Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μεσοτοιχίες της μνήμης και της λήθης

«Μεσοτοιχίες», TΑΣΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ

Μεσοτοιχίες της μνήμης και της λήθης

  • A-
  • A+

Κι εκεί διακρίνουμε τη βιαιότητα των πολεοδομικών αλλαγών, τη μικροαστική βουλιμία,

την απουσία έγνοιας για το παρελθόν, τη λατρεία του εφήμερου κέρδους

Στη μνήμη βρίσκεται μια περιοχή

ίδια ολωσδιόλου με τον εαυτό της-

χωρίς κανένα άλλο στοιχείο αναγνωριστικό

εκτός από την ξαφνική ακινησία του μεσημεριού της

Ανθή Λεούση*

Είναι γνωστό ότι η Αθήνα είναι μια πόλη που ανοικοδομήθηκε ξανά, σχεδόν εξ ολοκλήρου, σε διάστημα λιγότερο των 50 χρόνων.

Δεν επεκτάθηκε στην περιφέρεια κρατώντας το κέντρο της ανέπαφο, όπως συνέβη με το σύνολο σχεδόν των ευρωπαϊκών πόλεων, αλλά ξαναχτίστηκε πάνω στα ίδια χνάρια της παλιάς πόλης, στους ίδιους δρόμους, στα ίδια στενά, στις ίδιες πλατείες.

Η σταδιακή αυτή ανοικοδόμηση των κεντρικών περιοχών της, η διατήρηση και ο εμπλουτισμός των λειτουργιών της, η μείξη των περιοχών κατοικίας με μεγάλο εύρος διαφορετικών χρήσεων είχαν κι ένα ευεργετικό αποτέλεσμα: να παραμείνει μια πόλη ζωντανή.

Θύματα της διαδικασίας αυτής ήταν βεβαίως τα κτίρια της παλιάς πόλης -νεοκλασικά κυρίως- τα οποία θυσιάστηκαν στον βωμό της βίαιης και άναρχης ανοικοδόμησης.

Η πόλη άλλαξε με δραματικό τρόπο πρόσωπο.

Οι πολυκατοικίες της αντιπαροχής πέρασαν σαν καταστρεπτικός τυφώνας πάνω από το ιστορικό της κέντρο, αφήνοντας ελάχιστα κτίρια να διηγούνται την ιστορία της.

Περπατώντας στους δρόμους της Αθήνας, κάθε τόσο αντικρίζουμε κενά που διακόπτουν τη συνέχεια των μετώπων των οικοδομικών τετραγώνων.

Αστικά κενά, συνηθίσαμε να τα αποκαλούμε. Εξοικειωμένοι στα ενιαία μέτωπα των δρόμων, κοντοστεκόμαστε σ’ αυτά τα κενά που μας αποκαλύπτουν αίφνης ένα άλλο πρόσωπο της πόλης.

Σαν να μας φανερώνουν το μυστικό, εσώτερο κομμάτι της.

Και εμείς, μέσα απ’ αυτή την αστική ρωγμή ρίχνουμε κλεφτές ματιές πίσω από τη βιτρίνα των προσόψεων για να ανακαλύψουμε τι μπορεί να κρύβεται εκεί, ανάμεσα στους στριμωγμένους ακάλυπτους.

Στα στενά μπαλκόνια, στα μικρά σαν τρύπες παράθυρα, στους μακρόστενους φωταγωγούς, στις ανήλιες μεσοτοιχίες.

Δεξιά και αριστερά οι ψηλές μεσοτοιχίες και στο βάθος πού και πού να ξεπροβάλλει αναπάντεχα ένα δένδρο, μια κρυμμένη αυλή, μια μεταλλική σκάλα υπηρεσίας, μια καμινάδα, μια ξεχασμένη στέγη.

Και δεν είναι λίγες οι φορές που εκεί πάνω στις τυφλές μεσοτοιχίες αντικρίζεις τα υπολείμματα κάποιων πέτρινων τοίχων, να στέκουν όρθιοι, κολλημένοι πάνω τους.

Είναι παράξενη αυτή η εικόνα του εσωτερικού τοίχου του σπιτιού που κάποτε βρισκόταν εδώ και κατεδαφίστηκε πριν από χρόνια.

Πάνω στη σοβατισμένη επιφάνειά του διαγράφονται υπνοδωμάτια, ένα λουτρό λίγο πιο πέρα ή μια μικρή κουζίνα που για χρόνια έστεκε σε κείνη τη θέση, μακριά από τα αδιάκριτα βλέμματα των περαστικών.

Σήμερα ορθώνεται μπροστά σου, αποκαλύπτοντας αυτό που μέχρι χθες δεν μπορούσες να δεις: τον εσωτερικό χώρο.

Είναι πλέον μια τομή του σπιτιού που μετατράπηκε σε όψη. Το μέσα έγινε έξω.

Η απουσία όμως του σπιτιού που κάποτε βρισκόταν στριμωγμένο ανάμεσα στις μεσοτοιχίες δεν έχει συντελεστεί ολοκληρωτικά.

Παραμένει ο πέτρινος μεσότοιχος να μας θυμίζει την ύπαρξή του, έστω και ως νοερή υπόμνηση.

Κι όταν στο κενό οικόπεδο χτιστεί κάποιο νέο κτίριο, τότε ο πέτρινος τοίχος θα φυλακιστεί για πάντα ανάμεσα στις καινούργιες μεσοτοιχίες.

Και ίσως, ποιος ξέρει, κάποιος αρχαιολόγος του μέλλοντος σκάβοντας τον ανακαλύψει ξανά, φέρνοντάς τον και πάλι στο φως.

Οι πέτρινες επιφάνειες, τα υπολείμματα των σοβάδων με τα ξεθωριασμένα χρώματα, τα πλακάκια στους τοίχους, τα εντοιχισμένα ντουλάπια με τα ξύλινα φύλλα τους που ακόμη στέκουν στη θέση τους, οι φωλιές των ξύλινων δοκαριών μικρές τρύπες στη σειρά ή ακόμη οι λοξές γραμμές πάνω στον τοίχο, εκεί που κάποτε ακουμπούσε μια σκάλα, συνιστούν σήμερα ένα ιδιότυπο patchwork.

Την ίδια στιγμή σε κάνουν να σκεφτείς πως μέσα σ’ αυτούς τους χώρους, που δεν υπάρχουν πια, έζησαν κάποιοι άνθρωποι.

Σ’ αυτά τα δωμάτια πέρασαν ολόκληρη τη ζωή τους.

Οι λευκές μεσοτοιχίες φέρουν πάνω στις λείες σοβατισμένες επιφάνειές τους, σαν σφραγίδες ανεξίτηλες, το αποτύπωμα ενός άλλου τρόπου ζωής, ενός άλλου χρόνου.

Οι πέτρινοι τοίχοι των παλιών σπιτιών στέκουν όρθιοι, συνδεδεμένοι για πάντα με τις μεσοτοιχίες των πολυκατοικιών που κρέμονται από πάνω τους, θαρρείς μ’ έναν τρομακτικό δεσμό θανάτου.

Τον θάνατο του παλαιού νεοκλασικού, που γέννησε την πολυώροφη πολυκατοικία.

Πώς όμως το νέο κτίριο θα διηγηθεί την ιστορία του αν δίπλα του δεν στέκει το παλαιότερο;

Εκείνο που θα το συνδέει με το χθες, για να περάσει με τρόπο φυσιολογικό στο σήμερα;

«Οι τόποι “μένουν” ως εγγραφές, μνημεία, δυνάμει τεκμήρια, ενώ οι ενθυμήσεις οι μεταδιδόμενες αποκλειστικά διά ζώσης είναι πτερόεσσες καθώς και τα λόγια», μας θυμίζει ο Paul Ricceur («Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη», μτφρ. Ξ. Κομνηνός, εκδ. Ινδικτος, 2013)

Πάνω στις τυφλές μεσοτοιχίες διακρίνει κανείς ψήγματα του σύγχρονου νεοελληνικού πολιτισμού.

Διακρίνει τη βιαιότητα των πολεοδομικών αλλαγών, τη μικροαστική μας βουλιμία, την απουσία κάθε ίχνους έγνοιας για το παρελθόν, τη λατρεία του εφήμερου κέρδους.

Χτίσαμε χωρίς μέτρο, χωρίς στοχασμό, χτίσαμε βιαστικά για το παρόν, χωρίς να ενδιαφερόμαστε καθόλου γι’ αυτό που προδιαγράφαμε για το μέλλον.

Είναι άραγε οι πέτρινοι τοίχοι το αποτύπωμα ενός παρελθόντος για πάντα λησμονημένου;

Ενός παρελθόντος που η λήθη το έχει σκεπάσει με το πέπλο της, αποκλείοντας κάθε ενθύμηση, κάθε σχέση του με το παρόν;

Μήπως μαζί με τους τοίχους, που τόσο αβασάνιστα κατεδαφίσαμε, γκρεμίσαμε μαζί και κάτι σημαντικό από την ταυτότητα της πόλης· με άλλα λόγια την ταυτότητά μας;

Μην τυχόν, δηλαδή, αφανίσαμε τη μνήμη της πόλης, τη μνήμη μας;

* Στίχοι από το ποίημα «Μνήμη ρητή», της τελευταίας ποιητικής συλλογής της Ανθής Λεούση, «Λάζαρος», εκδ. Μελάνι, 2015.

** Αρχιτέκτονας-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»
Οι πρόσφατες καταρρεύσεις παλαιών κτιρίων στο κέντρο του Πειραιά και της Αθήνας επαναφέρουν στο προσκήνιο τη διαχείριση του κτιριακού αποθέματος και ειδικά ενός μεγάλου αριθμού κτιρίων, κατασκευής του 19ου και...
Τι πρέπει να γίνει με τα ετοιμόρροπα «διατηρητέα»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το δημόσιο κτίριο μέσα στην πόλη
Ανυπαρξία νέων δημόσιων κτιρίων, τριτοκοσμική εικόνα των δημόσιων υπηρεσιών, αδιαφορία των πολιτών για κάθε τι δημόσιο. Η Αθήνα, η πόλη στην οποία βλάστησε η έννοια της δημοκρατίας, και της συλλογικής ευθύνης,...
Το δημόσιο κτίριο μέσα στην πόλη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι ζωές των ανθρώπων μέσα από τα κτίρια
Αρχιτεκτονικοί θησαυροί που χάθηκαν για πάντα. Σπίτια κομψοτεχνήματα και κτίρια της περιόδου 1830 έως 1940 που κατεδαφίστηκαν χωρίς αιδώ και τύψη ● Το 2013 η Monumenta ξεκίνησε την καταγραφή και την ανάδειξή...
Οι ζωές των ανθρώπων μέσα από τα κτίρια
ΤΡΙΤΗ ΜΑΤΙΑ
Μοιραία ομοιομορφία
Δεκατρία κτίρια θα πρέπει να κατεδαφιστούν, αποφάσισε ο Δήμος Αθηναίων. Είναι παρατημένα και επικίνδυνα. Πιθανόν να έχουν κριθεί διατηρητέα, αλλά πόσα χρόνια τώρα ισχύει αυτός ο νόμος για τα διατηρητέα; Πάνω...
Μοιραία ομοιομορφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολεοδομικές ασυναρτησίες
Η κατάρρευση διατηρητέου κτιρίου στο Θησείο και η ανέγερση πανύψηλων κτιρίων, με… δική τους θέα στην Ακρόπολη, προκάλεσαν ασυνήθιστη δημοσιότητα. Στόχος αυτού του άρθρου είναι η επισήμανση των ασυναρτησιών που...
Πολεοδομικές ασυναρτησίες
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Συγκατοίκηση εποχών
Στις αρχές του 1980 το μέγαρο στον αριθμό 40 της οδού Πανεπιστημίου αποτέλεσε το κύριο θέμα συζήτησης για την αρχιτεκτονική κοινότητα, καθώς ήταν η πρώτη φορά που δοκιμάστηκε στην Ελλάδα η συνύπαρξη ενός...
Συγκατοίκηση εποχών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας