Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Γέφυρες γνώσης»

Μια ρεαλιστική πολιτική αξιοποίησης της ελληνικής διασποράς επιστημόνων θα πρέπει να υπερβεί την παραδοσιακή αντιμετώπισή της ως δυνάμει πηγής εισροής κεφαλαίων ή παλιννόστησης

«Γέφυρες γνώσης»

  • A-
  • A+

Η αναμφισβήτητη σήμερα σημασία του ανθρώπινου κεφαλαίου για την ανάπτυξη των χωρών γίνεται ακόμη πιο εμφανής στον βαθμό που η γνώση διαχωρίζεται στο κωδικοποιημένο σκέλος της και στο άρρητο, αυτό δηλαδή που δεν είναι δυνατόν να κωδικοποιηθεί αλλά παραμένει ενσωματωμένο σε ανθρώπους και συνεπώς έχει περιορισμένη γεωγραφική κινητικότητα.

Στην εποχή του Skype και του Dropbox, ένα μεγάλο μέρος της μεταφοράς γνώσης συνεχίζει να στηρίζεται στην άμεση ανθρώπινη επικοινωνία.

Ετσι, η ανταγωνιστικότητα μιας χώρας προσδιορίζεται και από την ικανότητά της να προσελκύει και να συγκρατεί ανθρώπινο δυναμικό υψηλής ποιότητας, το οποίο αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις αποφάσεις εγκατάστασης επιχειρήσεων (ιδίως έντασης γνώσης και τεχνολογιών).

Το υψηλής ποιότητας ανθρώπινο κεφάλαιο αποτελεί ίσως ένα από τα μεγαλύτερα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ελλάδας.

Ομως, ιδίως την περίοδο της κρίσης, παρατηρείται μια αυξανόμενη μετανάστευση των πτυχιούχων της χώρας στο εξωτερικό, διαρροή εγκεφάλων (brain drain) που συνιστά πληγή για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας μας.

Θα πρέπει λοιπόν να αναρωτηθεί κανείς πού οφείλεται και κυρίως τι θα πρέπει να γίνει ώστε σε πρώτη φάση να περιοριστεί και σε επόμενη φάση να σταματήσει ή και να υπάρξει επιστροφή μέρους αυτών που έφυγαν.

Βασική αιτία είναι αναμφίβολα η αναντιστοιχία προσφοράς και ζήτησης επιστημονικού δυναμικού, που προκαλεί υψηλά ποσοστά ανεργίας, υποαπασχόλησης, ετεροαπασχόλησης, απασχόλησης σε δουλειές κατώτερες των προσόντων κ.λπ.

Η αναντιστοιχία αυτή δεν οφείλεται στην υπερβάλλουσα προσφορά πτυχιούχων: το ποσοστό των πτυχιούχων στο σύνολο του πληθυσμού είναι χαμηλότερο από τον μ.ό. τόσο του ΟΟΣΑ όσο και της Ε.Ε. (το ποσοστό πτυχιούχων στις ηλικίες 25-34 στην Ελλάδα είναι 32,4%, χαμηλότερο από τον αντίστοιχο μ.ό. της Ε.Ε. 34,2%, στις ηλικίες 25-44 είναι 29,3% έναντι 31,7%, ενώ στις ηλικίες 25-64 είναι 25% έναντι 27,1%).

Οφείλεται κυρίως στην περιορισμένη ζήτηση, καθώς οι επιχειρήσεις της Ελλάδας δεν έχουν μετακινηθεί στην αλυσίδα παραγωγής της αξίας ώστε να παράγουν πιο σύνθετα προϊόντα και υπηρεσίες έντασης γνώσης και τεχνολογίας.

Υπάρχουν δύο τρόποι για να αξιοποιήσει κανείς τους πτυχιούχους της χώρας που εργάζονται στο εξωτερικό.

Ο ένας είναι να στοχεύσει στην επιστροφή τους (return option). Ωστόσο, οι πολιτικές για την ενθάρρυνση της επιστροφής των επιστημόνων που μετανάστευσαν, με την παροχή κινήτρων, απέτυχαν σχεδόν παντού, εκτός από χώρες που παρουσίαζαν υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Ο άλλος τρόπος είναι να αξιοποιήσει τα άτομα με υψηλή εξειδίκευση, θεωρώντας ότι για κάποιο διάστημα θα παραμείνουν στο εξωτερικό, με πολιτικές για την ενθάρρυνση της κυκλοφορίας τους μεταξύ των χωρών προέλευσης και προορισμού (brain circulation) ή ακόμη και για την ενίσχυση των δεσμών τους με τη χώρα προέλευσης ενώ παραμένουν στη χώρα προορισμού («επιλογή της διασποράς» / virtual return - «εικονική επιστροφή» / back and forth).

Η διατήρηση των διασυνδέσεων πέραν των συνόρων, μέσω άτυπων δικτύων ή οργανωμένων προγραμμάτων, επιτρέπει στις χώρες προέλευσης να επεκτείνουν την πρόσβασή τους στις επιστημονικές και τεχνικές δεξιότητες αυτών των ατόμων που διαφορετικά χάνονται.

Μια ρεαλιστική πολιτική αξιοποίησης της ελληνικής διασποράς επιστημόνων θα πρέπει να υπερβεί την παραδοσιακή αντιμετώπισή της ως δυνάμει πηγής εισροής κεφαλαίων ή παλιννόστησης. Θα πρέπει, αντίθετα, να τη θεωρήσει ως σημαντικό «αγωγό» διασύνδεσης της ελληνικής οικονομίας με παραγωγικά και καινοτόμα διεθνή κέντρα.

Κάθε Ελληνας/Ελληνίδα επιστήμονας που εργάζεται στο εξωτερικό θα πρέπει να ιδωθεί όχι μόνο ως μια μονάδα αλλά ως «κόμβος» σε ένα σύστημα με πολλές συνδέσεις, ο οποίος θα μπορούσε να συνδέσει την ελληνική οικονομία με το σύστημα αυτό.

Για να επιστρέψει το πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό των Ελλήνων επιστημόνων του εξωτερικού, θα πρέπει ουσιαστικά να εκλείψουν οι λόγοι που οδήγησαν στη φυγή του, να αλλάξει μακροπρόθεσμα το πρότυπο οικονομικής ανάπτυξης της χώρας και να οδηγηθούμε σε μια οικονομία που στηρίζεται στην παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών με υψηλότερη ενσωματωμένη γνώση.

Ομως το επιτακτικό ζητούμενο είναι τι θα συμβεί βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα. Σε αυτή την κατεύθυνση, ασκούνται ήδη πολιτικές μέσα από δράσεις μικρής κλίμακας για τη συγκράτηση των νέων επιστημόνων: α) ενίσχυση αυτοαπασχόλησης πτυχιούχων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, β) πρόσληψη στα ΑΕΙ και ΤΕΙ διδακτόρων για απόκτηση ακαδημαϊκής διδακτικής εμπειρίας, γ) χορήγηση υποτροφιών από το ΙΚΥ και δ) μοριοδότηση νέων επιστημόνων για πρόσληψη στο ΕΑΠ.

Ταυτόχρονα όμως, η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει και το πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο της διασποράς θεωρώντας ότι, στο άμεσο μέλλον τουλάχιστον, θα παραμείνει στο εξωτερικό (diaspora option).

Γι’ αυτό, πρέπει να διευκολύνει την απρόσκοπτη πραγματοποίηση κάθε δυνατής συνεργασίας αυτών των ανθρώπων με την Ελλάδα, τόσο από τη χώρα στην οποία βρίσκονται όσο και διευκολύνοντάς τους να εργαστούν κατά διαστήματα εδώ. Για τον σκοπό αυτό, προτείνουμε τη δημιουργία του δικτύου «Γέφυρες Γνώσης/Γέφυρες Συνεργασίας» με 6 βασικές δράσεις:

1. Συγκρότηση Ομάδας Συντονισμού: α) Ενα επιτελικό όργανο σε επίπεδο υπουργών που θα χαράσσει στρατηγική, β) μια συντονιστική επιτροπή από Ελληνες επιστήμονες, επιχειρηματίες, επαγγελματίες, ακαδημαϊκούς-ερευνητές και καλλιτέχνες που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό, και γ) από την πλευρά του Δημοσίου, μια ολιγομελής και ευέλικτη επιχειρησιακή ομάδα που θα επιλύει πρακτικά προβλήματα.

2. Δημιουργία web site που θα παρέχει διαρκή ενημέρωση για όσους επιθυμούν να επιστρέψουν ή να συνεργάζονται με την Ελλάδα όσο εργάζονται στο εξωτερικό.

3. Εκπόνηση ερευνών για το φαινόμενο της διαρροής εγκεφάλων.

4. Συνδιοργάνωση εκδηλώσεων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, σε συνεργασία με κοινωφελή ιδρύματα, ιδιώτες χορηγούς και ελληνικές κοινότητες.

5. Δημιουργία γραφείων διασύνδεσης στα προξενεία σε χώρες με σημαντική συγκέντρωση Ελλήνων επιστημόνων.

6. Παροχή κινήτρων για την ανάπτυξη σχέσεων με την Ελλάδα, αλλά και επιβράβευση αξιόλογων πρωτοβουλιών.

Ετσι, οι Ελληνες επιστήμονες που εργάζονται στο εξωτερικό θα μεταφέρουν τις ιδέες και τις γνώσεις τους μέσα από συνεργασίες με πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, με ιδιωτικές επιχειρήσεις ή και ιδρύοντας δικές τους επιχειρήσεις.

Μια «γέφυρα» που αργότερα ίσως τους φέρει πίσω αλλά και με άμεσα θετικά αποτελέσματα για τους ίδιους και για το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας, καθώς μπορεί να υποβοηθήσει συνολικά την αλλαγή του αναπτυξιακού προτύπου.

*γενικός γραμματέας Στρατηγικών & Ιδιωτικών Επενδύσεων, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

ΑΠΟΨΕΙΣ
Σκέψεις για την εκπαίδευση στο νέο παγκόσμιο περιβάλλον
Τα χρήματα που ξοδεύονται είναι πολλά και τα αποτελέσματα κανείς δεν τα αξιολογεί, ώστε να βγουν σωστά συμπεράσματα και να οδηγήσουμε την παιδεία μας σε δρόμους που να ανταποκρίνονται στο αύριο, την ανάπτυξη,...
Σκέψεις για την εκπαίδευση στο νέο παγκόσμιο περιβάλλον
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενιαίος Χώρος Ανώτατης Εκπαίδευσης Επιπτώσεις στην οικονομία και την κοινωνία
Η αναδιαμόρφωση του χάρτη των ΑΕΙ με τις συνέργειες ιδρυμάτων που οδηγούν σε σχηματισμούς μεγάλου μεγέθους και ισχυρής διεπιστημονικότητας είναι ο μόνος βιώσιμος δρόμος για τη διαμόρφωση ισχυρών ακαδημαϊκών...
Ενιαίος Χώρος Ανώτατης Εκπαίδευσης Επιπτώσεις στην οικονομία και την κοινωνία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Προεκλογικοί διάλογοι για την τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση
Ο δημόσιος λόγος εδώ και λίγο καιρό κινείται στο πλαίσιο των απαιτήσεων των εκλογών. Εκεί όμως που κάθε λογικός άνθρωπος αρχίζει να αναρωτιέται για το αν οι πρωταγωνιστές έχουν συνειδητοποιήσει σε ποια χώρα...
Προεκλογικοί διάλογοι για την τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η παιδεία-πίτα και το κράτος-επιχειρηματίας
Τα «καύσιμα» της κίνησης της φροντιστηριακής δραστηριότητας πριμοδοτούνται από το ανταγωνιστικό σύστημα επιλογής για τα ΑΕΙ-ΤΕΙ, το οποίο στηρίζεται σε μεθόδους που προσφέρονται για εμπορική εκμετάλλευση....
Η παιδεία-πίτα και το κράτος-επιχειρηματίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μετανάστευση και φυγή εγκεφάλων: μύθος και πραγματικότητα
​Η εκροή μορφωμένων νέων από τη χώρα είναι ασφαλώς ένα πραγματικό κοινωνικό φαινόμενο και ένα σοβαρό πρόβλημα που οφείλει και προσπαθεί η πολιτεία να αντιμετωπίσει. Δεν έχει όμως τις τερατώδεις διαστάσεις που...
Μετανάστευση και φυγή εγκεφάλων: μύθος και πραγματικότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οταν οι κοινωνικές επιστήμες κινδυνεύουν
Από την έναρξη της οικονομικής κρίσης στη χώρα, και σε συνδυασμό με τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που εφαρμόστηκαν, αυξήθηκαν τα κοινωνικά και ψυχικά προβλήματα, μειώθηκαν οι πόροι για την αντιμετώπισή τους...
Οταν οι κοινωνικές επιστήμες κινδυνεύουν

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας