Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στην ανάποδη μεριά της Ιστορίας

Τζέννυ Ερπενμπεκ

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στην ανάποδη μεριά της Ιστορίας

  • A-
  • A+
Είναι ένα από τα εγγόνια του Γκίντερ Γκρας. Ετσι αποκάλεσαν τη Τζέννυ Ερπενμπεκ. Οι «Περαστικοί», το καινούργιο της μυθιστόρημα που συζητιέται ευρύτατα διεθνώς, είναι καρπός συνομιλιών της με 13 πρόσφυγες και γροθιά στο στομάχι της Γερμανίας. Αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τη γραφειοκρατική γεωμετρία που δίνει το δικαίωμα στα ευρωπαϊκά κράτη να κλείνουν τα σύνορά τους στους πρόσφυγες

Ο Ρούφου έχει σταματήσει να μιλά. Συμπεριφέρεται σαν κατατονικός. Ενας 24χρονος γέρος από τη Μπουρκίνα Φάσο στο χιονισμένο Βερολίνο. Κάθεται σ’ ένα παγκάκι από το οποίο δεν έχει καν σκουπίσει το μουσκεμένο χιόνι. Κοιτάζει με απλανές βλέμμα και μουρμουρίζει «tutto e finito» («όλα έχουν τελειώσει»).

Ο Ρούφου έχει φτάσει στη Γερμανία μέσω Ιταλίας. Και στην Ιταλία μέσω Λιβύης, μαζί με άλλους «άντρες με μαύρο χρώμα δέρματος» που είχαν βρει δουλειά στη χώρα του Καντάφι. Οταν αυτός ανατράπηκε από τους «καλούς», οι «ξένοι» στοιβάχτηκαν σε βάρκες. Από τους 800, πνίγηκαν οι 550. Σαράντα Αφρικανοί από εκείνους που διέσχισαν τη Μεσόγειο, έστησαν αντίσκηνα στη βερολινέζικη πλατεία Οράνιεν. Για να είναι ορατοί. Ζητούσαν δουλειά. Μαζί ο μοναχικός Ρούφου.

Μετά από μήνες οι αρχές ξήλωσαν τα πάντα και τους έκρυψαν σε ένα παλιό Γηροκομείο στα προάστια κι αργότερα σε μια μακρινή δομή φιλοξενίας. Πρόσφεραν μαθήματα γερμανικών. Μέχρι που ετοιμάστηκαν τα έγγραφα, σύμφωνα με τα οποία όφειλαν να επιστρέψουν στη χώρα της πρώτης εισόδου τους στην Ευρώπη.

Ομως ο Ρούφου κρατούσε το κεφάλι του κραυγάζοντας σαν αγρίμι, οπότε τον έστειλαν στο ψυχιατρείο. Εκεί τον «θεράπευσαν» με χάπια-δηλητήριο για μανιακούς. Κι έπειτα τον άφησαν έξω με τα χαρτιά του και τα χάπια στην τσέπη, χωρίς δεκάρα, ούτε κάρτα ασφαλιστικής κάλυψης, αφού με βάση τη Συμφωνία Δουβλίνο ΙΙ δεν είχε δικαίωμα να ζητήσει άσυλο στη Γερμανία.

Τότε ήταν που ξανάπεσε πάνω του εκείνος ο συνταξιούχος καθηγητής από το προάστιο. Τον συνόδεψε στο ιατρείο. Είπε θα πληρώσει εκείνος. «Τι νιώθεις;» τον ρώτησε η ψυχίατρος. Και κατάλαβε. Εβαλε ένα καθρεφτάκι στο στόμα του. Ο Ρούφου είχε μια τεράστια τρύπα σε ένα δόντι. Ο πόνος που ένιωθε ήταν ανείπωτος. Με ένα σφράγισμα έγινε άλλος άνθρωπος. Διότι του έκαναν τη σωστή ερώτηση…

Αραγε μπορούμε στην Ελλάδα του Λουκμάν και του Εμπουκά να καταλάβουμε κάτι παραπάνω για τους πρόσφυγες μέσα από τη λογοτεχνία;

Από τις αρχές του 1990 και ξανά μετά το 2004, σημαντικοί Ελληνες συγγραφείς έστρεψαν τον φακό τους στις μεταναστευτικές ροές και εμβάθυναν στο ζήτημα της ετερότητας και σε ό,τι αυτή συνεπάγεται για τους «Αλλους» και για «Εμάς». Τώρα όμως, παράλληλα με τη σαρωτική επικαιρότητα γύρω από την προσφυγική εμπειρία, κυκλοφορούν στα ελληνικά και οι Περαστικοί.

Είναι το περίφημο μυθιστόρημα της Γερμανίδας Τζέννυ Ερπενμπεκ που κατάφερε να ενοχλήσει τους Δυτικοευρωπαίους και τους Αγγλοσάξονες (εκδ. Καστανιώτης, μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης). Τους ταρακούνησε καταδεικνύοντας ανάγλυφα την τραγωδία των προσφύγων και των μεταναστών από τις χώρες του Νότου και της Μέσης Ανατολής. Και κυρίως τους έκανε να ντραπούν.

Εξέθεσε τον υποκριτικό ορθολογισμό των συνθηκών και των νόμων που κλείνουν τα σύνορα της Ευρώπης. Εξέθεσε τη Γερμανία, που κανοναρχεί την Ευρώπη και στριμώχνει χρεωμένες χώρες να αναλαμβάνουν ρόλο χωροφύλακα για χάρη της Ε.Ε. Εξέθεσε τα ελιτίστικα δυτικά στερεότυπα και την προτεσταντική ηθική που οχυρώνονται πίσω από μια άκαμπτη γραφειοκρατία και απορρίπτουν κάθε εκδήλωση ανθρωπισμού ή αλληλεγγύης απέναντι στους πρόσφυγες.

Η Ερπενμπεκ γεννήθηκε στο Ανατολικό Βερολίνο το 1967. Γνωρίζει ότι τα σύνορα της χώρας της επανασχεδιάστηκαν αρκετές φορές τα τελευταία διακόσια χρόνια και μετά την ενοποίηση της Γερμανίας ένιωσε αρκετές φορές τι σημαίνει να ζεις στην ανάποδη μεριά της Ιστορίας. Το νιώθει και ο πρωταγωνιστής στους Περαστικούς, ο Ρίχαρντ, συνταξιούχος φιλόλογος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Χούμπολτ, που παίρνει μικρότερη σύνταξη επειδή ξεκίνησε την καριέρα του στην Ανατολική Γερμανία.

Χήρος χωρίς παιδιά, ο Ρίχαρντ θα βρει νόημα στη ζωή του μέσα από την ψυχολογική και πρακτική υποστήριξη προς τους πρόσφυγες που θα γνωρίσει στο παλιό Γηροκομείο. Στην αρχή θα τους αφουγκραστεί ως υλικό κοινωνιολογικής έρευνας. Επειτα θα μοιραστεί με ορισμένους κάποιες αγαπημένες του συνήθειες -όπως το να ακούει συμφωνική μουσική.

Στη συνέχεια θα παρακολουθήσει την ανοιχτή καθημερινότητά τους, εκτεθειμένη σε όλα τα ρεύματα, και θα δείξει κατανόηση όταν θα κάνει φτερά από το σπίτι του το δαχτυλίδι της μάνας του. Ωσπου τελικά εκείνοι θα τον βοηθήσουν να συμφιλιωθεί με τις ενοχές του και να επαναπροσανατολιστεί. Και, ναι, θα τους δώσει κατάλυμα στο σπίτι του!

Η συγγραφέας θα προχωρήσει ωστόσο πέρα από τον ωμό ρεαλισμό και τη μεταστροφή του Ρίχαρντ, θέτοντας κρίσιμα ιστορικά, πολιτικά, ηθικά και φιλοσοφικά ερωτήματα. Ωσπου το επίσημο ευρωπαϊκό αφήγημα θα καταρρεύσει σαν χάρτινος πύργος. Και θα φανερωθεί η ξενοφοβία του Δυτικοευρωπαίου, οι επιβιώσεις της αποικιοκρατικής νοοτροπίας, τα πολλά πρόσωπα της εκμετάλλευσης, ο εκφυλισμός της έννοιας της προόδου, αλλά και -σε πείσμα όλων αυτών- η ανανεωτική δυναμική της συνύπαρξης με τους μετανάστες.

Η Ερπενμπεκ, η Areva και ο Χίτλερ

Το 1999 το περιοδικό Der Spiegel αποκάλεσε την 32χρονη Ερπενμπεκ και κάποια άλλα ταλέντα της γενιάς της «εγγόνια του Γκίντερ Γκρας». Τότε είχε κυκλοφορήσει η πρώτη της νουβέλα, η Ιστορία του γερασμένου παιδιού (εκδ. Ινδικτος), έπειτα τα Σκύβαλα και το Παιχνίδι με τις λέξεις (Ίνδικτος) και ιδίως το μυθιστόρημα Η Συντέλεια του κόσμου (Καστανιώτης) που την έφεραν στην πρώτη γραμμή των «σημαντικών συγγραφικών φωνών της Ευρώπης».

Εκείνη στο μεταξύ ασχολήθηκε και με το θέατρο και τη σκηνοθεσία, πάντα σχολιάζοντας με υπαινικτικό ποιητικό τρόπο τα υπαρξιακά και ψυχολογικά απόνερα της ένωσης των δύο Γερμανιών. Οι Περαστικοί είναι το πιο πολιτικό βιβλίο της και ίσως γι’ αυτό η αγγλική κριτική, που τη λάτρευε, το βρήκε «διδακτικό».

Ωστόσο αυτή η εγγονή Ανατολικογερμανών κομμουνιστών, που εξακολουθεί να πιστεύει πως «ο σοσιαλισμός άξιζε μια καλύτερη ευκαιρία», επιμένει σε σχέση με τους πρόσφυγες: «Πρέπει αυτά που ξέρουμε να τα ξαναμάθουμε απ’ την αρχή, να σκίσουμε τις μεταμφιέσεις τους, για να τα καταλάβουμε μέχρι το μεδούλι».

Κι έτσι, με αφορμή έναν πρόσφυγα Τουαρέγκ, ο πρωταγωνιστής της ανακαλύπτει ότι ο γαλλικός κρατικός όμιλος Areva έχει το μονοπώλιο στα ορυχεία με το ουράνιο και ρίχνει τα απόβλητά τους στον Νίγηρα, απ’ όπου ανέκαθεν πότιζαν τα βοσκοτόπια τους οι Τουαρέγκ.

Η εξίσωση είναι απλή: Γαλλία και Γερμανία αποκτούν ηλεκτρικό και οι «μπλε άνθρωποι» εξοντώνονται… Οπότε η Ερπενμπεκ υπογραμμίζει: «Μόνο εάν οι πρόσφυγες επιβιώσουν από τη γραφειοκρατική γεωμετρία στη Γερμανία, θα έχει χάσει πραγματικά τον πόλεμο ο Χίτλερ».

[email protected]

ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ρε κουφάλες, δεν τα ελέγχετε όλα!
Είναι Απρίλιος του 2010. Δύο χρόνια μετά το «κραχ» της ισλανδικής οικονομίας, εκρήγνυται το ηφαίστειο Αϊγιαφγαϊλαγέκουλ. Η Ευρώπη παραλύει για μία εβδομάδα. Το ηφαιστειακό νέφος σκεπάζει τον ουρανό της.
Ρε κουφάλες, δεν τα ελέγχετε όλα!
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
«Ενοχλητική Χιλιανή, ενίοτε εξαγριωμένη»
Η Χιλιανή Νόνα Φερνάντες, δυναμική φωνή της λογοτεχνικής γενιάς που βίωσε τη ζοφερή συνέχεια ανάμεσα στη δικτατορία και στη δημοκρατία, πρωτοεμφανίζεται στα ελληνικά με το μυθιστόρημα «Space Invaders».
«Ενοχλητική Χιλιανή, ενίοτε εξαγριωμένη»
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Ο νονός του Μαγικού Ρεαλισμού
Κομβική μορφή στη λογοτεχνία και στη μουσική της Καραϊβικής, ο Κουβανός Αλέχο Καρπεντιέρ, πρωτοπόρος στην ανάδειξη της λατινοαμε­ρικανικής κουλτούρας, επιστρέφει στο ελληνικό προσκήνιο με την κορυφαία νουβέλα...
Ο νονός του Μαγικού Ρεαλισμού
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Η φωνή του 1821 πριν από την γκλαμουριά του 2021
Η επέτειος των 200 χρόνων από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης είναι ένα μεγάλο στοίχημα για την Πολιτεία και για κάθε θεσμό, φορέα ή συλλογικότητα που επιθυμεί να τιμήσει αυτό το ευρωπαϊκό και διεθνές...
Η φωνή του 1821 πριν από την γκλαμουριά του 2021
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Αλμα έξω από την οικογένεια
Συγγραφέας που ψάχνεται με την πεζογραφία, το δοκίμιο, το χρονικό, τη θεωρία της λογοτεχνίας αλλά και τη φωτογραφία, ο Χρήστος Χρυσόπουλος, έγραψε την «Αλμα», ένα βιβλίο που αμφισβητεί τα οικογενειακά...
Αλμα έξω από την οικογένεια
ΕΚΔΟΣΕΙΣ - ΒΙΒΛΙΑ
Οπτικός αλφαβητισμός για όλους
Η νέα γενιά των graphic novels εφαρμόζει μια νέα γραμματική στη σχέση λόγου και εικόνας που καταργεί την πρωτοκαθεδρία του γραπτού κειμένου και οδηγεί την εικονογράφηση σε μια στοχαστική στροφή.
Οπτικός αλφαβητισμός για όλους

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας