Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πανόραμα ιδεών

Θανάσης Γιαλκέτσης «Η σοφία των άλλων» Κριτικές αναγνώσεις Πόλις, 2017 Σελ. 168

Πανόραμα ιδεών

  • A-
  • A+

Μετά το πολυσέλιδο «Σημειωματάριο Ιδεών», ο Θανάσης Γιαλκέτσης εκδίδει σ' έναν μικρότερο τόμο αυτή τη φορά κριτικά κείμενα υπό τον τίτλο «Η σοφία των άλλων» (Εκδόσεις Πόλις, 2017). Τα εν λόγω κείμενα δημοσιεύτηκαν στην «Εφημερίδα των Συντακτών», στο διάστημα από τον Δεκέμβριο του 2012 ώς τον Ιούνιο του 2015 (με εξαίρεση το πρώτο κείμενο «Τα οικονομικά της ευτυχίας» που δημοσιεύτηκε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» τον Νοέμβριο του 2011). Τα περισσότερα από αυτά γράφηκαν με αφορμή την έκδοση αξιόλογων βιβλίων που προσφέρουν ένα ισχυρό ερέθισμα για θεωρητικό και πολιτικό αναστοχασμό, όπως σημειώνει ο συγγραφέας.

Σε αυτή τη συλλογή κριτικών κειμένων παρουσιάζεται με ευσύνοπτο τρόπο ο πολιτικός ή φιλοσοφικός στοχασμός διανοητών του καιρού μας. Ο συγγραφέας αποδίδει με ενάργεια την πολύπλοκη σκέψη στοχαστών όπως οι Τέρι Ιγκλετον, Μαρσέλ Γκοσέ, Νίκος Πουλαντζάς, Τσβετάν Τοντορόφ, Αλμπέρ Καμί, Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ, Νίκου Αλιβιζάτου, Μάρθα Ναουσμπάουμ κ.ά., παραμένοντας διακριτικός απέναντί τους.

Παρέχει στον αναγνώστη τις συνόψεις των ιδεών, αφού όμως τις έχει πραγματευτεί ο ίδιος. Αυτό προκύπτει από την απλότητα και αμεσότητα με την οποία θέτει τα θεωρητικά ζητήματα, τις επιμέρους κρίσεις που έχουν αναπτυχθεί γι' αυτά και τον διάλογο που έχουν προκαλέσει στον κόσμο του πνεύματος.

Είναι φανερό ότι με αυτή την κειμενική δομή, ο αναγνώστης βρίσκεται μπροστά από ένα πανόραμα στοχασμού, όπου του επιτρέπεται να γνωρίσει και να κατανοήσει με κριτικό πνεύμα την ιστορική και κοινωνική πολυπλοκότητα, απομακρυνόμενος από τις εύκολες και μονοσήμαντες θεωρήσεις του βίου.

Θεωρώ άλλωστε ότι αυτός είναι και ο σκοπός του βιβλίου. Ο Θανάσης Γιαλκέτσης γράφει στον πρόλογο: «Συνηθίζουμε να παραγνωρίζουμε ή και να απορρίπτουμε ό,τι δεν ταιριάζει με τις πεποιθήσεις μας. Θα έπρεπε αντίθετα να αναγνωρίζουμε ότι εκείνα τα κείμενα που μας προκαλούν ερωτήματα, αμφιβολίες, απορίες, αμφισβητήσεις, μας προστατεύουν από την τύφλωση του δογματισμού και μας παρωθούν να συνεχίσουμε την έρευνα [...] Διαφορετικά από τον πιστό ή τον δογματικό, ένας κριτικά σκεπτόμενος νους δεν έχει απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα, δεν συμμερίζεται απόλυτες βεβαιότητες, υποφέρει από την τυπική ασθένεια όσων μελετούν και ερευνούν, που είναι η διαρκής αμφιβολία...»

Ο διάλογος με τις ιδέες και η ανάλυση των θεσμών μέσα από το πρίσμα της ιστορικής συνείδησης είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος κατανόησης μιας εποχής. Ο στοχασμός είναι το αντίδοτο στις εύκολες γενικεύσεις και στην ενοχοποίηση «των άλλων».

Είναι το μέσο που οδηγεί σε μορφές αυτογνωσίας και συμπύκνωσης των νοημάτων του ιστορικού χρόνου. Η κριτική αλληλεπίδραση των ιδεών παραμερίζει την εδραίωση δογμάτων και απλουστευτικών διαπιστώσεων. Μία αναδρομή στην εποχή της κρίσης, όπου γράφηκαν αυτά τα κείμενα, καταδεικνύει πόσο φτωχή και συνθηματολογική υπήρξε η συζήτηση για την αντιμετώπισή της. Πόσο εύκολα παρασύρθηκαν οι θεσμοί από τη λαίλαπα του λαϊκισμού και πόσο έλειψαν οι φωνές εκείνες που, χωρίς διάθεση πολιτικής λογιοσύνης και επιτίμησης, θα πρότειναν λύσεις για την πραγματικότητα της χώρας.

Αυτά τα κείμενα λοιπόν περιδιαβαίνουν στις μεγάλες ιδέες και στους θεσμούς του κόσμου, από την «υπεράσπιση του Μαρξ» του Τέρι Ιγκλετον ώς την «κατάρρευση του πολιτισμού» του Νόρμπερτ Ελίας. Ενδεικτικά επίσης αναφέρω την ανάλυση του βιβλίου του Μαρσέλ Γκοσέ (Marcel Gauchet) «Η άνοδος της δημοκρατίας» (Εκδόσεις Πόλις), όπου ο συγγραφέας αναλύει ότι της δημοκρατικής οργάνωσης της κοινωνίας είχε προηγηθεί η θρησκευτική της μορφή και ότι το πρόβλημα των σημερινών δημοκρατιών είναι ότι βρίσκονται αντιμέτωπες με μια ριζική αποπολιτικοποίηση.

Στο κείμενο του συγγραφέα για τον Ρόναλντ Ντουόρκιν, αναπτύσσεται ο φιλελευθερισμός του τελευταίου ως πολιτική θεωρία και στάση που «βλέπει την ελευθερία και την ισότητα ως συμπληρωματικές όψεις του ίδιου συνολικού οράματος», αποστασιοποιούμενος από τον οικονομικό φιλελευθερισμό του Χάγιεκ ή του Φρίντμαν. Μεγάλη εξάλλου υπήρξε η συμβολή του Ντουόρκιν στη θεμελίωση των αρχών του κράτους δικαίου στα ηθικά δικαιώματα του ατόμου, ασκώντας κριτική στον ωφελιμισμό και τον νομικό θετικισμό.

Εντυπωσιακό εξάλλου είναι το κείμενο για το βιβλίο του Αλέν Ερενμπέργκ (Alain Ehrenberg) «Η κούραση να είσαι ο εαυτός σου» (εκδόσεις Εικοστού Πρώτου), σύμφωνα με τον οποίο «η κατάθλιψη είναι η κατ' εξοχήν ασθένεια του δημοκρατικού ανθρώπου» και οφείλεται στη μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών.

Από τη νεύρωση που επέφεραν οι κάθε λογής απαγορεύσεις που οριοθετούσαν τη δράση του ατόμου, περάσαμε στο άλλο άκρο, στην κατάθλιψη που γεννάται από το αίσθημα της ανεπάρκειας. Στον σύγχρονο άνθρωπο η δράση δεν περιορίζεται, αλλά χάνεται η ταυτότητα του δρώντος υποκειμένου, καθώς η αξία του πλέον εκτιμάται σύμφωνα με τις προσδοκίες των άλλων, το βάρος των οποίων γεννά αισθήματα ανασφάλειας.

Ο Θανάσης Γιαλκέτσης παρουσιάζει το ψηφιδωτό των ιδεών χρησιμοποιώντας τη σοφία των άλλων. Ο καλός αναγνώστης θα βοηθηθεί από τον τρόπο γραφής του συγγραφέα ώστε να μη μείνει στην απλή γνωστική περιέργεια, αλλά να αναστοχαστεί στα μεγάλα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα της εποχής.

  

ΑΡΧΕΙΟ
Ιριδισμοί αυτοαναίρεσης
Ο Ντίνος Σιώτης (Τήνος, 1944), Κρατικό Βραβείο Ποίησης για την ποιητική του συλλογή «Αυτοβιογραφία ενός στόχου» και υπεύθυνος Διεθνών Σχέσεων και Επικοινωνίας του World Poetry Movement, μας λέει στο σύντομο...
Ιριδισμοί αυτοαναίρεσης
ΑΡΧΕΙΟ
Δύο γίγαντες της τέχνης του λόγου
Λένε πως τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται. Στην περίπτωση των δύο γιγάντων της τέχνης του λόγου, του Θερβάντες και του Σαίξπηρ, η συνάντηση αυτή έμελλε να είναι μεταχρονολογημένη! Αφού πολύ αργότερα μαθεύτηκε...
Δύο γίγαντες της τέχνης του λόγου
ΑΡΧΕΙΟ
Το παρελθόν που επιστρέφει
Δύο παράλληλες φανταστικές ιστορίες που απέχουν μεταξύ τους πεντακόσια χρόνια, δύο διασταυρούμενα ιστορικά μυθιστορήματα που μπλέκουν υπαρκτά πρόσωπα και ανώνυμους χαρακτήρες, που διανύουν πιθανές ιστορικές...
Το παρελθόν που επιστρέφει
ΑΡΧΕΙΟ
Τρεις αφηγήσεις για τον Μένη, τρία βλέμματα για τον Κουμανταρέα
Ο Ιάκωβος Ανυφαντάκης, ο Χρίστος Κυθρεώτης και ο Γιάννης Τσίρμπας, μέσα από χαμηλόφωνα και συγκινητικά κείμενα, από αφηγήσεις που μετεωρίζονται ανάμεσα στην εξομολόγηση και την ανάμνηση ανασυστήνουν κάποιες...
Τρεις αφηγήσεις για τον Μένη, τρία βλέμματα για τον Κουμανταρέα
ΑΡΧΕΙΟ
Το γράψιμο είναι αναμέτρηση
Ποιητές, πεζογράφοι, κριτικοί λογοτεχνίας αλλά και πανεπιστημιακοί απαντούν στο αρχετυπικό, δαιδαλώδες και ολισθηρό ερώτημα «Γιατί γράφω;». Ενα ψηφιδωτό κειμένων που προσπαθεί να φωτίσει τη σκοτεινή ρίζα της...
Το γράψιμο είναι αναμέτρηση
ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
Η «Λαιμητόμος»
Διάβαζα ένα υπέροχο μυθιστόρημα, με υπόθεση και πλοκή, που κρατούσε το ενδιαφέρον, με γλώσσα στρωτή, χωρίς ακροβατισμούς και εξυπνακισμούς, με ήπια περιγραφή χαρακτήρων και επιτέλους καθόλου «μοντέρνο». Ο...
Η «Λαιμητόμος»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας