Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η τραγωδία του 1922

Από τον Ιούλιο του 1922, για την είσοδο προσφύγων στην Ελλάδα χρειαζόταν ειδική άδεια

Μ. ΚΑΤΣΙΓΕΡΑΣ, ΕΛΛΑΔΑ 20ος ΑΙΩΝΑΣ ΟΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ (2000)

Η τραγωδία του 1922

  • A-
  • A+

Το τι έγινε το 1922 έχει περιγραφεί με πολλούς τρόπους, ξεσηκώνοντας πολλές φορές διαμάχες. Η παγίδευση στην υποστήριξη της μιας ή της άλλης άποψης θα απομάκρυνε από τον ορίζοντα το ουσιαστικό όσον αφορά την Ημέρα Μνήμης, το να προσπαθήσουμε δηλαδή να καταλάβουμε τι συνέβη τότε και μέσα σε ποιο πλαίσιο εντάσσεται.

Οταν το φθινόπωρο του 1922 έφταναν στα λιμάνια της Ελλάδας καραβιές προσφύγων από την Ανατολία, αυτό που τους είχε συμβεί ήταν Διωγμός.

Οι άνθρωποι μπορούσαν να κατανοήσουν το γεγονός στην κανονικότητα που ίσχυε από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων. Σε Διωγμό αναφερόταν και το Οικουμενικό Πατριαρχείο στη Μαύρη Βίβλο. Θυμίζω το σχέδιο εθελούσιας ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1914, που δεν προχώρησε λόγω της έναρξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες δεν αποτελούσαν εξαίρεση την εν λόγω περίοδο, παρά τις σφαγές και την ακραία βία που υπέστησαν. Παρόμοια είχαν συμβεί στη Μακεδονία στις αρχές του αιώνα, όταν οι αντιμαχόμενοι εθνικισμοί προσπαθούσαν να «εθνικοποιήσουν» τον πληθυσμό.

Η έκθεση του Ιδρύματος Carnegie από εκείνη την εποχή είναι διαφωτιστική. Στη νέα κανονικότητα των εθνικών κρατών δεν είχαν χώρο «οι άλλοι». Πατριαρχικοί εναντίον Εξαρχικών, Εξαρχικοί εναντίον Πατριαρχικών, χριστιανοί εναντίον μουσουλμάνων κ.ο.κ.

Ηταν η εποχή των εθνοκαθάρσεων. Ηταν η εποχή που εκπατρίστηκαν από τις βαλκανικές τους πατρίδες Ελληνες, Βούλγαροι και μουσουλμάνοι.

Οι βαλκανικές πόλεις μετατράπηκαν για τους εκτοπισμένους μουσουλμάνους στις δικές τους «χαμένες πατρίδες». Από αυτούς τους πρόσφυγες, περίπου 300.000 υπολογίζονται, επανδρώθηκαν αργότερα τα άτακτα στρατιωτικά σώματα των Τούρκων (Τσέτες), που πολεμούσαν για ένα εθνικό τουρκικό κράτος, κουβαλώντας τον πόνο του δικού τους ξεριζωμού.

Αν οι Μικρασιάτες αντιλήφθηκαν το 1922 ως Διωγμό, για το ελληνικό κράτος νοηματοδοτήθηκε ως Καταστροφή, κατ’ αναλογίαν με τη Σικελική Καταστροφή και στον αποδεκατισμό του στρατού. Αυτό ήταν τότε το φλέγον ζήτημα και στο πλαίσιο αυτό αναζητήθηκαν και αποδόθηκαν ευθύνες.

Το ζήτημα ήταν ποιος έφταιγε και αν θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί η καταστροφή. Οι πρόσφυγες και η εμπειρία τους απουσίαζε από το πλάνο – σε ό,τι τους αφορούσε, η προβληματική περιοριζόταν στην αποκατάσταση τη δική τους και της κανονικότητας.

Τα πάθη σταδιακά καταλάγιασαν και η αποκατάσταση μιας κανονικότητας στο παρόν αναδείχθηκε σε πρωτεύον μέλημα. Είναι λάθος να πιστεύουμε ότι η απόφαση για την υποχρεωτική ανταλλαγή λήφθηκε σε ένα πλαίσιο εκδίκησης.

Παρότι αναμφίβολα σκληρή, λήφθηκε όταν η εμπειρία της αμφίπλευρης και συσσωρευμένης βίας της προηγούμενης δεκαετίας καθώς και το νέο πλαίσιο των εθνικών κρατών ακύρωνε κάθε πιθανότητα επιστροφής στην προηγούμενη συνθήκη συνύπαρξης (που δεν ήταν πάντα ανέφελη). Πώς θα μπορούσε να προληφθεί μια νέα αιματοχυσία;

Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι στο τέλος της δεκαετίας του 1920 ο ίδιος ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε προτείνει τον Ατατούρκ για Νόμπελ Ειρήνης.

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, κυρίως χάρη στη συστηματική ανάδειξη του θέματος από την Αριστερά, Διωγμός και Καταστροφή συνέπεσαν. Η εμπειρία του Διωγμού βρήκε τη θέση της στον τρόπο που νοηματοδοτούνταν η Καταστροφή, η οποία σταδιακά όχι μόνο εντάχθηκε στο εθνικό αφήγημα, αλλά αναδείχθηκε σε έναν από τους κεντρικούς τόπους μνήμης.

Το παρελθόν είχε δικαιωθεί, η φωνή των προσφύγων και τα βάσανά τους έγιναν μέρος της ιστορικής μας μνήμης και παρακαταθήκη για το μέλλον.

Αυτό που συνέβη τη δεκαετία 1912-1922 θυμίζει αρχαία τραγωδία: οι ήρωες, εγκλωβισμένοι σε έναν συνδυασμό συγκυριών, αποφάσεων και τυχαίων γεγονότων, οδηγούνται να απεργάζονται οι ίδιοι εν αγνοία τους την καταστροφή τους.

Η όξυνση των εθνικισμών και οι πόλεμοι στα Βαλκάνια, ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Συνθήκη των Σεβρών και το όνειρο της Μεγάλης Ελλάδας, η Μικρασιατική Καταστροφή είναι επεισόδια του ίδιου δράματος, το σενάριο του οποίου προκαθόριζε τις κινήσεις των πρωταγωνιστών.

Ακόμη κι αν κάποιος αντιλαμβανόταν το παράτολμο του εγχειρήματος, πόσο εφικτό ήταν να θυσιάσει τα κέρδη των Βαλκανικών Πολέμων ή να παραβλέψει την περιρρέουσα ατμόσφαιρα εθνικής ανάτασης που ονειρευόταν τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας του 1821 στην «απελευθερωμένη» Κωνσταντινούπολη;

Δεν είναι εύκολη υπόθεση η διαχείριση του παρελθόντος του τόπου μας, ούτε για μας ούτε για τους γείτονές μας. Η περηφάνια του ενός είναι για τον άλλον ταπείνωση. Το «απελευθερωμένο έδαφος» του ενός η «χαμένη πατρίδα» του άλλου. Ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας του ενός, η προδοσία του άλλου κ.ο.κ.

Το κουβάρι είναι γεμάτο κόμπους που δεν λύνονται εύκολα. Αλλά ούτε τα παρελθόντα άλλων τόπων είναι απαλλαγμένα από τέτοιους διχασμούς – πολλές φορές δε και τα παρόντα.

Πώς μπορεί η εμπειρία της προσφυγιάς που αποτελεί κομμάτι της ιστορικής μας μνήμης να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τα προσφυγικά ρεύματα που δημιουργούνται στις μέρες μας από τη Συρία ώς την Κεντρική Ασία και από τη Νότια Ασία ώς τα κράτη της Αφρικής;

Εχοντας κατά νου πως όταν οι ήρωες πρωταγωνιστούν σε τραγωδίες, η τραγωδία συνίσταται στο ότι οι ίδιοι δεν το ξέρουν, ίσως η μόνη διέξοδος είναι η συνειδητοποίηση αυτής της εύθραυστης συνθήκης στο παρόν και η προσπάθεια δικαίωσης των τότε ξεριζωμένων μέσω της διόρθωσης όχι του παρελθόντος, αλλά του παρόντος και των θυμάτων του και μέσω της ανάδειξης της ζωής τους ως αξιοβίωτης.

* ιστορικός

ΑΠΟΨΕΙΣ
Εκεί που φυτρώνουν παπαρούνες
​Αυτό που έχουμε καταλάβει πια καλά είναι πως οι πολύπλοκες μηχανορραφίες των υπερδυνάμεων διασταυρώνονται καθημερινά με τις ανθρωπιστικές αξίες. Αισθηματικοί και συνειδησιακοί παράγοντες αντιστέκονται χωρίς...
Εκεί που φυτρώνουν παπαρούνες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ευταξία του πολέμου
Η κραυγαλέα ανεπάρκεια των διεθνών οργανισμών, η συστηματική παράβαση των διεθνών συμφωνιών, η αενάως αμφισβητούμενη αμεροληψία των διεθνών δικαστηρίων δεν είναι παρά οι απολύτως αναμενόμενες συνέπειες ενός...
Η ευταξία του πολέμου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συνθηκολόγηση
Οι πόλεμοι, ακόμα και οι πιο ολοκληρωτικοί, κάποτε τελειώνουν. Η «νομική», αν θέλετε, διαδικασία για τον τερματισμό του κάθε πολέμου διαφέρει σημαντικά από περίπτωση σε περίπτωση. Το λεγόμενο «δίκαιο του...
Συνθηκολόγηση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Tο νόημα της 28ης Οκτωβρίου και ο πόλεμος
Τελικά τι έμεινε; Πολλά. Η μνήμη, το τραύμα∙ αλλά και κάτι ακόμα. Από τον ύμνο του Σικελιανού, κρατάω το «ηθικό». Ο,τι μένει ιστορικά∙ αυτό ήταν που μέτρησε το 1940. Ηθικό, ήγουν, εσωτερικό, γνήσιο, ανθρώπινο,...
Tο νόημα της 28ης Οκτωβρίου και ο πόλεμος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η έναρξη του ελληνικού εμφυλίου
Η συμφωνία της Βάρκιζας αποτελούσε μια ευκαιρία να αποκατασταθεί η εθνική ενότητα και να συμπορευτούν όλες οι δυνάμεις του τόπου στην ανασυγκρότηση της χώρας. Παραβιάστηκε κυρίως από τους νικητές, οι οποίο...
Η έναρξη του ελληνικού εμφυλίου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Quo vadis Europa?
Πάνω από τέσσερα εκατομμύρια Σύροι εγκατέλειψαν τη χώρα τους για να γλιτώσουν από τις βόμβες, «ντόπιες» και ξένες, και από το λεπίδι του ISIS. Κι από αυτόν τον τρομακτικό ομολογουμένως αριθμό, κάπου 600.000...
Quo vadis Europa?

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας