Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αποκομματικοποίηση και απολιτικοποίηση: Η επικίνδυνη σύγχυση των δύο εννοιών
EUROKINISSI / ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ

Αποκομματικοποίηση και απολιτικοποίηση: Η επικίνδυνη σύγχυση των δύο εννοιών

  • A-
  • A+

Η υπερψήφιση χθες βράδυ, μεταξύ άλλων, της ανεξαρτητοποίησης της Γενικής Γραμματείας Δημοσίων Εσόδων και η ηχηρή επικράτηση της ΔΑΠ και της αποχής στις φοιτητικές εκλογές της προηγούμενης εβδομάδας μπορεί να μοιάζουν εκ πρώτης όψεως δυο παντελώς άσχετα γεγονότα, ωστόσο υποκρύπτουν ένα κοινό, δομικό ζήτημα των καιρών μας. Φέρνουν στην επιφάνεια την έλλειψη κριτηρίου διάκρισης και την (είτε από άγνοια είτε εκ προθέσεως) σύγχυση των όρων «αποκομματικοποίηση» και «απολιτικοποίηση».

Τα πολιτικά κόμματα, στην ιδεατή και συνταγματικά κατοχυρωμένη εκδοχή τους, λειτουργούν ως οι ενδιάμεσοι κρίκοι μεταξύ λαού και Κυβέρνησης. Τροφοδοτούνται από τις ετερόκλητες πεποιθήσεις των μαζών, συνδιαμορφώνουν ένα πρόγραμμα αρχών για την ικανοποίηση συγκεκριμένων (ταξικών, εθνικών κ.τ.λ.) συμφερόντων και συμμετέχουν στη δημοκρατική διαβούλευση με αποκορύφωμα την εκλογική αναμέτρηση. Ως αντιπρόσωποι του εκλογικού σώματος, τα πολιτικά κόμματα δεν είναι ανεξέλεγκτοι δρώντες του κοινοβουλευτικού παιγνίου, αλλά η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία  του δημοκρατικού πολιτεύματος (άρ. 29 παρ. 1 Συντ.).

Δυστυχώς, στην πράξη ο ρόλος των κομμάτων έχει διαστρεβλωθεί πλήρως. Το νοσηρό φαινόμενο της υπερκομματικοποίησης της πολιτικής ζωής προσλαμβάνει διάφορες μορφές. Σε θεσμικό επίπεδο, η κύρια έκφραση στρεβλούς συμμετοχής των κομμάτων στις κοινοβουλευτικές και δημοκρατικές εν γένει διεργασίες είναι η ταύτιση του κυβερνώντος πολιτικού κόμματος με τη νομή του κρατικού μηχανισμού (π.χ. πελατειακά δίκτυα). Σε αξιακό επίπεδο, παρατηρείται διαχρονικά η αθέμιτη πρακτική να αντιμετωπίζονται τα δημόσια αξιώματα ως λάφυρα για την εξαργύρωση κομματικών γραμματίων ή αγώνων του πρόσφατου κι απώτερου παρελθόντος. Η αναγωγή της κομματικής επετηρίδας σε κρατική επιταγή υπονομεύει την αρχή της αξιοκρατίας και ισότητας των πολιτών, ύψιστο νομιμοποιητικό βάθρο κάθε άξιου υπακοής κράτους δικαίου.

Παράλληλα, μια τέτοια ιδιοτελής συμπεριφορά δεν συνάδει με τις υψηλές απαιτήσεις του δημοκρατικού πολιτεύματος, με την αδήριτη ανάγκη διαρκούς επαγρύπνησης των ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών. Όταν τα μέλη ενός κόμματος μεταχειρίζονται τον κομματικό μηχανισμό ως νομενκλατούρα και την εξουσία ως «από τα πάνω» διαχείριση κι εσωκομματική διευθέτηση, τότε αναπόφευκτα οι πολίτες καταπίπτουν σε αγελαία όντα («πρόβατα») που άγονται και φέρονται από το Κόμμα-φορέα του κοινού καλού, κι έτσι πλήττονται στον πυρήνα τους οι φιλελεύθερες αξίες της δημοκρατίας.

Ωστόσο, η μετωπική σύγκρουση με τον υπερσυγκεντρωτικό χαρακτήρα των κομματικών μηχανισμών και με την όλο και πιο επιτεινόμενη κρίση αντιπροσώπευσης δεν πρέπει να διαστραφεί σε έναν μηδενιστικό αφορισμό ακόμα και της εγγενούς αξίας των πολιτικών κομμάτων για την ομαλή λειτουργία της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Η απαξίωση του ρόλου των πολιτικών κομμάτων με στόχο την υποβάθμιση ή ανατροπή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας συχνά οδηγεί σε επικίνδυνες ατραπούς. Αντί για ριζοσπαστικές αμεσοδημοκρατικές τομές, μπορεί να εκκολάψει και τέρατα, όπως «πεφωτισμένους» ηγέτες που ομιλούν, ενεργούν, αποφασίζουν και διατάσσουν τα «θέλω» τους εν ονόματι και για λογαριασμό του «σοφού λαού», μιας ανεξερεύνητης γενικής βούλησης (βλέπε το ιστορικό παράδειγμα του φασισμού/ναζισμού κατά το Μεσοπόλεμο).

Ωστόσο, η κοινοβουλευτική δημοκρατία κινδυνεύει εξίσου κι από τις διάχυτες σειρήνες απολιτικοποίησης. Όσοι διακηρύσσουν μεγαλόφωνα το «τέλος των ιδεολογιών», την ανάγκη υπέρβασης του διχαστικού διπόλου «Δεξιά-Αριστερά» ή ακόμα και το «τέλος της πολιτικής» προσβάλλουν βάναυσα τις δημοκρατίες αξίες και παραδόσεις μιας νεωτερικής κοινωνίας. Αναπαράγονται όλο και συχνότερα αντιλήψεις, οι οποίες συγχέουν την (χειραφετητική) αξιοκρατία με την (ελιτίστικη) αριστεία, τη συμμετοχική δημοκρατία με τις κομματικές παθογένειες, τη δημόσια με την ιδιωτική σφαίρα. 

Η πολιτικοποίηση των ατόμων-κοινωνικών υποκειμένων δεν είναι μονάχα καταστατικός σκοπός της νεωτερικότητας και συστατικός όρος της δημοκρατίας, αλλά πάνω απ’ όλα έμφυτο στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης (ο άνθρωπος ως «ζώον πολιτικόν» κατά τον Αριστοτέλη). Η συμμετοχή στη συν-διαμόρφωση της πολιτικής αποτελεί δύναμη χειραφέτησης κι απαραίτητη προϋπόθεση για τη συγκρότηση μιας ζωντανής και βιώσιμης δημόσιας σφαίρας, όπου ο καθένας και όλοι μαζί θα είμαστε κύριοι του εαυτού μας και του κοινού μας μέλλοντος. 

Υπό το φως των παραπάνω σκέψεων/προβληματισμών, η θρυλούμενη ως ανεξαρτητοποίηση της Γενικής Γραμματείας Δημοσίων Εσόδων δεν συνιστά μια αποτελεσματική αποκομματικοποίηση. Με άλλα λόγια, δεν μπορεί να δώσει ένα οριστικό τέλος σε χρόνιες παθογένειες του εναγκαλισμού κυβερνώντος κόμματος-κράτους στο πεδίο των δημόσιων οικονομικών, όπως το μαγείρεμα των στοιχείων για την αριθμητική αποτύπωση του success story της εκάστοτε κυβέρνησης, τα διαβόητα greek statistics για την πλασματική επίτευξη μεγαλεπήβολων δημοσιονομικών στόχων κ.λ.π. Απλώς αλλάζει το όργανο που θα διενεργεί τη νοθεία των στατιστικών στοιχείων, καθώς η σχετική αρμοδιότητα περνάει από τη νόμιμα εκλεγμένη ελληνική κυβέρνηση (κατ’ ουσίαν το πρώτο κόμμα στις τελευταίες εκλογές) στην τεχνοκρατική εποπτεία των «θεσμών» με δούρειο ίππο μια ανεξάρτητη αρχή.

Η επιβολή και είσπραξη των φόρων ως πυρήνας άσκησης της κρατικής κυριαρχίας μεταφέρεται σε ένα ανομιμοποίητο όργανο που θα μπορεί να χτίζει το δικό του success ή failure story κατά το δοκούν, χωρίς τη δυνατότητα ελέγχου άμεσα ή έμμεσα από τους μετέχοντες στη δημοκρατική διαβούλευση (λαός, κοινωνία των πολιτών, πολιτικά κόμματα, Βουλή, Κυβέρνηση). Έτσι, για να ξορκίσουμε τον κίνδυνο της «τυραννίας της πλειοψηφίας» (Toqueville) αποδεχόμαστε άκριτα τον κίνδυνο της «τυραννίας των πλούσιων ελίτ» (Rousseau).

Με λύπη διαπιστώνω ότι κάτι παρόμοιο σε μεγάλο βαθμό συντελείται και στο ζωτικό χώρο του Πανεπιστημίου. Αναμφίβολα, ο τρόπος λειτουργίας των φοιτητικών παρατάξεων βλάπτει σοβαρά την ακαδημαϊκή ελευθερία, αναπαράγει έναν «ξύλινο», στείρο κομματικό λόγο και συνδέεται στενά με την ικανοποίηση προσωπικών ή συντεχνιακών συμφερόντων υπό κομματικό μανδύα. Οι φοιτητικοί σύλλογοι θα μπορούσαν να βάλουν το δικό τους λιθαράκι, την ξεχωριστή σφραγίδα της νέας γενιάς, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην προαγωγή μιας ουσιαστικής (αλλά δυστυχώς παραμελημένης) πτυχής της ακαδημαϊκής ελευθερίας, την ανάπτυξη κριτικής σκέψης και κουλτούρας συμμετοχής στα κοινά. Ωστόσο, συμπεριφέρονται σαν «παραμάγαζα»-παραφυάδες ενός πολυδαίδαλου κομματικού σωλήνα, λειτουργώντας κατ’ αποτέλεσμα σε βάρος του (απαξιωμένου και κατασυκοφαντημένου) δημόσιου πανεπιστημίου.

Πάντως, σήμερα, υπό τη βαριά σκιά του δυστοπικού There Is No Alternative, είναι πιο αναγκαία παρά ποτέ η πολιτικοποίηση του πανεπιστημίου. Κρίνεται απαραίτητος ο κριτικός αναστοχασμός για το ρόλο ενός ακαδημαϊκού ιδρύματος. Η εύρεση της χρυσής τομής ανάμεσα στο πανεπιστήμιο της αξίας και στο πανεπιστήμιο των αναγκών πρέπει να αποτελεί μείζονα στόχο κάθε ριζοσπαστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Η αξία δεν προσλαμβάνεται με τη νεοφιλελεύθερη σύλληψή της (σύνδεση πανεπιστημίου-επιχειρήσεων, αγοραία αξία του ανταγωνισμού), αλλά προέχει η εκπλήρωση και εμβάθυνση όλων εκείνων των υλικών και θεσμικών προϋποθέσεων που καθιστούν δυνατή την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (π.χ. κριτική σκέψη, δεξιότητες, κλίσεις, επιστημονική επάρκεια κ.λ.π.) του κάθε ανθρώπου, και πιο συγκεκριμένα φοιτητή. Η ανάγκη, επίσης, δεν αντιμετωπίζεται παροχικά, αποκλειστικά ως επιδοματική πολιτική, ούτε ως γραφικό τσιτάτο υπεράσπισης του δημόσιου πανεπιστημίου, αλλά στην πλήρη, συμμετοχική, χειραφετητική της εκδοχή (καλλιέργεια του ατόμου ως αυτόνομου, πολιτικού και κοινωνικού όντος).

Το μεγαλύτερο πρόβλημα στο ελληνικό πανεπιστήμιο σήμερα δεν είναι η άκρατη υπερκομματικοποίηση, αλλά η άκαρπη απολιτικοποίηση. Πίσω από «ενωτικές» παγίδες («ούτε Δεξιά ούτε Αριστερά», «κατάργηση των φοιτητικών παρατάξεων», «συζήτηση αποκλειστικά για το Πανεπιστήμιο») υποκρύπτεται μια φαινομενικά ουδέτερη, αλλά κατ’ ουσίαν ταξικά μεροληπτική αντίληψη. Η εμμονή ορισμένων φοιτητικών παρατάξεων με τις σημειώσεις, τα πάρτι και τις λοιπές ιδιοτελείς διαδικασίες ενσωμάτωσης των φοιτητών σε ένα άψυχο κι άβουλο εκπαιδευτικό ίδρυμα κλείνει το Πανεπιστήμιο στο γυάλινο, αυτοαναφορικό θόλο του.

Με αυτό τον τρόπο, το –θεωρητικά- πιο ζωντανό και κριτικά σκεπτόμενο κομμάτι της κοινωνίας των πολιτών αυτοαναπαράγεται σε έναν όλο και πιο υποχρηματοδοτούμενο, υποβαθμισμένο κι αδύναμο ρόλο, εντελώς έξω από τις όποιες διεργασίες συντελούνται –σε πείσμα των καιρών- στο κοινωνικό εργαστήρι. Έτσι, τα κομμάτια του σύνθετου παζλ της κοινωνικής πραγματικότητας αυτονομούνται και τα προβλήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εμφανίζονται διαφοροποιημένα από τις δυσμενείς εξελίξεις στο χώρο της παιδείας κι , ακόμα περισσότερο, από τη διαρκή συρρίκνωση της δημόσιας σφαίρας.

Συνοψίζοντας, η γάγγραινα της υπερκομματικοποίησης δεν θεραπεύεται με τη βαθιά πληγή της απολιτικοποίησης. Αν προκειμένου να διορθώσουμε μια επί μέρους βλάβη του δημοκρατικού μας μοντέλου (ταύτιση κόμματος-κράτους), τραυματίσουμε ανεπανόρθωτα το format της δημοκρατίας (συμμετοχή, αντιπροσώπευση, διαβούλευση), θα έχουμε απεμπολήσει οριστικά την πολιτικη-κοινωνική μας ιδιότητα για λίγα ψίχουλα (εξαιρετικά αβέβαιης) οικονομικής ή θεσμικής αποτελεσματικότητας. 

 

*δικηγόρος, ΜΔΕ Ιστορίας, Φιλοσοφίας & Κοινωνιολογίας του Δικαίου (ΑΠΘ)

ΑΠΟΨΕΙΣ
Αριστερή μακροπολιτική
Οπως τα κάνανε στο ΚΙΝ.ΑΛΛ., χωρίς κοινωνική δυναμική, χωρίς βαθιά πολιτική αυτοκάθαρση, χωρίς ξεκάθαρο ιδεολογικό στίγμα, το μόνο που τους απομένει είναι να αποφασίσουν το ταχύτερο δυνατό με ποιον θα πάνε και...
Αριστερή μακροπολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πράξεις πίστης στον καιρό της «επικοινωνίας»
Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ κλείνει τον πρώτο κύκλο της κρίσης. Αποτελεί τον επίλογό του. Στον νέο κύκλο, ο ΣΥΡΙΖΑ θα χρειαστεί μια βαθιά προγραμματική και ιδεολογική ανανέωση. Μεταξύ του ΣΥΡΙΖΑ και των κοινωνικών...
Πράξεις πίστης στον καιρό της «επικοινωνίας»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την Αριστερά ρε γαμώτο!
Μέσα στην αντάρα της πολιτικής αντιπαράθεσης κυριαρχεί η τάση να εξαντλούμε την επιείκειά μας όταν πρόκειται για δικούς μας και την αυστηρότητά μας όταν πρόκειται για τους απέναντι. Ισως είναι το τίμημα που...
Για την Αριστερά ρε γαμώτο!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Μαρξ, ο Στάλιν και ο «άλλος»!
«Είναι αξιοπρόσεκτο ότι το τέλος της αντιμνημονιακής ψευδολογίας δεν έφερε τον ΣΥΡΙΖΑ κοντύτερα στην ''Κεντροαριστερά''», γράφει ο Π. Ελευθεριάδης, παρ' όλο που ως κυβέρνηση εφαρμόζει, έστω και «κουτσά-στραβά...
Ο Μαρξ, ο Στάλιν και ο «άλλος»!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σοσιαλδημοκρατία: ο μεγάλος απών
Η νίκη ΣΥΡΙΖΑ, υπό κάποιες προϋποθέσεις, μπορεί να συμβάλει στην ανακατανομή ισχύος στην Ευρώπη, να αποτελέσει αφετηρία για ευρύτερη ανασυγκρότηση και επανίδρυση της ευρωζώνης. Υπό κάποιες άλλες προϋποθέσεις,...
Σοσιαλδημοκρατία: ο μεγάλος απών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας