Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Κυνηγώντας ουτοπίες στο ναζιστικό Βερολίνο

«Μόνος στο Βερολίνο»: η ταινία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του αντιναζιστή και τραγικού Γερμανού συγγραφέα Χανς Φάλαντα

Κυνηγώντας ουτοπίες στο ναζιστικό Βερολίνο

  • A-
  • A+

Μια αξιοσημείωτη φετινή παραγωγή ήρθε στη χώρα μας και παίζεται στους κινηματογράφους από αυτή την εβδομάδα.  Πρόκειται για την ταινία «Μόνος στο Βερολίνο», σε σενάριο και σκηνοθεσία του Ελβετού σκηνοθέτη Βίνσεντ Περέζ, και βασικούς ηθοποιούς τούς Έμα Τόμσον, Μπρένταν Γκλίσον και Ντάνιελ Μπρουλ, η οποία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του αντιναζιστή και τραγικού Γερμανού συγγραφέα Χανς Φάλαντα.

«Έχω μπροστά μου τον φάκελο μιας υπόθεσης. Πρόκειται για περίπου ενενήντα σελίδες. Τον φάκελο τον έχει ανοίξει η Γκεστάπο στο Βερολίνο, στην οποία ανήκουν και τα περισσότερα κείμενα, ενώ τον επίλογο τον έχει γράψει το Λαϊκό Δικαστήριο, επίσης στο Βερολίνο. Τα αρχεία αφηγούνται τη μοίρα δύο ανθρώπων. Βρέθηκαν λοιπόν στα χέρια μου και αποτελούν την πρώτη ύλη ενός μυθιστορήματος. Ας εξετάσουμε τι περιέχουν, χωρίς προκαταλήψεις, αντικειμενικά, όπως εξετάζει ο επιπλοποιός ένα κομμάτι ξύλο πριν το χρησιμοποιήσει…»

Με τις φράσεις αυτές αρχίζει το δεκαοκτώ σελίδων επίμετρο με τίτλο «Κι όμως υπήρξαν Γερμανοί που αντιστάθηκαν στη χιτλερική τρομοκρατία», που κλείνει το σπουδαίο μυθιστόρημα «Μόνος στο Βερολίνο», το οποίο τελείωσε ο Χανς Φάλαντα το έτος 1947, μόλις δύο χρόνια μετά τη λήξη του μεγάλου πολέμου και λίγο πριν από τον αναπόφευκτο, όπως εξελίχτηκε η όλη πορεία της υγείας, θάνατό του.

Στον αντίποδα του επιλόγου, στον πρόλογο, τον Οκτώβριο του 1946 στο Βερολίνο, ο συγγραφέας είναι απολογητικός για το πολύ σκληρό περιεχόμενο του βιβλίο του:

«Κάποιοι αναγνώστες θα πουν ότι στο βιβλίο περισσεύουν τα βασανιστήρια και ο θάνατος. Ας μου επιτραπεί να τους επιστήσω την προσοχή στο γεγονός ότι γράφω αποκλειστικά για ανθρώπους που αντιστάθηκαν στο καθεστώς του Χίτλερ, γι' αυτούς και για τους διώκτες τους. Μεταξύ του 1940 και 1942, αλλά και πιο πριν και μετά, σε αυτούς ακριβώς τους κύκλους σύχναζε ο θάνατος. Σχεδόν το ένα τρίτο του βιβλίου διαδραματίζεται σε φυλακές και τρελοκομεία, όπου επίσης έκανε θραύση ο θάνατος. Υπήρξαν στιγμές που δεν μου άρεσε να σχεδιάζω έναν τόσο ζοφερό πίνακα. Περισσότερο φως όμως, θα έμοιαζε με ψέμα’».

Τι είναι τελικά το «Μόνος στο Βερολίνο»; Ουσιαστικά αποτελεί την εξιστόρηση δύο απλών ανθρώπων, ενός καθημερινού ζεύγους με κοινό το αίσθημα του δικαίου, αλλά και βαθύτατα συνειδητοποιημένων κοινωνικά, οι οποίοι αποφασίζουν να έρθουν εμμέσως απέναντι από το ναζιστικό καθεστώς, και μάλιστα σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία τα στρατεύματα του Χίτλερ θριάμβευαν προχωρώντας ακάθεκτα και βιώνοντας τη μια στρατιωτική νίκη μετά την άλλη!

Η δράση του μυθιστορήματος εντοπίζεται κυρίως γύρω και μέσα στα διαμερίσματα και τους κοινόχρηστους χώρους μιας λαϊκής και συνηθισμένης πολυκατοικίας του Βερολίνου, στην οδό Γιαμπλόνσκι. Οι ναζί έχουν ήδη καταλάβει τη Γαλλία, το ηθικό όλων είναι ανεβασμένο κατακόρυφα, όπως και η προσδοκία για περαιτέρω νίκες και πολυπόθητες εθνικές δάφνες.

Η ζωή όμως στις γειτονιές της πόλης του Βερολίνου ακολουθεί το δικό της ρυθμό. Εκεί μέσα ζουν και κινούνται οι ήρωες του συγγραφέα, ο καθένας με τις υπαρξιακές αγωνίες και τα βαθύτερα προβλήματά του. Όλοι μονίμως παρακολουθούν τις κινήσεις όλων, σε μια προσπάθεια να γίνουν αρεστοί στα υπό ανέλιξη ανδρείκελα του καθεστώτος, να κερδίσουν υλικά αγαθά αλλά και την εύνοια των ανωτέρων τους με απίστευτα γλοιώδη τρόπο στις περισσότερες των περιπτώσεων!

Ο φόβος κυριαρχεί παντού, σε επικριτές και υπερασπιστές του Χίτλερ. Κανένας δεν είναι υπεράνω υποψίας. Μικροαπατεώνες, νεαροί φανατισμένοι με στόχο να ανελιχτούν στη ναζιστική ιεραρχία, καριερίστες αστυνομικοί με έντονο το αίσθημα της ιεραρχίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται και έχοντας κατά νου και ως σύνθημα το «επιβράβευση και τιμωρία, η πεμπτουσία της σωστής διακυβέρνησης», ηλικιωμένοι, συνταξιούχοι που παρά το προχωρημένο της ηλικίας τους συνεχίζουν να διαβάζουν Πλούταρχο, αφού τώρα μάλλον καταλαβαίνουν περισσότερα και καλύτερα τα βαθύτερα νοήματά του, ο καθένας με τις δικές του προσδοκίες, είναι οι άνθρωποι που περιστρέφονται γύρω από τους δύο πρωταγωνιστές του βιβλίου του.

Πολλοί από αυτούς κάποιες στιγμές σκέφτονται και το θάνατο, αλλά «…ο θάνατος είναι εύκολος, μόνο που συνήθως προηγούνται άλλα, πολύ χειρότερα πράγματα…»!

Τη στιγμή που τα ναζιστικά στρατεύματα προχωρούσαν ακάθεκτα μπροστά, στα μετόπισθεν δινόταν μια άλλη μάχη, εξίσου σπουδαία και αυτή. Εκείνη της αύξησης παραγωγής όλων των βιοτεχνιών, εργοστασίων και γενικώς των παραγωγικών μονάδων. Στους λόγους προς τους εργαζόμενους οι επικεφαλής επιστάτες, εκ μέρους πάντοτε του Φύρερ, ήταν σαφείς και κατηγορηματικοί.

Έτσι και στο εργοστάσιο που δούλευε ο Ότο Κβάνγκελ. «…Ο Φύρερ είναι βέβαιος ότι το εργοστάσιο μέσα σε τρεις μήνες θα έχει αυξήσει την παραγωγή κατά πενήντα τοις εκατό και ότι σε μισό χρόνο από σήμερα θα την έχει διπλασιάσει. Οποιαδήποτε πρόταση για την επίτευξη του στόχου, είναι ευπρόσδεκτη. Όποιος δεν υπακούσει, θα θεωρηθεί σαμποτέρ και θα έχει την ανάλογη μεταχείριση’»!

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Ότο και η Άννα Κβάνγκελ θα αρχίσουν την αντιστασιακή τους δράση, μόνοι απέναντι σε μια ισχυρή και καλοκουρδισμένη ναζιστική μηχανή. Αφορμή, ίσως, η απώλεια του γιου τους στο μέτωπο. Ο Ότο και η Άννα Κβάνγκελ θα προσπαθήσουν σταδιακά να αφυπνίσουν τον γερμανικό λαό από τη νάρκη μέσα στην οποία βρίσκεται βυθισμένος και να τον κάνουν να σταθεί υπεύθυνα έναντι των δύσκολων και ιστορικών περιστάσεων, χρησιμοποιώντας ένα απλό αλλά άκρως επικίνδυνο αντιστασιακό εγχείρημα, τουτέστιν γράφοντας ολιγόλογα συνθήματα με καθαρά αντιναζιστικό και αντιχιτλερικό περιεχόμενο σε μικρές κόλες χαρτιού τις οποίες άφηναν σε ορατά σημεία στο εσωτερικό πολυσύχναστων κτιρίων.

Σε κάποια στιγμή της κοινής τους προσπάθειας, η Άννα κοιτάζοντας τον Ότο, τον άντρα της, συνειδητοποίησε ότι έτρεμε και σκέφτηκε: «…Μπορεί να είχε δίκιο. Λίγο ή πολύ, κανείς δεν μπορεί να ρισκάρει τίποτα περισσότερο από την ίδια του τη ζωή. Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές ικανότητες και διαφορετικό χαρακτήρα. Το σημαντικό είναι να αντιστέκεσαι».

Οι ελπίδες τους, να γίνουν περισσότεροι! Να βάλουν κι άλλους να γράψουν κάρτες σαν τις δικές τους και οι κάρτες αυτές να πλημμυρίσουν το Βερολίνο, να σαμποτάρουν τα μηχανήματα και να ρίξουν τον Χίτλερ! Ο γερμανικός λαός όμως εκείνη την εποχή, δεν ήταν έτοιμος για τέτοιες σκέψεις και πράξεις, στοιχειώδους έστω αντίστασης απέναντι στο ναζιστικό μόρφωμα!

Έτσι, τελικά οι ελπίδες του ζεύγους Κβάνγκελ για αφύπνιση των συμπατριωτών του αποδείχτηκαν μάταιες, αλλά σύμφωνα με τον ίδιο στην απολογία του: «…Δεν έχει σημασία αν αγωνίζεται ένας ή δέκα χιλιάδες. Όταν κάποιος νοιώθει πως πρέπει να αγωνιστεί, αγωνίζεται, είτε έχει συντρόφους είτε όχι. Εγώ έπρεπε να αγωνιστώ και θα συνέχιζα να αγωνίζομαι. Μόνο που τώρα θα το έκανα διαφορετικά, εντελώς διαφορετικά...»

Κλείνοντας τα λιγοστά σχόλια γι’ αυτό το ωμό, σκληρό, άγριο και δυνατό βιβλίο του Χανς Φάλαντα, που μεταφέρθηκε πρόσφατα στην οθόνη, στεκόμαστε σε μερικές φράσεις του επιλόγου του που αφορούσαν τη γενικότερη πολιτική του ναζιστικού καθεστώτος:

«… Έχει ενδιαφέρον να δούμε πόσο κοστίζει το κεφάλι ενός ανθρώπου στο Τρίτο Ράιχ. Έχουμε ένα τέτοιο τετράδιο. Δεν πρόκειται για υπόθεση του Βερολίνου, αλλά έτσι κι αλλιώς η μέθοδος ήταν παντού η ίδια. Ό,τι γινόταν στο Βερολίνο γινόταν και στο Σάλτσμπουργκ. Πρόκειται για έναν εισπράκτορα του τραμ που ζούσε στο Σάλτσμπουργκ, αλλά τον απαγχόνισαν στο Μόναχο. Το τετράδιο εξόδων αρχίζει με τη διαπίστωση ότι το νεκροτομείο του Μονάχου είναι πλήρες και δεν μπορεί να αξιοποιήσει το πτώμα. Αντιθέτως τα νεκροτομεία του Ίνσμπρουκ και του Βίρτσμπουργκ, που ενδιαφέρονται για το πτώμα, δεν έχουν βενζίνη για να έρθουν να το πάρουν. Και αφού δεν προβλέπονται έξοδα μεταφοράς, ο νεκρός πρέπει να ενταφιασθεί…».

Φυσικά εδώ ο συγγραφέας θίγει το πρόβλημα της διάθεσης των πτωμάτων των καταδικασμένων και εκτελεσθέντων από το καθεστώς, γιατί είναι γνωστό ότι ο μεγαλύτερος αριθμός αυτών κατέληγαν σε νεκροτομεία για ανατομικές μελέτες, ασκήσεις και τη δημιουργία στη συνέχεια ανατομικών εικονογραφημένων βιβλίων και ατλάντων.

Ένα εξαίρετο αντιναζιστικό, αντιπολεμικό αριστούργημα του μεγάλου Γερμανού συγγραφέα Χανς Φάλαντα, ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινο, που δείχνει το ανθρώπινο μεγαλείο όταν ακόμα κι εκεί που όλα φαίνονται εκ των προτέρων χαμένα και άχρηστα. Μια μυθιστορηματική βιογραφία ενός ζευγαριού Γερμανών, ρεαλιστική ιστορία με υπαρκτά πρόσωπα και έξοχη λογοτεχνικά αποτύπωση της ιστορίας.

Ο γνωστός μας πεζογράφος Πρίμο Λέβι χαρακτήρισε το «Μόνος το Βερολίνο» ένα από τα ωραιότερα λογοτεχνικά έργα που έχουν γραφτεί ποτέ για τη γερμανική αντίσταση κατά του ναζισμού και ολοκληρωτισμού, μέσα στο οποίο βρίσκονται βυθισμένες και σχεδόν ξεχασμένες άγνωστες στους περισσότερους φιγούρες που πρόβαλαν αντίσταση, έστω στοιχειώδη, απέναντι στο ναζιστικό θηρίο.

Άνθρωποι στους οποίους αξίζει να αφιερωθούν κάποιες σελίδες από την ιστορία εκείνης της δραματικής για όλους εποχής. «…Κανείς δεν μπορεί να ρισκάρει τίποτα περισσότερο από την ίδια του τη ζωή. Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές ικανότητες και διαφορετικό χαρακτήρα. Το σημαντικό είναι να αντιστέκεσαι…», είχε πει κάποια στιγμή ο Χανς Φάλαντα!

 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Ευρώπη γυρίζει στη δεκαετία του 1930
Με τη Βρετανία εκτός Ευρώπης, θα διαταραχθούν οι υφιστάμενες πολιτικές ισορροπίες: η Γερμανία θα μετατραπεί μοιραία στην κύρια δύναμη της Ε.Ε., οι διαφορές της με τη Γαλλία θα μεγαλώσουν και η διαίρεση μεταξύ...
Η Ευρώπη γυρίζει στη δεκαετία του 1930
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το φάντασμα του Μπρίνιγκ
Στις αρχές της δεκαετίας του ’30 η κυβέρνηση του καγκελαρίου Μπρίνιγκ στη Γερμανία υιοθέτησε την πολιτική του προέδρου των ΗΠΑ Χούβερ, μια σκληρή...
Το φάντασμα του Μπρίνιγκ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι άρρωστοι που (μας) κυβερνούν
Το τρέμουλο της Ανγκελα Μέρκελ σε δημόσια εμφάνισή της για τρίτη φορά και ο καθησυχασμός των αρμοδίων ότι όλα βαίνουν καλώς, έφεραν και πάλι στο προσκήνιο το ερώτημα: πόσο υγιείς είναι οι ηγέτες που μας...
Οι άρρωστοι που (μας) κυβερνούν
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιτική, συνταγματική και κοινωνικοοικονομική διάβρωση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης
Αλέξανδρος Κεσσόπουλος, Η Αυτοκτονία του Δήμου: Πολιτική Κρίση και Συνταγματικός Λόγος στη Βαϊμάρη, Ευρασία, Αθήνα, 2018.
Η πολιτική, συνταγματική και κοινωνικοοικονομική διάβρωση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γερμανοί ιστορικοί για τις αποζημιώσεις
Σε μια κίνηση υψηλότατου συμβολισμού, η εθελοντική ομάδα δράσης Ν. Πιερίας «Ο τόπος μου» μετέφρασε στα ελληνικά το βιβλίο του Γερμανού ιστορικού, καθηγητή Dr. Karl-Heinz Roth και του επίσης σημαντικού...
Γερμανοί ιστορικοί για τις αποζημιώσεις
ΥΠΟΓΡΑΦΟΥΝ
Νέο 1992 ή μήπως νέο 1933;
Οι συγκεντρωμένοι με τις γαλανόλευκες θυμίζουν τους συναθροιζόμενους επί κυβέρνησης Μητσοτάκη, αλλά εν δυνάμει μπορεί να παραπέμψουν στα φοβισμένα από κρίση, μοντερνισμό, πόλεμο και εργατικούς αγώνες...
Νέο 1992 ή μήπως νέο 1933;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας