Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ζώντας με στερεότυπα

Ζώντας με στερεότυπα

  • A-
  • A+

Σύμφωνα με τα λεξικά, «το στερεότυπο είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική και συνήθως προκατειλημμένη θεώρηση μιας ομάδας, φυλής ή τάξης ανθρώπων και συνήθως συνδέεται με τον ρατσισμό και την προκατάληψη φύλου.

Τα στερεότυπα παρουσιάζουν συχνά αντίσταση στην αλλαγή ή στη διόρθωση, ακόμα και όταν υπάρχουν ενδείξεις που τα αναιρούν κι αυτό γιατί δημιουργούν μια αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης» (1).

Στην ουσία, αποτελούν μια παγιωμένη γνώμη που δεν αντέχει τον όποιο αντίλογο, ακόμη και όταν (όπως γίνεται τις περισσότερες φορές) η σχέση του στερεότυπου με την πραγματικότητα του τεκμηριωμένου αντίλογου είναι οφθαλμοφανώς μηδενική.

Τα στερεότυπα μισούν την τεκμηρίωση, την απόδειξη, τα ακλόνητα αντεπιχειρήματα, την όποια αντίθετη γνώμη που μπορεί να είναι πολύ περισσότερο βάσιμη από αυτά που το ίδιο (το στερεότυπο) ισχυρίζεται, και διαθέτουν ένα κατά κύριο λόγο εμμονικό χαρακτήρα.

Αποτελούν παράγωγα της παραπληροφόρησης και της προπαγάνδας στις μέρες μας. Ενα από τα πλέον γνωστά στερεότυπα είναι η ΤΙΝΑ (ακρωνύμιο τού There Is No Alternative - Δεν Υπάρχει Εναλλακτική), σλόγκαν της κ. Θάτσερ, που λειτούργησε σαν σημαντικό υποστηρικτικό σλόγκαν και στερεότυπο του νεοφιλελεύθερου δόγματος.

Ενα άλλο, πάρα πολύ γνωστό σ' εμάς τους Ελληνες παράδειγμα αποτέλεσαν τα κείμενα αλλά και οι γελοιογραφίες γερμανικών και κυρίως αγγλικών ΜΜΕ, που διαμόρφωναν την εικόνα της Ελλάδας ως φτωχού συγγενή, ενός επαίτη, μια προσβλητική εικόνα της χώρας, η οποία σαφώς ευνοούσε τα σχέδια συγκεκριμένων πολιτικών και οικονομικών κύκλων των χωρών αυτών.

Το σύστημα αυτό, σύνηθες παιχνίδι μεγάλων χωρών, που διαμορφώνει πλήθος στερεοτύπων που στρέφονται εναντίον ενός καταδικαστέου, κατά τη γνώμη τους -γενικά- από την πολιτική, οικονομική και πολιτισμική διάσταση, ενός τρίτου, ενός καταδικαστέου «άλλου», κάποιας συνήθως μικρής χώρας, λειτουργεί στο να διαμορφωθεί ένας «αποδιοπομπαίος τράγος», και προοιωνίζεται τις επόμενες κινήσεις συνήθως μεγάλων εναντίον μικρών χωρών.

Βλέπε, λ.χ. www.efsyn.gr/arthro/i-eikona-tis-elladas-mesa-apo-ta-mme, www.efsyn.gr/arthro/i-eikona-tis-elladas-politismos-kai-mme. Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο χρόνος απέδειξε ότι η αποκλειστική στόχευση της χώρας έκρυβε ένα πολύ βαθύτερο και ουσιαστικότερο, τουλάχιστον ευρωπαϊκό, πρόβλημα «κάτω από το χαλί».

Η βασική προϋπόθεση των στερεοτύπων (και της συνακόλουθης προπαγάνδας) βρίσκεται στο ότι δεν είναι επαληθεύσιμα συνολικά ή ότι διογκώνονται περιορισμένες όψεις τους, που έχουν κάποια σχέση με την πραγματικότητα, δηλαδή με αυτό που όντως υπήρξε ή συνέβη. Συνήθως η ζωή τους είναι περιορισμένη - με βάση το απόφθεγμα του λόρδου Ακτον (Acton) «Μπορείς να κοροϊδεύεις λίγους για πάντα, πολλούς για λίγο, αλλά όχι όλους για πάντα». Γι' αυτό, η όποια μακροημέρευσή τους απαιτεί και μιαν ανάλογη, συστηματική διαχρονικά, φροντίδα.

Τα στερεότυπα εντάσσονται ευρύτερα στις ψυχολογικές επιχειρήσεις (σε συντομία Psy Ops - Psychological Operations) και στο ευρύτερο πλέγμα της διαχείρισης εντυπώσεων - σύγχρονος κλάδος των δημοσίων σχέσεων. Τα όποια παλαιότερα ή νέα ΜΜΕ είναι ο βασικός φορέας της διάδοσής τους και τα όποια αποτελέσματα αντανακλούν πάνω τους.

Οπως έλεγε ο Οργουελ (Orwell), «… σε μια εποχή που κατακλύζεται από την απάτη, το να λέει κάποιος την αλήθεια είναι επαναστατική πράξη». Και η εποχή μας κατακλύζεται από κείμενα που κυκλοφορούν σε όλο το φάσμα των ΜΜΕ, τα οποία αρκετές φορές είναι είτε πλαστά είτε βρίθουν πολλαπλών ανακριβειών, συνεισφέροντας στη δημιουργία αφθονίας βολικών στερεοτύπων.

(1): Βλέπε N. Abercrombie, S. Hill, Bryan S. Turner, Λεξικό Κοινωνιολογίας, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 1991, σελ. 325. Μετάφραση στα ελληνικά του The Penguin Dictionary of Sociology.

* Τακτικός καθηγητής στο Τμήμα ΕΜΜΕ, Πανεπιστήμιο Αθηνών

  

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μαζοποίηση των κατώτερων ενστίκτων
Κάθε που μας χτυπά την πόρτα μια πολωτική αφορμή -και το κάνει ομολογουμένως με εξαιρετική συνέπεια τα τελευταία χρόνια- θυμάμαι μια παιδική ερώτηση. Από ’κείνες που σου μένουν στο μυαλό για την τόσο προφανή...
Η μαζοποίηση των κατώτερων ενστίκτων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αστοί και προλετάριοι
Ακουγα, τις προάλλες, τον Πορτοσάλτε να αναφέρεται υπερηφάνως στην αστική παράταξη, της οποίας, ευλόγως, θεωρεί τον εαυτό του επίλεκτο μέλος. Εχω ακούσει και τους Βορίδη και Γεωργιάδη να αναφέρονται -με τη...
Αστοί και προλετάριοι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια καλή χριστιανή
Ηταν μία από εκείνες τις γυναίκες στα 40 Εφτασε στην πύλη αναχωρήσεων της πτήσης από Αθήνα για Θεσσαλονίκη με εκείνο το ύφος ανθρώπων που σκέφτονται ότι δεν θα έπρεπε όλοι (σχεδόν) οι υπόλοιποι επιβάτες να...
Μια καλή χριστιανή
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ακρωτηριασμοί…
Το παράξενο είναι ότι ενώ ο πρωθυπουργός μιλά για τη φυγή των νέων, δεν έχει πει κουβέντα για τη δημογραφική κατάρρευση που επιταχύνεται λόγω της φυγής. Το εξοργιστικό είναι ότι όλοι οι πολιτικοί της εποχής...
Ακρωτηριασμοί…
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ζωή από το… ισόγειο
Αυτοί που βρίσκονται στον τελευταίο όροφο του ουρανοξύστη θα «λεηλατήσουν» πόρους οι οποίοι θα μπορούσαν να βελτιώσουν τη ζωή ευπαθών ομάδων πληθυσμού, να ενισχύσουν το εισόδημα των αγροτών και την κοινωνική...
Η ζωή από το… ισόγειο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εγκλημα, μίσος, προκατάληψη
Πριν από λίγες ημέρες στην Αμφισσα, ένας 35χρονος δολοφόνησε πυροβολώντας ένα 13χρονο παιδί. Η ωμή βία, η οποία στέρησε τη ζωή ενός παιδιού, εντάσσεται στη σφαίρα της ρατσιστικής συμπεριφοράς και μάλιστα στην...
Εγκλημα, μίσος, προκατάληψη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας