Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ορθολογικότητα και συναίσθημα

Ορθολογικότητα και συναίσθημα

  • A-
  • A+

Στο Μουσείο Ερμιτάζ στην Αγία Πετρούπολη ένας ερυθρόμορφος αμφορέας των αρχών του 4ου αι. π.Χ. αναπαριστά τη χειραψία Διόνυσου και Απόλλωνα στους Δελφούς. Γιατί όμως οι Ελληνες των ιστορικών χρόνων (5ος και 4ος αιώνας) έβαλαν τον Διόνυσο να συμφιλιωθεί με τον Απόλλωνα;

Τι θα μπορούσαν μαζί να κουβεντιάσουν το διονυσιακό πρότυπο (Νίτσε), δηλαδή τα ένστικτα, το συναίσθημα, το πάθος για χορό και μουσική, η έκσταση του εδώ και τώρα, με το απολλώνιο ιδεώδες του ορθού λόγου, της υπολογιστικής σκέψης, του κάλλους, των υψηλών ιδανικών; Τίποτα, θα πουν οι ορθολογιστές, οι φωταδιστές της προόδου. Και όμως πολλά, γιατί και τα δύο είναι στοιχεία της ανθρώπινης ταυτότητας.

Ο διαφωτισμός στη φιλελεύθερη ή στην αριστερή εκδοχή, το δόγμα της πνευματοκρατίας και της λογοκρατίας, στην προσπάθειά του να επιβάλει τον ανθρωπολογικό μύθο ότι ο άνθρωπος ξέκοψε από την αποπνικτική για τον ατομοκεντρισμό φύση, εφηύρε το ορθολογικό άτομο που το καθοδηγεί ο απαλλαγμένος από το συναίσθημα, τις συγκινήσεις και τα ένστικτα λόγος και το οποίο είναι δημιουργός ενός πολιτισμού που ενσαρκώνει την οριστική νίκη του πνεύματος επί της ζωώδους φύσης.

Η λογική μάλιστα, σύμφωνα με το καρτεσιανό δυϊστικό μοντέλο ενός αποχωρισμένου από το σώμα νου, είναι συνώνυμη του πνεύματος και το συναίσθημα του σώματος. Σε αντίθεση όμως με τη νεωτερική αφήγηση, οι Ελληνες των κλασικών χρόνων δεν συνέλαβαν την ανθρώπινη ταυτότητα ως ένα Είναι ορθολογικά λογοκρατούμενο, που το βέλος του χρόνου το οδηγεί σε αναπόφευκτη εξύψωση, πρόοδο, αλλά ως ένα Είναι τραγικό και γι’ αυτό ενέταξαν το τραγικό στον λόγο.

Η χειραψία του Διόνυσου με τον Απόλλωνα αποτυπώνει την κατανόηση από τη φιλοσοφία των κλασικών χρόνων ότι στην καρδιά της ορθολογικότητας πρέπει να κρατάμε αναμμένο το καντήλι των συναισθημάτων και του πάθους, ότι τα συναισθήματα όχι μόνο δεν πρέπει να εξοβελιστούν από την ανθρώπινη ταυτότητα, αλλά αντίθετα να αναδειχθούν και ενίοτε να συμφιλιωθούν με τον λόγο.

Αλήθεια, με ποιον τρόπο οι άνθρωποι λαμβάνουν αποφάσεις για προσωπικά ή κοινωνικά θέματα; Για τους εραστές του ορθού λόγου, η έλλογη διαδικασία δεν πρέπει να επηρεάζεται από τα συναισθήματα (θυμός, φόβος, θλίψη, ευτυχία, ντροπή, έκσταση, ευφορία), διότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ή πρέπει να λαμβάνονται με ψυχρή υπολογιστική λογική.

Ας εξετάσουμε λοιπόν ένα παράδειγμα όπου ο υπολογιστικός λόγος, η ψυχρή λογική, έχει τα πρωτεία, όπως είναι το όνειρο των ορθολογιστών. Ενας αγρότης βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν ιδιοτελή γείτονα που συχνά-πυκνά οδηγεί τα πρόβατά του στο χωράφι του που είναι σπαρμένο με σιτάρι.

Αμα ο αγρότης σκεφτεί λογικά, δεν θα μπορέσει να αποτρέψει τον γείτονα να βόσκει παράνομα τα πρόβατά του στο χωράφι του, διότι ένας ορθολογικός υπολογισμός κόστους / οφέλους θα του υποδείκνυε ότι το κόστος μιας δικαστικής αγωγής είναι μεγαλύτερο από την αξία της ζημιάς που προκαλεί το κοπάδι.

Πώς λοιπόν θα αποτραπεί ο παραβάτης γείτονας; Από ένα συναίσθημα, τον θυμό, την οργή. Ο γείτονας αποθαρρύνεται να πράξει με ιδιοτέλεια, να βόσκει τα ζώα του στο χωράφι του αγρότη, διότι γνωρίζει ότι ο θυμός του δεύτερου, η οργή και το πείσμα του θα τον κάνουν να μη λάβει υπόψη του το οικονομικό κόστος και να τον πάει στα δικαστήρια.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι περιμένουμε στην ουρά σε μια δημόσια υπηρεσία. Η λογική εφοδιάζει το άτομο με επιχειρήματα για το πώς θα εκπονήσει ένα σχέδιο για να πράξει αποτελεσματικά για το δικό του συμφέρον. Να παρακάμψει δηλαδή την ουρά και να πάρει τη θέση του άλλου.

Ενα συναίσθημα θα σώσει και πάλι την ανθρωπινότητα, διότι τα συναισθήματα συγκροτούν μια ηθική συμπεριφορά που ενυπάρχει ενστικτωδώς στη φύση μας. Ο αποτρεπτικός παράγοντας για να μη δράσουμε εγωιστικά είναι το συναίσθημα της ντροπής, το τι θα πουν οι άλλοι, η επιθυμία μας να αποφύγουμε την ενοχή και όχι η λογική.

Σε αντίθεση με ό,τι υποστηρίζουν οι υπέρμαχοι των πρωτείων της γνώσης, του ορθού λόγου, όταν ένας γέροντας πέσει στον δρόμο, η αυτόματη συναισθηματική μας συμπεριφορά είναι να τρέξουμε και να τον βοηθήσουμε προτού η γνώση, ο συλλογισμός διαμεσολαβήσουν την ηθική μας απόφαση, το κίνητρό μας να βοηθήσουμε.

Και κάτι τελευταίο: Εσείς τι θα πράττατε στο δίλημμα «σκοτώστε έναν για να σωθούν πέντε;». Σε μελέτες που έχουν γίνει, με σάρωση του εγκεφάλου (τεχνική νευροαπεικόνισης), σε άτομα από τα οποία ζητήθηκε να απαντήσουν τι θα έκαναν αν βρίσκονταν μπροστά σε ένα δίλημμα όπως το παραπάνω, από αυτούς που απάντησαν ότι κανείς δεν πρέπει να σκοτώσει, η δραστηριότητα του εγκεφάλου τους κατά τη στιγμή της απάντησης επικεντρώθηκε σε περιοχές που σχετίζονται με το συναίσθημα. Αντίθετα, όσοι απάντησαν ότι κάποιος πρέπει να σκοτώσει, εμφάνισαν μεγαλύτερη δραστηριότητα στα τμήματα του εγκεφάλου που συνδέονται με τη λογική.

* καθηγητής Οικονομικών στο ΤΕΙ Ηπείρου, συγγραφέας

 

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η στράτα του Ψηλορείτη
Ανέκαθεν πρόσφεραν οι κάτοικοί του άσυλο στους κατατρεγμένους, κόντρα στις βουλές του Ενετού διοικητή ή του Οθωμανού πασά. Χαΐνηδες και φυγάδες βρήκανε στα Λιβάδια πατρίδα, φτιάξανε σπιτικό, ριζώσανε απάνω στα...
Η στράτα του Ψηλορείτη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αριστούλα
Κάθε φορά που ακούω ειδήσεις για αρίστους με άριστες επιδόσεις στο σούφρωμα, θυμάμαι την Αριστούλα. Νέα γυναίκα. Φωτεινό πρόσωπο, που το χαμόγελό της μου θυμίζει την ηρωίδα του παραμυθιού. Κάθε χαμόγελο κι ένα...
Αριστούλα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι ορφανές λέξεις και το γούστο...
Καθώς είναι το σώμα που χρησιμοποιείται ως γενέθλιος τόπος κάθε μετέπειτα χειραγώγησης και διαχείρισης ενός εαυτού που μας ανήκει αλλά μόνο εν μέρει (του εαυτού μας ως κοινωνικού υποκειμένου δηλαδή), η...
Οι ορφανές λέξεις και το γούστο...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Νόμος περί... Ωρολογοφορίας!
Σε ένα χωριό της ορεινής κεντρικής Ελλάδας δρούσε κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου μια παρέα φίλων -ακαμάτηδων κλεφτοκοτάδων-, που το μοναδικό τους μέλημα ήταν πώς θα ξεγελάσουν τους συγχωριανούς τους και θα...
Νόμος περί... Ωρολογοφορίας!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οικονομισμός και αρετολογική ηθική
Το σημαντικό δεν είναι μόνο ότι η αρετολογική ηθική, κυρίως υπό τη μορφή μιας σύγχρονης νεοαριστοτελικής ηθικής των αρετών, ανταγωνίζεται πλέον με ιδιαίτερη επιτυχία εδώ και περίπου πενήντα χρόνια τις...
Οικονομισμός και αρετολογική ηθική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το σακάκι
Γύρω γύρω το σκοτάδι κι είναι νύχτα Σάββατο, και στη μέση της υποφωτισμένης αυτοσχέδιας πίστας του μαγαζιού ένας άντρας χορεύει μοναχός. Εβδομηντάρης, μπορεί και παραπάνω, καλοντυμένος. Καλοντυμένος με τον...
Το σακάκι

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας