• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.6°C / 16.3°C
    1 BF
    55%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 9.6°C / 13.6°C
    2 BF
    52%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 11.0°C / 13.8°C
    1 BF
    56%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    3°C 2.9°C / 2.9°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 8.9°C
    2 BF
    71%
  • Βέροια
    Αραιές νεφώσεις
    11°C 8.0°C / 11.6°C
    1 BF
    54%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    4°C 4.4°C / 4.4°C
    0 BF
    60%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.2°C / 12.2°C
    1 BF
    51%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.4°C / 16.0°C
    4 BF
    63%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 11.8°C
    2 BF
    76%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 15.8°C
    3 BF
    51%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 12.3°C / 12.3°C
    3 BF
    56%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 14.9°C
    3 BF
    55%
  • Λάρισα
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 9.5°C
    0 BF
    71%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.5°C / 14.4°C
    1 BF
    42%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 15.8°C / 17.1°C
    3 BF
    56%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 12.8°C / 15.4°C
    2 BF
    54%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 9.3°C / 11.6°C
    2 BF
    60%
  • Κατερίνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 9.7°C / 10.3°C
    1 BF
    64%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 6.5°C / 6.5°C
    1 BF
    54%

Τα ανυπέρβλητα όρια της συνταγματικής αναθεώρησης

  • A-
  • A+

Το πρώτο ζήτημα που νομίζω ότι πρέπει να συζητηθεί, εν όψει της προοπτικής για συνταγματική αναθεώρηση, είναι το ποιες διατάξεις αναθεωρούνται και ποιες όχι.

Και τούτο διότι, παρά τη σαφήνεια του άρθρου 110 του Συντάγματος, διατυπώνεται συχνά, από διάφορες πλευρές και με ποικίλες αφετηρίες ή/και σκοπιμότητες, η άποψη ότι υπάρχει δυνατότητα αλλαγής όχι μόνον της διαδικασίας αναθεώρησης -που είναι νομίζω συνταγματικά επιτρεπτή υπό προϋποθέσεις- αλλά και των διατάξεων που ορίζονται ρητά ως μη αναθεωρήσιμες. Ας τα δούμε όμως συγκεκριμένα:

Α. Ως προς τη διαδικασία αναθεώρησης, παρότι υπάρχουν και σεβαστές αντίθετες απόψεις, νομίζω ότι ερμηνευτικά οδηγούμαστε στο ότι το Σύνταγμα επιτρέπει την τροποποίησή της, δεδομένου μάλιστα ότι οι παράγραφοι 2 επ. του άρθρου 110 Σ δεν αναφέρονται ρητά μεταξύ των μη αναθεωρήσιμων διατάξεων της παρ. 1.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι μια τέτοια τροποποίηση μπορεί να ξεφύγει από τη λογική του «αυστηρού Συντάγματος», που σημαίνει ότι, σε κάθε περίπτωση, η αναθεώρηση του Συντάγματος πρέπει να είναι δυσχερέστερη, τόσο ως προς τη διαδικασία όσο και ως προς την πλειοψηφία, σε σχέση με την ψήφιση των νόμων.

Στην πρόταση του πρωθυπουργού δεν υπάρχει, κακώς κατά την άποψή μου, καμία σχετική αναφορά. Στην πρόταση των έξι (Αλιβιζάτος κ.λπ.) «για ένα καινοτόμο Σύνταγμα», προβλέπεται πρόταση 50 βουλευτών και υπερψήφισή της σε δύο ψηφοφορίες, διεξαγόμενες στην ίδια Βουλή ή κατ’ εξαίρεσιν σε δύο Βουλές, με πλειοψηφία 3/5.

Ωστόσο θεωρώ ότι θα μπορούσαν να εξεταστούν και άλλες, προσφορότερες ίσως, εναλλακτικές λύσεις, όπως π.χ. το να ανέλθουν οι πλειοψηφίες στα 2/3 (κάτι που ισχύει ήδη για την αλλαγή του εκλογικού συστήματος και τη συμμετοχή στις εκλογές των εκτός επικρατείας πολιτών), ή/και να προβλεφθεί και η συμμετοχή του εκλογικού σώματος.

Θα μπορούσαν δηλαδή να υιοθετηθούν εν προκειμένω (διαζευκτικά ή σωρευτικά) και θεσμοί που ισχύουν σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η ανάληψη συνταγματικής πρωτοβουλίας και από τους πολίτες, με μεγάλο αριθμό υπογραφών, αλλά και το συνταγματικό δημοψήφισμα (με την ιδέα του οποίου ο ΣΥΡΙΖΑ φλέρταρε έντονα στην τρέχουσα διαδικασία, παρά το ότι δεν προβλέπεται στο ισχύον Σύνταγμα, αλλά παραδόξως δεν το συμπεριέλαβε στην πρότασή του).

Β. Ως προς την παρ. 1 του άρθρου 110, περί μη αναθεωρήσιμων διατάξεων, η απαγόρευση κατά την άποψή μου είναι πλήρης και απόλυτη και δεν καταλείπει περιθώρια οποιασδήποτε τροποποίησης, τόσο ως προς τη μορφή του πολιτεύματος ως «προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας» όσο και ως προς τις εκεί αναφερόμενες επί μέρους αρχές και ελευθερίες (στο σημείο αυτό πάσχει σοβαρά η προαναφερθείσα πρόταση των έξι, διότι αποδεχόμενη αλλαγές σε αυτές τις τελευταίες, έστω και επί τα βελτίω, ανοίγει την κερκόπορτα και για μια συνολική αχρήστευση του άρθρου 110 Σ).

Ιδίως δε πρέπει να υπογραμμιστεί, σε όλους τους τόνους, ότι επιτρέπονται μεν αλλαγές εντός του πλαισίου της προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας -όπως για παράδειγμα μια συμβατή με το κοινοβουλευτικό σύστημα ενίσχυση των προεδρικών αρμοδιοτήτων, συνδυαζόμενη, ενδεχομένως, και με άμεση εκλογή του Προέδρου, όπως θα δούμε σε ειδικότερο άρθρο- αλλά δεν επιτρέπεται, σε καμία περίπτωση, αλλαγή του πολιτεύματος, είτε προς την κατεύθυνση της βασιλευόμενης είτε προς την κατεύθυνση της προεδρικής δημοκρατίας. Και τούτο για δύο λόγους:

Πρώτον, διότι ο όρος «προεδρευόμενη κοινοβουλευτική δημοκρατία» δεν είναι ένας όρος-λάστιχο που τανύζεται κατά το δοκούν από τον οποιοδήποτε «ερμηνευτή».

Εχει συγκεκριμένο συνταγματικό περιεχόμενο, καθώς προϋποθέτει αλλά και συνεπάγεται πρώτον ότι ο ανώτατος άρχων θα είναι αιρετός (άμεσα ή έμμεσα) και όχι κληρονομικός και δεύτερον ότι η κυβέρνηση θα έχει επικεφαλής πρωθυπουργό και θα εξαρτάται από την εμπιστοσύνη της Βουλής και όχι του Προέδρου της Δημοκρατίας (που θα την διορίζει κατά το δοκούν και θα προΐσταται αυτής, όπως συμβαίνει με το προεδρικό σύστημα).

Δεύτερον, διότι η αντίληψη ότι όταν το θέλει ο λαός τα συνταγματικά όρια καταρρίπτονται, με «συντακτικές συνελεύσεις» και μη προβλεπόμενα «συνταγματικά δημοψηφίσματα», δεν αποτελεί απλώς την κορυφαία εκδήλωση του συνταγματικού λαϊκισμού.

Ταυτόχρονα δεν είναι συμβατή και με τη συνταγματική ομαλότητα, διότι προϋποθέτει εκτροπή από την ισχύουσα συνταγματική τάξη, είτε επαναστατικής είτε πραξικοπηματικής μορφής.

Και μια τέτοια εκτροπή, πέραν του ότι θα ήταν γενικώς καταστροφική ως προς το κύρος του Συντάγματος και την ασφάλεια δικαίου που αυτό παρέχει, θα αποτελούσε και μια σοβαρή θεσμική οπισθοδρόμηση σε σχέση με το δημοκρατικό κεκτημένο της μεταπολιτευτικής περιόδου, αν αναλογιστούμε ότι η περίοδος αυτή είναι η μόνη της συνταγματικής μας Ιστορίας κατά την οποία έγιναν τρεις αναθεωρήσεις χωρίς καμία παρέκκλιση από τις συνταγματικά προβλεπόμενες προϋποθέσεις.

Τον πειστικότερο πάντως αντίλογο απέναντι σε αυτές τις λαϊκιστικές (και ειδικότερα «δημοκρατικιστικές») παρερμηνείες, παρέχει νομίζω η ίδια η διατύπωση του άρθρου 1 του Συντάγματος, το οποίο δεν ορίζει μόνον ότι «όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό» αλλά και ότι «ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα».

Και το Σύνταγμα ορίζει, στην παρ. 1 του άρθρου 110, ρητά και αναμφίλεκτα, ότι τόσο η μορφή του πολιτεύματος όσο και οι συγκεκριμένες διατάξεις που περιλαμβάνονται σε αυτό δεν μπορούν να αναθεωρηθούν. Και αυτό δεν μπορεί να αλλάξει ούτε με την επίκληση της «παντοδυναμίας του λαού» ούτε με τη διατύπωση οποιασδήποτε άλλης δημοκρατικοφανούς ερμηνείας.

*καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

   

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας ως πολιτικός κανόνας
Διατυπώνω, λοιπόν, τη θεωρητικο-πολιτική άποψη, σύμφωνα με την οποία όταν μια σύγχρονη πολιτική κοινωνία ιδρύει τον θεσμό του Προέδρου της Δημοκρατίας στο υψηλότατο επίπεδο αυτοπροσδιορισμού της, αυτό σημαίνει...
Ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας ως πολιτικός κανόνας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αναθεώρηση δημοκρατική και όχι νεοφιλελεύθερη
Πριν λοιπόν διατυπωθούν οι τελικές προτάσεις, ως προς τις αναθεωρητέες διατάξεις, θα ήταν νομίζω χρήσιμο οι πολιτικές δυνάμεις να σταθμίσουν, για ακόμη μια φορά, την κρίσιμη κοινωνική και πολιτική...
Αναθεώρηση δημοκρατική και όχι νεοφιλελεύθερη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ετών 48 με… σαγιονάρες
Ετσι από τα μοντέλα της δημοκρατίας ξεπέσαμε στους μοντέλους και στις μοντέλες της δημοκρατίας. Παρ' όλα αυτά, η Δημοκρατία μεγάλωσε. Εδραιώθηκε. Εγινε ετών 48.
Ετών 48 με… σαγιονάρες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κράτος δικαίου
Στο κράτος δικαίου είναι απαλλαγμένο το άτομο από τον κίνδυνο να γίνει θύμα των άμεσων και πρόσκαιρων θελήσεων του εξουσιαστή και υπόκειται μόνο στις μονιμότερες θελήσεις που διατύπωσε σε ανύποπτο χρόνο με...
Κράτος δικαίου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Διχαστικά προνόμια
Υπάρχει όμως και μια άλλη όψη, που ίσως είναι πιο σκοτεινή. Τα μέτρα που ανακοινώθηκαν αναθέτουν –ακριβέστερα, μεταθέτουν– στους επαγγελματίες της εστίασης, των μεταφορών και άλλων κλάδων την ευθύνη και την...
Διχαστικά προνόμια

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας