Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Για τη δημόσια χρήση της ιστορίας

Για τη δημόσια χρήση της ιστορίας

  • A-
  • A+

Η ομιλία του υφυπουργού Παιδείας Θεοδόση Πελεγρίνη με θέμα τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 στο Kοινοβούλιο και η δημόσια παρέμβαση του καθηγητού Αντώνη Λιάκου (στην «Εφημερίδα των Συντακτών», 21/9/2016) θέτουν το μείζον επιστημολογικό και πολιτικό ζήτημα της δημόσιας χρήσης της ιστορικής γνώσης.

Και παλαιότερα, είχε δοθεί η ευκαιρία με αφορμή την «περίπτωση Ρεπούση» να ασχοληθεί η πολιτική δημόσια σφαίρα με το θέμα αυτό, αλλά οι συζητήσεις και ο διάλογος τότε πνίγηκαν στη μισαλλοδοξία και καλύφθηκαν από ένα πυκνό πέπλο φανατισμού.

Πρέπει σήμερα να αναρωτηθούμε εάν μπορούμε να διεξαγάγουμε έναν εποικοδομητικό διάλογο με αντικείμενο ένα τόσο σημαντικό θέμα, το οποίο αναφέρεται στην ταυτότητα της κοινωνίας μας και στην αυτοσυνείδησή μας ως κοινωνικής οντότητας.

Ως θεμελιώδης επιστημολογική αρχή ισχύει αυτό που τονίζει ο Αντώνης Λιάκος: η διάκριση ανάμεσα στην ιστορία ως επιστήμη και στη δημόσια ιστορία.

Θα συμπλήρωνα, από επιστημολογικής απόψεως, ότι κάθε χρήστης (ως άτομο είτε ως συλλογικό υποκείμενο) με κριτήριο τα ενδιαφέροντά του, τα οποία επιδιώκει να ικανοποιήσει, χρησιμοποιεί την ιστορική γνώση η οποία παράγεται (κατασκευάζεται) στα πανεπιστημιακά εργαστήρια κατά το δοκούν.

Με άξονα αυτή την επιστημολογική παραδοχή έχει επικρατήσει κατά την εθνογενετική διαδικασία να χρησιμοποιείται συγκεκριμένος κατά ιδέες και περιεχόμενα τύπος ιστορικής γνώσης, ο οποίος ενδεχομένως να μη συμπίπτει με τον ερευνητικό τύπο ιστορικής γνώσης.

Μπορούμε να διακρίνουμε πολλούς και ποικίλους τύπους δημόσιας ιστορίας (κατά τον Λιάκο) ή ιδεολογικής και με κριτήριο τα ενδιαφέροντα του χρήστη (κατά τη δική μας πρόταση) και το ζήτημα των επιστημολογικών και θεωρητικών αποκλίσεων από τη γνώση της ιστορικής επιστήμης να παραμένει ανοιχτό.

Αυτό είναι και το ζήτημα που προέκυψε με την ομιλία του Πελεγρίνη στο Κοινοβούλιο. Κατά περιεχόμενο, η ομιλία του διαφοροποιείται σε μεγάλο βαθμό από τις καθιερωμένες και επιστημονικώς θεμελιωμένες θεωρίες όλων των καταξιωμένων ιστορικών επιστημόνων.

Και το ερώτημα που γεννιέται είναι το εξής: Ο υφυπουργός Πελεγρίνης τι είδους ομιλητής είναι όταν ομιλεί για τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922; Ομιλεί ως «ειδικός επιστήμων», δηλαδή ως ιστορικός επιστήμων;

Εννοείται πως όχι. Αφού όλοι στην επιστημονική κοινότητα γνωρίζουμε ότι διετέλεσε καθηγητής φιλοσοφίας και μάλιστα της ηθικής φιλοσοφίας. Μήπως ομιλεί ως «καθολικός διανοούμενος»; Η θέση του στη δημόσια σφαίρα μέχρι σήμερα δεν μας αφήνει περιθώρια να υποστηρίξουμε κάτι τέτοιο.

Αλλά και σ’ αυτή την περίπτωση, πώς θα μπορούσε να αντικρούσει τη βαρύτατη επιστημολογική μομφή του Λιάκου για «ανευθυνότητα» σχετικά με την «κατασκευή» της δημόσιας ιστορίας;

Τέλος, καταλήγουμε ότι ο Πελεγρίνης μίλησε ως πολιτικός. Και αυτό έγινε όχι μόνον επειδή ο τόπος της αγόρευσής του ήταν το Κοινοβούλιο, αλλά προ πάντων επειδή πρότεινε ένα σχέδιο «επεξεργασίας του παρελθόντος» (δανείζομαι τον όρο από τη «διένεξη των ιστορικών» το 1986 στη Γερμανία).

Πράγματι ο πρωταρχικός στόχος του υφυπουργού ήταν να προτείνει μια τεχνική ή μια μέθοδο πολιτικής επεξεργασίας της καταστροφής που υπέστη ο Ελληνισμός στη Μικρά Ασία το 1922 κατά το πρότυπο των Εβραίων.

Οσοι αναγνώστες μπορούν να ανατρέξουν στα πρακτικά του Κοινοβουλίου θα βρουν τις ιδέες και τις προτάσεις του Πελεγρίνη, για τις οποίες μπορούμε να συζητήσουμε εκτενώς και αναλυτικά.

Το προκείμενο ζήτημα όμως έχει να κάνει με αυτό που έθεσα προς προβληματισμό εξ αρχής: Μπορεί κάθε χρήστης της ιστορίας να χρησιμοποιήσει την ιστορική γνώση με κριτήριο τα ενδιαφέροντά του. Το εθνικό κράτος για να «κατασκευάσει» την εθνική συνείδηση του λαού.

Η εκπαιδευτική κοινότητα για να επιτύχει την «κοινωνικοποίηση» των μαθητών-μελών της. Το άτομο στην αυτοβιογραφία του να «επεξεργαστεί» το συλλογικό εθνικό παρελθόν για την ψυχική του συγκρότηση.

Και όπως ορθά επισημαίνει ο Λιάκος, για ακόμη μία φορά, αντί να συζητήσουμε για το μείζον ζήτημα της δημόσιας χρήσης της ιστορικής γνώσης, η επιστημονική κοινότητα τρέχει πίσω από τις κοντόφθαλμες αντιδράσεις των κομμάτων της αντιπολίτευσης.

Γι’ αυτά τα κόμματα το μείζον ζήτημα στην ομιλία Πελεγρίνη ήταν η αναφορά στο Ολοκαύτωμα και όχι στην εθνοκεντρική κοσμοθεωρία του περί Ελληνισμού.

Ως διανοούμενος αλλά προ πάντων ως πολίτης σε μια πολιτική κοινωνία η οποία πασχίζει να «κατασκευάσει» την ταυτότητά της με όσο γίνεται μικρότερες διαφοροποιήσεις ανάμεσα στην ιστορική επιστήμη και τη δημόσια ιστορία, διαπιστώνω τα εξής τρία πράγματα:

Πρώτον, επειδή δεν μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα μεταεπίπεδο για να δούμε το έδαφος στο οποίο βρισκόμαστε, δεν έχουμε παρά να εργαζόμαστε με τις πνευματικές δυνάμεις μας τις οποίες εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε. Το καντιανό αυτό αξίωμα είναι η βάση της πνευματικής έρευνας και της επιστημονικής εργασίας.

Ο συνάδελφος Πελεγρίνης προκειμένου να υπερασπιστεί μια πολιτική τεχνική «επεξεργασίας» του 1922 κατέφυγε σε έναν προϊστορικό εθνοκεντρισμό μέσα στον οποίο εγκλωβίστηκε.

Δεύτερον, από επιστημολογικής απόψεως, καθίσταται σαφές ότι όσο η «διαφορά» ανάμεσα στην ιστορία ως επιστήμη και την ιστορία δημόσιας χρήσεως μεγαλώνει τόσο η κοινωνία η οποία υιοθετεί αυτή τη «διαφορά» παραμένει στην προ-νεωτερική περίοδο.

Η ελληνική κοινωνία ως πολιτική κοινωνία μπορεί επιτέλους να απαλλαγεί από τέτοιου τύπου αρχαϊσμούς. Και τρίτον, από πολιτικής απόψεως, η επιστημονική γνώση στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι «ειδική γνώση». Αυτό δεν ισχύει μόνο για τις φυσικές επιστήμες. Ισχύει πρωτίστως για τη γνώση των επιστημών του ανθρώπου: οικονομία, ιστορία, ψυχολογία, κ.ά.

Η δημόσια χρήση της ιστορικής γνώσης, της ιστορικής επιστήμης, εάν δεν υπακούει σε επιστημολογικούς κανόνες και σε τελευταία ανάλυση σε πολιτικές αξίες, δηλαδή στις ανεξαργύρωτες αξίες του πολιτικού διαφωτισμού, δεν ταιριάζει σε πεφωτισμένα άτομα και σε ελεύθερα συλλογικά υποκείμενα.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Από τον Αϊνστάιν στον Χόκινγκ
Με αφορμή τη συμπλήρωση 63 χρόνων από τον θάνατο του Αϊνστάιν (18.4.1955), σκέφτηκα να γράψω για τη σχέση του κορυφαίου επιστήμονα του 20ού αιώνα με τον Στίβεν Χόκινγκ, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή. Αμφότεροι...
Από τον Αϊνστάιν στον Χόκινγκ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιστορικές εκδοχές και πολιτισμική αλήθεια
Το πρόβλημα της αλήθειας, της προσέγγισής της, της αληθοφάνειας αλλά και του επιστημονικού σκεπτικισμού αναφορικά με τις θεωρίες των φυσικών επιστημών είναι πάντοτε ένα επίκαιρο ζήτημα που ιδιαίτερα στις μέρες...
Ιστορικές εκδοχές και πολιτισμική αλήθεια
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά
Το μη φανταστικό μυθιστόρημα του Αργεντινού δημοσιογράφου Ροδόλφο Ουόλς (Rodolfo Walsh) με τίτλο «Επιχείρηση Σφαγή» («Operacion Masacre») εκδόθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τον περασμένο Δεκέμβρη από τις...
Η «Επιχείρηση Σφαγή» του Ροδόλφο Ουόλς μεταφρασμένη στα ελληνικά
ΑΠΟΨΕΙΣ
Με προαιώνια φόρα...
Εχει διαπιστωθεί από παλιά ένα πρόβλημα στη θεωρία, μάλλον δομικό: ότι στην τάση της για γενίκευση, για αφαίρεση, αποκόπτεται από το πραγματικό, το υπαρκτό, αυτό που συμβαίνει στη ζωή. Μένουν, δηλαδή, οι...
Με προαιώνια φόρα...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το καθεστώς των Νέων Χωρών, απόρροια «ιστορικού ψεύδους»;
Το θέμα των μητροπόλεων των Νέων Χωρών ήρθε πάλι στην επιφάνεια με αφορμή τη συμφωνία που επιδιώκουν Τσίπρας και Ιερώνυμος (σχετικά με την εκκλησιαστική περιουσία, τη μισθοδοσία του κλήρου κτλ.) και την...
Το καθεστώς των Νέων Χωρών, απόρροια «ιστορικού ψεύδους»;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αμάλ
Μικρή μου Αμάλ, πήρα το θάρρος να σου γράψω, μόλο που ξέρω: δεν πρόκειται να διαβάσεις το γράμμα μου. Δεν πρόλαβες να ζήσεις τη ζωή. Να μάθεις γράμματα. Να γνωρίσεις τον κόσμο. Ο δικός σου κόσμος ήταν η βία...
Αμάλ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας