Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για όσους συγχέουν την «απελευθέρωση του λόγου» με την «ελευθερία της έκφρασης»

Για όσους συγχέουν την «απελευθέρωση του λόγου» με την «ελευθερία της έκφρασης»

  • A-
  • A+

Από τη μια έχεις το δικαίωμα να ικανοποιείς τον εγωισμό σου προβάλλοντας τις ιδέες σου, όσο υβριστικές ή ηλίθιες κι αν είναι αυτές, ενώ το ζητούμενο, όπως υποστήριζε ο Βολτέρος, δεν είναι η προβολή των δικών σου ιδεών αλλά η υποχρέωση να σέβεσαι εκείνες των άλλων.

Εδώ και αρκετές δεκαετίες η πιο σκληρή Δεξιά έχει κηρύξει τον πόλεμο στην «πολιτική ορθότητα», δηλαδή στις υποτιθέμενες απαγορεύσεις τις οποίες θεωρείται ότι έχουν επιβάλει στον δημόσιο λόγο οι λεγόμενοι «μπομπό»: «οι βολεμένοι κουλτουριάρηδες» (σημ. μετ.: Ο όρος προέρχεται από τις δύο πρώτες συλλαβές των λέξεων μπουρζουά και μποέμ).

Αυτές οι απαγορεύσεις αφορούν ακόμα και τις ιδιωτικές συζητήσεις, όπως αποδεικνύεται από το σκάνδαλο που προκάλεσαν οι δηλώσεις «επιπέδου αποδυτηρίων» του Ντόναλντ Τραμπ σε σχέση με τις γυναίκες των οποίων, όπως είπε, μπορεί να «χουφτώνει το μουνί» όποτε γουστάρει μόνο και μόνο επειδή είναι διάσημος.

Αυτές οι χυδαιότητες όμως δεν τον εμπόδισαν να γίνει ο 45ος πρόεδρος των ΗΠΑ, ενώ εξ όσων γνωρίζω θα μείνει στην Ιστορία ως ο πρώτος τόσο πρόστυχος, τόσο υβριστικός, τόσο ανοιχτά ρατσιστής, ξενοφοβικός και μισογύνης.

Για την αριστερή σκέψη (αν υποθέσουμε ότι αυτή η σκέψη είναι κάπως ενιαία, πράγμα όλο και λιγότερο προφανές), η «πολιτική ορθότητα» συνίσταται στην απόρριψη κάθε υποτιμητικής έκφρασης για τις φυλετικές ή πολιτιστικές μειονότητες και κάθε στερεότυπου - ρατσιστικού, μισογυνικού, ξενοφοβικού, ισλαμοφοβικού, ομοφοβικού, αντισημιτικού.

Η απόρριψη αφορά τόσο τον δημόσιο όσο και τον ιδιωτικό χώρο και προβλέπει ακόμα και ποινικές συνέπειες, μέσω χρηματικών ποινών και φυλάκισης ή απλά μέσω κοινωνικής καταδίκης με την έκφραση δημόσιας οργής ή άλλου είδους αποκλεισμού (όπως η πρόσφατη απαίτηση μαζικών συγκεντρώσεων ενάντια στα ρατσιστικά «αστειάκια» σε βάρος των ασιατικής καταγωγής πολιτών).

Σύμφωνα με κάποιους φιλοσόφους, η επιταγή χρήσης σε κάθε περίσταση μιας «πολιτικά ορθής» γλώσσας στηρίζεται στην αντιπαράθεση από τη μια ενός λόγου απλώς προσβλητικού (όπως τα αστεία σχετικά με την ύπαρξη του Θεού ή με τον λόγο των προφητών που είναι εξαιρετικά δύσκολο να χωνέψουν οι πιο ευαίσθητοι θρησκευόμενοι που έχουν λιγότερη σχέση με το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό) και από την άλλη εκφράσεων υποτιμητικών και βίαιων που απευθύνονται ενάντια σε συγκεκριμένα άτομα και κοινότητες.

Αυτές οι εκφράσεις δεν αποτελούν λόγια που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν απλώς «προσβλητικά». Πρόκειται για μια επικίνδυνη ρητορική μίσους (hate speech).

Αυτό δε που χαρακτηρίζει τη ρητορική μίσους είναι ότι αποτελεί το κίνητρο για τον αποκλεισμό, την απέλαση, ακόμα και τη φυσική εξόντωση ανθρώπων ή και κοινοτήτων που στοχοποιούνται.

Πιο αόριστα προσβάλλουν την «αξιοπρέπειά τους». Για τον δεξιό τρόπο σκέψης η «πολιτική ορθότητα» είναι ένας ζουρλομανδύας και η προσπάθεια να επιβληθεί μια ιδεολογία που προκαλεί... φρίκη: η ιδεολογία που αποδέχεται τον κόσμο μέσα από την πολυπολιτισμικότητά του, μέσα από την επιμιξία, τη συνύπαρξη και ταυτόχρονα το αποδεκτό δικαίωμα να αποφασίζει ο καθένας σύμφωνα με τις δικές του ηθικές αξίες και πεποιθήσεις σε ζητήματα όπως οι αμβλώσεις, ο γάμος, ο θάνατος (ευθανασία) κ.λπ.

Για τη δεξιά αντίληψη, ο ρόλος της «πολιτικής ορθότητας» είναι κυρίως το να συγκαλύψει όλες εκείνες τις περιπτώσεις που δεν εντάσσονται στο σχετικά αισιόδοξο όραμα που τρέφει η Αριστερά για τους ανθρώπους.

Για την αριστερή σκέψη οι άνθρωποι δεν είναι από τη φύση τους ούτε κακοί ούτε καλοί. Γίνονται καλοί ή κακοί ανάλογα με το κοινωνικό περιβάλλον.

Εξαιτίας αυτής της αριστερής αισιόδοξης πεποίθησης -υποστηρίζει η Δεξιά- η «πολιτική ορθότητα» αποδίδει όλο το βάρος της σχολικής αποτυχίας, της ανεργίας, του εγκλήματος, όχι σε μια υποτιθέμενη ελαττωματική φύση αλλά στις κοινωνικές συνθήκες.

Αυτό, σύμφωνα με τη δεξιά σκέψη, θεμελιώνει μια «κουλτούρα της δικαιολογίας» για τους «τεμπέληδες», τους «φυγόπονους» και τους «παραβατικούς».

Η ίδια λογική υποστηρίζει, χωρίς αποδείξεις, ότι η αισιόδοξη ιδεολογία έχει γίνει κυρίαρχη ακριβώς εξαιτίας της επικράτησης στα ΜΜΕ και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης των «μπομπό» (δηλαδή της ελιτίστικης, προοδευτικής αριστερής διανόησης).

Αυτός όμως ο ισχυρισμός διαψεύδεται πλήρως μετά την τεράστια επιτυχία των λεγόμενων «παρακμιακών» βιβλίων και τη μόνιμη παρουσία στο ραδιόφωνο, την τηλεόραση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταστροφολόγων δημοσιογράφων.

Αυτή η ιδέα περί της δήθεν απανταχού ηγεμονίας της «πολιτικής ορθότητας» πήρε τη μορφή ενός σλόγκαν, που συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι γρήγορα θα εκφυλιστεί και θα χάσει τη δυναμική της, οπότε και θα πρυτανεύσει ο ένας και ενιαίος τρόπος σκέψης.

Πράγματι, όλες οι εκφράσεις που χρησιμοποιούνται στη δημόσια συζήτηση σήμερα έχουν μια τάση να συνοδεύονται από σύντομη ημερομηνία λήξης.

Παραχωρούν δηλαδή πολύ εύκολα τη θέση τους σε κάποιες άλλες παρ’ όλο που αναφέρονται (με διαφορετικό τρόπο) στην ίδια πραγματικότητα. Αυτό νομίζω ότι συμβαίνει και τώρα. Ο «πόλεμος κατά της πολιτικής ορθότητας» που διεξάγει η Δεξιά παίρνει πλέον το «ένδοξο» όνομα της «απελευθέρωσης του λόγου».

Ομως τούτη η μετάφραση δεν είναι ικανή να εξαλείψει τις διαφορές ανάμεσα στον δεξιό και στον αριστερό τρόπο σκέψης.

Για τον πρώτο, η έκφραση «απελευθέρωση του λόγου» σημαίνει πως έχει γίνει πια δυστυχώς δυνατό να υποστηρίζει κανείς «ακομπλεξάριστα» πράγματα τόσο λάθος και ταυτόχρονα εξοργιστικά όπως ότι «Οι άνεργοι είναι τεμπέληδες, οι κακοί μαθητές και οι καθηγητές τους είναι οκνηροί και οι παραβατικοί δεν έχουν καμία δικαιολογία», «Οι φυλές υπάρχουν και δεν είναι ίσες λόγω του... βαθμού του πολιτισμού τους», «Οι γυναίκες οφείλουν να ασχολούνται με τα παιδιά τους παρά με την καριέρα τους.

Η άμβλωση είναι ανθρωποκτονία», «Η αρχή και οι άλλες “αντρικές” αξίες -η λατρεία της δύναμης, η επιθετικότητα, η πολεμική γενναιότητα κ.λπ.- πρέπει να ανακτήσουν την αίγλη τους και τα γένη (αρσενικό και θηλυκό) να είναι σεβαστά», «Οι ομοφυλόφιλοι, οι διεμφυλικοί, οι διαφυλικοί και λοιποί “queer” είναι ψυχασθενείς που πρέπει να θεραπευτούν επειγόντως» κ.λπ.

Στην ουσία, για την αριστερή σκέψη, όλες αυτές οι φλυαρίες στις οποίες δίνουν βήμα τα μίντια αποτελούν έκφραση ενός ρατσιστικού, ελιτίστικου, ξενοφοβικού, μισογυνικού ή ομοφοβικού λόγου μίσους.

Για τη Δεξιά, κανένα από τα παραπάνω κουσούρια δεν χαρακτηρίζει την «απελευθέρωση του λόγου». Εδώ έχουμε να κάνουμε αποκλειστικά και μόνο με έναν δίκαιο αγώνα που διεξάγεται στο όνομα της ελευθερίας της έκφρασης.

Από φιλοσοφική όμως άποψη πρέπει να προσέξει πολύ κανείς να μη συγχέει την απελευθέρωση του λόγου με την ελευθερία της έκφρασης.

Κατά τη γνώμη μου, η ελευθερία της έκφρασης πρέπει να γίνεται αντιληπτή όχι ως το δικαίωμα της δημόσιας επιβεβαίωσης των απόψεών μας και του εκθειασμού των ιδεών μας, αλλά ως η υποχρέωση του σεβασμού της ελευθερίας της έκφρασης των άλλων.

Ετσι τουλάχιστον καταλαβαίνω εγώ τη σημασία του περίφημου αφορισμού που αποδίδεται στον Βολτέρο, που θεωρείται ότι εκφράζει το βαθύτερο νόημα της ελευθερίας της έκφρασης: «Διαφωνώ με αυτό που λες, αλλά θα αγωνιστώ μέχρι θανάτου για να έχεις το δικαίωμα να το λες».

Βέβαια, το νόημα αυτής της φράσης δεν είναι πολύ καθαρό. Μπορούμε να αναρωτηθούμε αν εννοεί ότι πρέπει να υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα των άλλων να λένε πράγματα με τα οποία διαφωνούμε μέχρι την τελευταία μας πνοή ή αν θέλει να πει ότι πρέπει να είμαστε έτοιμοι να πεθάνουμε για να υπερασπιστούμε αυτό το δικαίωμα, πράγμα πιο πομπώδες, πιο μελοδραματικό και πολύ λιγότερο «βολτερικό».

Η φράση όμως που αποδίδεται στον Βολτέρο δεν έχει την αυστηρότητα δικαστικής απόφασης. Είναι μια λογοτεχνική έκφραση που μεταφράζει τη φιλοσοφική διαίσθηση ότι η ελευθερία της έκφρασης είναι μια υποχρέωση απέναντι στους άλλους και όχι ένα προνόμιο που διεκδικούμε για τον εαυτό μας. Αυτό ακριβώς πιστεύω.

Θα πρόσθετα, μάλιστα, για να επισημάνω την αντίθεση, ότι η απελευθέρωση του λόγου δεν είναι η υποχρέωση του σεβασμού της γνώμης του άλλου. Είναι απλώς η διεκδίκηση του δικαιώματος να προβάλεις και να επιβεβαιώσεις τη διανοητική προσωπικότητά σου, το εγώ σου, τις ιδέες σου, όσο ηλίθιες και αν είναι αυτές, όπως διαπιστώσαμε τελευταία κατά τη διάρκεια της απίστευτης προεκλογικής εκστρατείας του Ντόναλντ Τραμπ.

Τελικά, κατά τη μινιμαλιστική άποψη που υποστηρίζω, θα ήταν παράδοξο να παραχωρηθεί η ίδια ηθική αξία στην επιβεβαίωση του εαυτού μας και στον σεβασμό των άλλων και κατά συνέπεια να δοθεί το ίδιο νόημα στην απελευθέρωση του λόγου και στην ελευθερία της έκφρασης.

*Αρθρο του φιλόσοφου Ριβέν Οζιάν που δημοσιεύτηκε στις 4 Δεκεμβρίου 2016 στην εφημερίδα Liberation

Ποιός είναι

Πολωνο-εβραϊκής καταγωγής, ο Οζιάν γεννήθηκε στη Γερμανία αλλά μεγάλωσε και σπούδασε στη Γαλλία. Εχει διδακτορικό στη φιλοσοφία και την κοινωνική ανθρωπολογία και σήμερα είναι καθηγητής και διευθυντής του Τμήματος Φιλοσοφίας του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Ερευνας της Γαλλίας (CNRS).

Η φιλοσοφική του σκέψη βασίζεται σε αυτό που ονομάζεται «ελάχιστη ηθική». Μια ηθική που αποκλείει το πατερναλιστικό ηθικό μας καθήκον απέναντι στους άλλους.

Η γενική αυτή αντίληψή του για την ηθική υποστηρίζει -με δυο λόγια- ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να πιστεύει και να κάνει ό,τι θέλει στη δική του ζωή εφόσον δεν βλάπτει τους άλλους. Η φιλοσοφία του μοιάζει να ισορροπεί ανάμεσα στη σκέψη του Καντ και τη σκέψη του Αριστοτέλη.

Μετάφραση-επιμέλεια: ΑΝΤΑ ΨΑΡΡΑ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα πραγματικά αφεντικά της Ευρώπης διαπραγματεύονται
Τη χρονιά που φεύγει, ο Ντ. Τραμπ χρησιμοποίησε την ισχύ που του δίνει το τεράστιο εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ απέναντι στη Γερμανία για να διαιρέσει τον γαλλο-γερμανικό άξονα και να διασύρει την κ. Μέρκελ. Η...
Τα πραγματικά αφεντικά της Ευρώπης διαπραγματεύονται
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το γερμανικό ζήτημα
Με το διογκούμενο πλεόνασμά της, η Γερμανία αποσπά από τον υπόλοιπο κόσμο περισσότερα από 300 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως... Οι διεθνείς ανισορροπίες -είτε ελλείμματα είτε πλεονάσματα- αναγνωρίζονται ως...
Το γερμανικό ζήτημα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Περίπτωση ρατσιστή μετανάστη
Η υπόθεση έχει σοβαρέψει. Δεν μπορούμε πλέον να γελάμε με τον Τραμπ και τις παλαβομάρες του. Είναι όπως το περιέγραψε ο Τζον Ολιβερ: «Ο Τραμπ είναι η κρεατοελιά στην πλάτη της Αμερικής. Πέρσι όλα ήταν καλά,...
Περίπτωση ρατσιστή μετανάστη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στην εποχή της μετα-αλήθειας
Δεν είναι πλέον η εγκυρότητα αυτή που δίνει στον δημόσιο λόγο την αποτελεσματικότητά του, αλλά η ευλογοφάνεια, η ικανότητα να κινητοποιεί μεγάλα ρεύματα του κοινού. Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία...
Στην εποχή της μετα-αλήθειας
ΑΠΟΨΕΙΣ
O tempora, o… Trump
Ο αριστερός και δεξιός λαϊκισμός έφτασε με εκκωφαντικό θόρυβο στις ΗΠΑ με την εκλογή ενός προέδρου που έχει επιδείξει περιφρόνηση για τις γυναίκες και τις μειονότητες, τους μετανάστες, τις πολιτικές...
O tempora, o… Trump
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Τραμπ και η κρίση της Δημοκρατίας
ΑΡΘΡΟ ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΟΛΙΝ: Η τρομακτική νίκη του Τραμπ φωτίζει αυτό που κάποιος θα χαρακτήριζε ως κρίση της πολιτικής αντιπροσώπευσης: μια κολοσσιαία έλλειψη εμπιστοσύνης στην ικανότητα των επαγγελματιών...
Ο Τραμπ και η κρίση της Δημοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας