Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η σημασία των λέξεων (*)

Οι λέξεις δεν είναι ουδέτερες. Συχνά έχουν σημαντικές παρηχήσεις, υποδηλώνουν κεντρικά στοιχεία της ύπαρξής μας

Η σημασία των λέξεων (*)

  • A-
  • A+

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να φανταστούμε κάποιον που περνά τον χρόνο του διαβάζοντας ένα λεξικό, χωρίς να μπούμε στον πειρασμό να χαμογελάσουμε. Ενα λεξικό το ξεφυλλίζουμε όταν θέλουμε να ελέγξουμε μια ετυμολογία, να λύσουμε ένα σταυρόλεξο ή να ψάξουμε ένα συνώνυμο∙ όμως η ιδέα να ανατρέχουμε σ’ έναν κατάλογο ορισμών με το ίδιο ενδιαφέρον που διαβάζουμε τις σελίδες ενός μυθιστορήματος φαίνεται, από μια πρώτη ματιά, μάλλον ερασιτεχνική. Αυτή η «φυσιολογική» αντίδραση είναι προϊόν μιας μάχης που αρχίσαμε και νικήσαμε μέσα στη γλώσσα και ενάντια στη γλώσσα∙ ή καλύτερα, μια μάχη που κερδίσαμε ακόμη κι αν δεν γνωρίζαμε την ύπαρξή της.

Οι λέξεις δεν είναι ουδέτερες. Συχνά έχουν σημαντικές παρηχήσεις, υποδηλώνουν κεντρικά στοιχεία της ύπαρξής μας∙ η χρήση τους μας εμπλέκει συναισθηματικά και νοητικά. Το να τις κάνουμε κτήμα μας, να καθορίσουμε το νόημά τους, είναι ένας ύπουλος αλλά και ικανότατος τρόπος για να επιβάλουμε μια κάποια ρητορική, και μέσω αυτής σημαντικές και ποιοτικές επιλογές. Οταν μισθοφόροι δίχως αναστολές, φρουροί ενός αντιδραστικού και καταπιεστικού συστήματος, ονοματίζονται ως μαχητές για την ελευθερία και η γκρανκάσα των μέσων επικοινωνίας διαδίδει αυτή τους την ιδιότητα σ’ ολόκληρο τον κόσμο, τι πρέπει να κάνει αυτός που αντιτίθεται σ’ αυτό το σύστημα; Θα δηλώσει αντίθετος στην ελευθερία; Θ’ αναζητήσει έναν νέο όρο με τον οποίο θα εκδηλώσει τις απόψεις του και τα πάθη του; Θα εγκαταλείψει στα χέρια των αντιπάλων μια λέξη τόσο πλούσια σε ιστορία και σε αξίες όπως η «ελευθερία»;

Η προφανής απάντηση είναι: Οχι. Για λέξεις σαν κι αυτή πρέπει να παλέψουμε∙ η σημασία τους είναι ένα πολιτικό πρόβλημα, πεδίο μιας διαρκούς αντιπαράθεσης ανάμεσα σε αντίθετα συμφέροντα. Και θα πρέπει να παλέψουμε ώστε η πολιτική φύση αυτής της κατάστασης να μην καλυφθεί πίσω από τις υποκριτικές μορφές μιας συμβολαιογραφικής πράξης. Η γλώσσα είναι ένα πολύτιμο και ντελικάτο εργαλείο εξερεύνησης και έρευνας, ένα θέατρο όπου σκηνογραφούνται χίλια όνειρα πριν προσπαθήσουμε να τα πραγματοποιήσουμε –ή να τρομοκρατηθούμε από την παρουσίασή τους-, πριν τα βάλουμε για πάντα στην άκρη. Η ουσία του ανοίγματος προς το εφικτό είναι ο ιστός της φαντασίας μας, η συγκρουσιακή κι όμως επίπονη εγγύηση ότι το μέλλον μας είναι αποτέλεσμα μιας επιλογής, πρόδηλη μεν αλλά όχι γι’ αυτό λιγότερο φορτισμένη με υπευθυνότητα. Ειδικά όταν την καθηλώνουμε στους κανόνες που υπαγορεύονται από την εξουσία, όταν μεταμορφώνονται σε αλαζονικές θέσεις από κοινότοπες λογικές που υπαγορεύονται από το λεξικό.

Η πρόδηλη πολιτική ή πολεμική ερμηνεία των ορισμών είναι λοιπόν ένα ουσιαστικό στοιχείο ενός επαναστατικού προγράμματος και επιπλέον ουσιαστικό στοιχείο για να προστατέψουμε τον χώρο κινήσεων όπου γεννιέται κάθε επανάσταση, η αμυδρή αλλά απαράβατη υπόσχεση ελευθερίας που προσφέρεται από τις λέξεις. Σε μια κάποια στιγμή, η νοητική επανάσταση, προσωπική ή κοινωνική, αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα: να αναδείξει την αντίθεση που διασχίζει τις λέξεις-κλειδί της κοινής μας εμπειρίας και να παρουσιάσει με καθαρότητα τα νοήματα που μας είναι αγαπητά. Κάνοντας αυτές τις κινήσεις, χρειάστηκε να αναλάβει μια άλλη ουσιαστική λειτουργία, περισσότερο εσωτερική παρά εξωτερική: να εξασφαλίσει με σιγουριά ότι αυτές οι έννοιες ήταν συμβατές η μια με την άλλη, ότι η χρήση τους σε διαφορετικά συμφραζόμενα, για ειδικούς ενίοτε σκοπούς στα συγκεκριμένα συμφραζόμενα, δεν έκρυβε μύχιες αντιφάσεις.

*ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ

ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
«Μια ανάσα δρόμος»
Είναι πολλά αυτά που κάνουν αυτό τον δίσκο ξεχωριστό. «Αυτή η δουλειά είναι αποτέλεσμα χρόνων συνεργασίας και τώρα ήταν η ώρα να γίνει», όπως λένε και οι ίδιοι. Ο λόγος για τη Μαρία Λατσίνου και τη νέα της...
«Μια ανάσα δρόμος»
ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
Ελένη, η γυναίκα / νεφέλη
Στο Μπάγκειον ξαναβρήκαμε τον Δήμο Αβδελιώδη. Αγαθό στοιχείο της δημιουργίας που εδώ και χρόνια ξέρει να ξαναδίνει ζωή σε κείμενα και σε κτίρια.
Ελένη, η γυναίκα / νεφέλη
ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
…και 1, και 2, και 3, και 4, και 5 αστεράκια!
Αναρωτιέμαι, πώς είναι δυνατόν να τσουβαλιάζονται, κυριολεκτικά, σ’ αυτό το προκρούστειο κρεβάτι της προκάτ βαθμολογίας όλες ανεξαιρέτως οι ταινίες που πρόκειται να προβληθούν στις αίθουσες. Είναι λογικό μια...
…και 1, και 2, και 3, και 4, και 5 αστεράκια!
ΜΕΤΕΩΡΟΣ
Μπαλωμένη με κουρέλια
Η απόλυτη παρακμή που σκιάζει την εποχή μας εμφανίζει ολόγυμνους τους βασιλιάδες του πολιτικού και πνευματικού βίου, τους αυλικούς και τους υπηκόους τους. Η δύσμοιρη Αλήθεια, λοιπόν, κρύβεται σε μάλλινες,...
Μπαλωμένη με κουρέλια
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Η ιδεολογία και η πραγματικότητα
Zητήθηκε κάποτε από έναν δημοσιογράφο, δεκαετίες πίσω, να γράψει για τη ζωή των οικοδόμων. Πήγε ο έντιμος δημοσιογράφος πολύ κοντά στους οικοδόμους. Τι κοντά, έγινε ο ίδιος οικοδόμος. Μετά έξι μήνες ή έναν...
Η ιδεολογία και η πραγματικότητα
ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
Καλλιτεχνικές οφθαλμ-απάτες
Η τέχνη και ειδικά το στοιχείο της αναπαράστασης γίνονται μέρος αφηγήσεων, όπου δύσκολα μπορεί κανείς να διακρίνει το μυθώδες από το ιστορικό στοιχείο. Ωστόσο, δεν είναι οι καλλιτέχνες που πρωταγωνιστούν στο...
Καλλιτεχνικές οφθαλμ-απάτες

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας