιπέτειά του τέχνη.

«Στον καπιταλιστικό κόσμο τα κτίρια ορθώνονται κάθετα, εδώ όμως οριζόντια», μας λέει δείχνοντας το ιδιόμορφο σπίτι με τέσσερις ορόφους και 20 δωμάτια, όπου ετοιμάζονται να διανυκτερεύσουν φοιτητές από την τοπική Σχολή Καλών Τεχνών, μπαίνοντας για λίγο στη θέση των κατατρεγμένων προσφύγων.

Η documenta 14 μετρά αντίστροφα ώς τις 10 Ιουνίου. Περίπου 3.000 εκπρόσωποι των media από όλο τον κόσμο αναμένονται στη συνέντευξη Τύπου στο Κάσελ και 6.000 επισκέπτες για τα εγκαίνια. «Στις 100 ημέρες της περσινής διοργάνωσης πέρασαν 900.000 άτομα, περίπου 10.000 καθημερινά, από όλη τη Γερμανία και το εξωτερικό», όπως μας πληροφορεί ο Mark-Christian von Busse, δημοσιογράφος στην τοπική εφημερίδα «HNA».

Ο ίδιος τονίζει «πως οι κάτοικοι του Κάσελ αγαπούν πολύ την documenta τους και δεν θέλουν να τη χάσουν». Αποτελεί άλλωστε μια διεθνή έκθεση που προσφέρει κύρος και οικονομικά οφέλη. Γι' αυτό όταν ανακοινώθηκε ότι θα πάει στην Αθήνα «ήταν ένα μεγάλο σοκ. Πολλοί έλεγαν στον δήμαρχο "να σταματήσει αυτή την τρέλα" και να μη σπαταλήσει χρήματα στην Ελλάδα της κρίσης.

Ωστόσο πλέον τα πνεύματα έχουν ηρεμήσει και όλοι το βλέπουν σαν μια πρόκληση. Νέοι ορίζοντες, νέα θέματα, νέες ιδέες ανοίγονται και γέφυρες στήνονται μεταξύ πόλεων και χωρών».

Να πάει, πάντως, σε άλλη πόλη η επόμενη documenta το αποκλείουν... Νein!

Τι έμαθαν από την Αθήνα;

Στο ταξίδι μας στη Γερμανία συναντηθήκαμε με επιμελητές, δημοσιογράφους, υπεύθυνους επικοινωνίας και τους ρωτήσαμε «τι έμαθαν από την Αθήνα». Το ερώτημα ανοιχτό, καθώς η documenta 14, μια έκθεση πλούσια σε τέχνη, σύνθετη σε νοήματα, είναι σε εξέλιξη σε Αθήνα και Κάσελ.

Οι απαντήσεις πολλές, με αφετηρία τα έργα και το θεωρητικό τους πλαίσιο, σε σχέση με τον κάθε τόπο, την Ιστορία του και τα σημεία όπου εφάπτονται και μας επηρεάζουν ακόμα σε ένα πλαίσιο παγκοσμιοποίησης.

■ «Η documenta 14 δεν είναι μια διπλωματική αποστολή για να επιδιορθώσει τις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας», δηλώνει ο επιμελητής της, Χέντρικ Φόλκερτς. «Θέτει δύσκολα και συχνά επίπονα ερωτήματα, όπως το γιατί είναι προβληματικές αυτές οι σχέσεις. Γιατί η documenta θεωρείται γερμανικός θεσμός; Τι συμβαίνει όταν βάζεις ένα γερμανικό πολιτιστικό σύμβολο σε ένα αβέβαιο πλαίσιο; Οταν ο κόσμος δει τις ευρύτερες ιστορικές αναφορές, θα έχει καλύτερη εικόνα. Τώρα έχετε δει μόνο ένα μέρος της διοργάνωσης».

■ «Η Ιστορία μάς διδάσκει ότι μετά την καταστροφή έρχεται η ανασυγκρότηση. Οπως μετά τη ναζιστική περίοδο, μετά τους πολέμους, τις κρίσεις, μπορεί να ξαναρχίσει η ζωή», λέει ο Mark-Christian von Busse, δημοσιογράφος στην εφημερίδα του Κάσελ «HNA».

■ «Ο Α. Σίμτσικ ενδυνάμωσε τα μουσεία και τα ινστιτούτα πολιτισμού στην Αθήνα, ανέδειξε τη σημασία τους. Ο επισκέπτης νιώθει την ενέργεια της πόλης παρότι υπάρχουν φτώχεια, πρόσφυγες, πολλά προβλήματα... Σαν να βρίσκεται σε σκηνικό ρεαλιστικό και μυθοπλαστικό ταυτόχρονα», λέει η Ursula May, στέλεχος στον τηλεοπτικό σταθμό 3Sat.

■ Aπό το 3Sat η Νil Varol επίσης επισημαίνει: «Η έκθεση με έκανε να σκεφτώ για την αρχαία Αθήνα, τη δημοκρατία για τους μεσογειακούς ανθρώπους και τα στερεότυπα. Μια έκθεση πολιτική και θεωρητική, από την οποία ο Α. Σίμτσικ κατάφερε να βγάλει συναίσθημα και να μας κάνει να σκεφτούμε ότι η κρίση είναι πέρα από την Ελλάδα, πέρα από την Ευρώπη».

Μαθαίνοντας για την documenta

■ Στο Fridericianum υπάρχουν τα αρχεία της documenta. Iδρύθηκαν το 1961 και περιλαμβάνουν χιλιάδες φωτογραφίες, σχέδια καλλιτεχνών, αφίσες, εκδόσεις - τεκμήρια από την πρώτη διοργάνωση το 1955 ώς τις μέρες μας που σταδιακά ψηφιοποιούνται. Ενα πολύτιμο εργαλείο για τους επιμελητές αλλά και για τους καλλιτέχνες που παίρνουν μέρος. Μοναδική είναι και η βιβλιοθήκη της με 100.000 μονογραφίες καλλιτεχνών, ενώ κάθε χρόνο εμπλουτίζεται με 500 εκδόσεις.

■ Στα αρχεία φυλάσσονται αποκόμματα για τον Γιάννη Κουνέλλη από τις εκθέσεις του της δεκαετίας του '60. Δεν ήταν όμως ο μόνος Ελληνας που πέρασε από την documenta, καθώς ακολούθησαν η Χρύσα, ο Στήβεν Αντωνάκος, o Γιώργος Χατζημιχάλης.

■ Δεν είναι η πρώτη φορά που πέφτει η ιδέα να ξενιτευτεί η documenta. Το 1976 υπήρξε σχέδιο να γίνει στο Μemorial Hall στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ, αλλά ματαιώθηκε λόγω της πετρελαϊκής κρίσης, μας πληροφορεί ο συνεργάτης των documenta Αrchiv, Mάρτιν Γκροχ.

■ Ούτε οι αντιδράσεις έλειψαν, κατά καιρούς από τους κατοίκους του Κάσελ, οι οποίοι βλέποντας εγκαταστάσεις και περφόρμανς σε δημόσιους χώρους ρωτούσαν «Είναι αυτό τέχνη;». Μάλιστα, ήδη από τη δεύτερη διοργάνωση, ήθελαν να διώξουν την documenta, αλλά όταν ο καλλιτεχνικός διευθυντής τούς ενημέρωσε ότι υπήρχαν προτάσεις από άλλες γερμανικές πόλεις να τη φιλοξενήσουν... συμμορφώθηκαν.

■ Η μυστικοπάθεια που επικρατεί γύρω από τα ονόματα των καλλιτεχνών που θα πάρουν κάθε φορά μέρος στη διεθνή έκθεση έχει σχέση και με την ανάπτυξη του εμπορίου της τέχνης. «Οι συλλέκτες ήθελαν να μάθουν όσο το δυνατόν πιο νωρίς ποιοι δημιουργοί είναι στη λίστα για να αγοράσουν εγκαίρως έργα τους», λέει ο Στέφαν Κόλντεχοφ από το Deutschlandradio. «Η documenta ανεβάζει την αξία του καλλιτέχνη».

 

ART - ΝΕΑ
Ενα μουσείο, πολλές εκκρεμότητες
Θα κρατήσει τη θέση της η διευθύντρια Κατερίνα Κοσκινά; Θα δοθεί η δωρεά του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» προκειμένου το μουσείο να αποκτήσει τον απαραίτητο εξοπλισμό και να λειτουργήσει πλήρως; Η ημερομηνία...
Ενα μουσείο, πολλές εκκρεμότητες
ART - ΝΕΑ
Αντιπαράθεση στο κλειστό ΕΜΣΤ
Οι αφίξεις τουριστών από το εξωτερικό έσπασαν ρεκόρ το 2018, οι επισκέπτες στα αρχαιολογικά μουσεία μας αυξάνονται κρίμα όμως που δεν έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τη νεότερη και σύγχρονη ελληνική τέχνη μέσα...
Αντιπαράθεση στο κλειστό ΕΜΣΤ
ART - ΝΕΑ
Απολογισμός από την Κοσκινά, «άδειασμα» από τη Ζορμπά
Ξεχάστε το 2018, το πολύπαθο μουσείο μπορεί να λειτουργήσει πλήρως τον Ιούλιο του 2019, σύμφωνα με την απερχόμενη διευθύντρια, που ζητά διπλάσια επιχορήγηση 3,3 εκατ. ευρώ, ενώ η υπουργός Πολιτισμού...
Απολογισμός από την Κοσκινά, «άδειασμα» από τη Ζορμπά
ART - ΝΕΑ
Ο Ιόλας ξανά στο βάθρο του
Το Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης εγκαινιάζει σε λίγες ημέρες στη Θεσσαλονίκη έκθεση με έργα από την πολύτιμη δωρεά του θρυλικού συλλέκτη και γκαλερίστα. Παράλληλα, ο Δήμος Αγίας Παρασκευής με 2,5 εκατ....
Ο Ιόλας ξανά στο βάθρο του
ART - ΝΕΑ
Προίκα τριών εκατομμυρίων από το Ιδρυμα Νιάρχος
Ευχάριστες ειδήσεις από το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Με την έγκριση της πολυπόθητης δωρεάς θα ξεκινήσουν οι απαραίτητες εργασίες για την εγκατάσταση της μόνιμης συλλογής και την πλήρη λειτουργία του...
Προίκα τριών εκατομμυρίων από το Ιδρυμα Νιάρχος
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ
Master and Commander της ελληνικής ζωγραφικής
Θεαματικές σκηνές από ιστορικές ναυμαχίες, εντυπωσιακές πυρπολήσεις, φουρτου­νιασμένες θάλασσες αλλά και ειδυλλιακά λιμάνια. Η έκθεση στο Ιδρυμα Θεοχαράκη φέρνει ξανά στο προσκήνιο τον «πατέρα της ελληνικής...
Master and Commander της ελληνικής ζωγραφικής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας