Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μετάφραση και μη μετάφραση

Μετάφραση και μη μετάφραση

  • A-
  • A+

(Λίγες σκέψεις για την ατυχία τού να είσαι μεταφραστής)

Θα ήθελα ν’ αρχίσω μάλλον παράδοξα, υποδεικνύοντας ανάμεσα στους διάφορους τρόπους και τύπους μετάφρασης –που είναι πολλοί και καθόλου εύκολης κατάταξης– ως πρώτη κατηγορία εκείνη που θα μπορούσε, με μια φευγαλέα ματιά, να θεωρηθεί άρνηση της ίδιας της μετάφρασης. Αναφέρομαι σ’ εκείνη τη μετάφραση που δεν είναι ακριβώς μετάφραση, αλλά παρουσιάζεται ως τέτοια.

Αναφέρομαι σ’ εκείνη την παραποίηση που δημιουργείται στη βάση ενός κειμένου που δεν υπάρχει, δηλαδή εκείνη τη μετάφραση που καταλήγει να είναι ένα υπολογισμένα αποδιδόμενο ψέμα, από τη στιγμή που παρουσιάζεται ως μια απλή μεταφορά, όταν είναι μια ελεύθερη και ξεδιάντροπη επινόηση.

Στην πραγματικότητα αυτή η μη μετάφραση, που είναι μια ψευδο-μετάφραση, μας βοηθά να καταλάβουμε αμέσως πως ο μηχανισμός της αληθινής μετάφρασης βρίσκεται πάντα στο γεγονός ότι κάποιος, εδώ, μιλά με το στόμα κάποιου άλλου, είτε αυτός είναι ανώνυμος είτε επώνυμος. Κάποιος –και αυτό είναι το σημαντικό– εκφράζεται μέσα από μεταμορφώσεις και αυτή η διαδικασία είναι μια μετάφραση.

Μπροστά σ’ αυτή την εικόνα του μεταφραστή, θα αντιδράσουμε λέγοντας ότι ο μεταφραστής είναι, αντίθετα, εκείνος που ανατρέπει τελείως αυτή τη διαδικασία. Και θα παρατηρήσουμε πως, ως καθαρός γλωσσικός μεσάζων, τείνει να καταστεί διάφανο γυαλί, να εκμηδενιστεί ολοκληρωτικά στον λόγο του «άλλου».

Και δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα μέσον, ένα medium. Και σ’ αυτόν μιλά ο άλλος. Και ελπίζει και θέλει να είναι, με τρόπο απόλυτο, ένας διερμηνέας, τίποτε περισσότερο από ένας διερμηνέας.

Ομως, μοιραία, πέφτει πάνω στο γνωστό ιταλικό calembour: traduttore = traditore (μεταφραστής = προδότης). Και από διάφανο γυαλί καταλήγει σε παραμορφωτικό φακό ή, καλύτερα, σ’ έναν βρόμικο καθρέφτη που μας παραπέμπει σε αποκρυσταλλωμένους τύπους, σε αναξιόπιστα είδωλα του πρωτότυπου.

Κάθε μετάφραση, είτε το θέλουμε είτε όχι, «καίει» το κείμενο χωρίς ν’ αφήνει ίχνη, έτσι, είναι μάταιο ν’ αναρωτιόμαστε αν πρόκειται για αληθινή μετάφραση ή για ψευδο-μεταγραφή. Ολες οι πραγματικές μεταφράσεις είναι πλαστές μαρτυρίες, τόσο πιο αληθινές όσο πιο πλαστές, που γεννήθηκαν για να κοροϊδέψουν τη «λογοτεχνική αστυνομία».

Και μια μάσκα είναι μια μάσκα και, εξ ορισμού, δεν υπάρχει μάσκα που να είναι πιο αληθινή ή πιο ψεύτικη από μια άλλη. Η αλήθεια του πλαστού μάς αποκαλύπτει την αλήθεια της μετάφρασης. Κάθε μετάφραση είναι ένα ατελές φιλολογικό αντίγραφο απόκρυφο. Εξάλλου, όπως κάθε απόκρυφο, έτσι και κάθε μετάφραση δεν είναι άλλο από μια απλή μεταγραφή.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Διάλεκτος και γλώσσα
Το λογοτεχνικό κείμενο δεν είναι κάποιο σώμα που αισθανόμαστε να παίρνει ζωή με την επαφή και τη ζεστασιά της προσωπικότητάς μας, αλλά σκελετός που επάνω του πρέπει να πλάσουμε τις σάρκες για να γίνει, τελικά,...
Διάλεκτος και γλώσσα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Περί φωνής
Αναζητώντας την ετυμολογία της λέξης «φωνή», η γλωσσολογία με παραπέμπει στην ινδοευρωπαϊκή ρίζα *bha, απ’ όπου προέρχεται το αρχαιοελληνικό ρήμα «φημί» που σημαίνει «λέγω», όπως και το ρήμα «φάω», που...
Περί φωνής
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τέχνη και λογοΤΕΧΝΙΑ, διάλεκτος και γλώσσα
Xαρακτηριστικό της λογοτεχνίας είναι η συγχρονικότητα (σε αντίθεση με την α-χρονικότητα της τέχνης): η αξία της βρίσκεται λοιπόν μόνο στον χώρο του ιστορικού χρόνου όπου γεννιέται και απευθύνεται, και στον...
Τέχνη και λογοΤΕΧΝΙΑ, διάλεκτος και γλώσσα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σημεία των καιρών
Οι αρχαίοι απέδωσαν τη μάθηση και γενικότερα την αγωγή-διάπλαση με τον όρο παιδεία, υπογραμμίζοντας τον παιδεμό που προϋποθέτει η απόκτηση γνώσης και ικανοτήτων.
Σημεία των καιρών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συγγραφείς του ιβηροαμερικανικού τόξου σε καιρούς κορονοϊού
Σήμερα Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, αφού κουβέντιασα όλα όσα είχα να πω με τα αγαπημένα μου βιβλία, άρχισα να φαντάζομαι το πώς θα αντιμετώπιζαν οι αγαπημένοι μου συγγραφείς την πανδημία.
Συγγραφείς του ιβηροαμερικανικού τόξου σε καιρούς κορονοϊού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Υφος και λογοτεχνική γραφή
Η λογοτεχνική γραφή δεν είναι λειτουργικός κώδικας επικοινωνίας, αλλά δημιουργική γλώσσα διακεκριμένων και συγκεκριμένων εμπειριών, που μετατρέπονται σε πραγματικότητα. Δημιουργία αυτών που δεν γνωρίζεις αλλά...
Υφος και λογοτεχνική γραφή

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας