Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα: Μια σχέση μίσους και πάθους

Ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα: Μια σχέση μίσους και πάθους

  • A-
  • A+

Το 1789 ήταν μια χρονιά-σταθμός για την ανθρωπότητα ως πολιτική κοινότητα. Η Γαλλική Επανάσταση συστηματοποίησε τον αξιακό κώδικα της νεωτερικότητας, ανάγοντας την ελευθερία, την ισότητα και την αλληλεγγύη σε θεμελιώδη βάθρα κάθε εύτακτης κοινωνικής κατασκευής, κάθε έννομης τάξης άξιας υπακοής. Υπό το πρίσμα του Διαφωτισμού, οι τρεις πυλώνες του νεωτερικού οικοδομήματος αντιμετωπίζονται ως τρεις διακριτές αξίες, οι οποίες ωστόσο βρίσκονται σε αρραγή ενότητα, προκειμένου να προκύψει μια δίκαιη κοινωνία.

Το format των νομικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων (διάκριση σε ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά) διέρρηξε τον άρρηκτο σύνδεσμο μεταξύ ελευθερίας, ισότητας και αλληλεγγύης. Κατά τα πρώτα στάδια της καπιταλιστικής συσσώρευσης μετά το συγκλονιστικό γεγονός της Βιομηχανικής Επανάστασης, οι τρεις θεμελιώδεις αξίες της νεωτερικότητας προσέλαβαν μια ανταγωνιστική διάσταση. Κατά τον 19ο αιώνα, η ελευθερία ταυτίστηκε με τα ατομικά δικαιώματα, με το άτομο ως φορέα προσωπικής αυτονομίας. Η ύπαρξη ενός (απρόσβλητου από κάθε κρατικό καταναγκασμό) πυρήνα αυτονομίας συνδέθηκε στενά με το αίτημα κατοχύρωσης ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων σε έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό φορέων συγκριτικά με τη φεουδαρχική εποχή.

Κατά την ίδια περίοδο, η ισότητα εμφανίστηκε ως διεκδίκηση καθολικότητας και ισοδυναμίας της ψήφου, άρα ως πολιτικό δικαίωμα. Ο αποκλεισμός κοινωνικών υποκειμένων από τη διαδικασία νομιμοποίησης της εξουσίας εκδηλωνόταν είτε με απαγόρευση του δικαιώματος σε όσους δεν διέθεταν περιουσιακά στοιχεία (έλλειψη καθολικότητας), είτε με τη μορφή της τιμοκρατικής ψήφου, ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια των πολιτών (έλλειψη ισοδυναμίας). Η παροχή δικαιώματος ψήφου σε όλους αντιμετωπιζόταν με σκεπτικισμό, έως και αποστροφή, από τους θιασώτες της ατομικής-αμυντικής ελευθερίας. Η αρνητική στάση του πρώιμου πολιτικού φιλελευθερισμού απέναντι στην καθολικότητα της ψήφου είχε να κάνει με το φόβο της εισόδου των μαζών στην κεντρική σκηνή άσκησης εξουσίας, ο οποίος μεταφραζόταν σε φόβο αμφισβήτησης ή ρήξης με τις κατεστημένες ιδιοκτησιακές δομές. Παράλληλα, διατυπωνόταν και η εύλογη απορία πως θα μπορούσαν να σταθούν ισότιμα ως ελεύθεροι και υπεύθυνοι πολίτες όσοι δεν διέθεταν ούτε καν τους αναγκαίους πόρους για την επιβίωσή τους, γεγονός που καθιστούσε εξαιρετικά πιθανή τη χειραγώγησή τους από τους διάφορους οικονομικά επιφανείς υποψηφίους.

Ο αποκλεισμός μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού των πρώιμων αναπτυγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών από τα στοιχειώδη μέσα διαβίωσης έφερε στο προσκήνιο της ιστορίας το ριζοσπαστικό όραμα για κοινωνικά δικαιώματα. Το αίτημα για κοινωνικοποίηση της ατομικιστικής σφαίρας συνδέθηκε με την ανάγκη χειραφέτησης του ανθρώπου και εκφράστηκε κυρίως από το αντίπαλο δέος του φιλελευθερισμού, τον κοινοτισμό (ουτοπικός σοσιαλισμός, κομμουνισμός, αναρχισμός). Η έμφαση δόθηκε στη ρήξη με τις καταπιεστικές δομές των καπιταλιστικών συσσωματώσεων (ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, αστική κοινωνία, φιλελεύθερο κράτος). Έτσι, αναδείχθηκε η αλληλεγγύη σε ύψιστη αρχή της νεωτερικότητας. Η επίκληση της αλληλεγγύης από τους κοινοτιστές ερχόταν σε σφοδρή αντιπαράθεση με την απαξιωμένη ελευθερία (στην καθαρά ατομική, ιδιοκτησιακή της διάσταση) και την ρηχή ισότητα (ως τυπική ισότητα έναντι του νόμου και κατά τη λήψη πολιτικών αποφάσεων). 

Η αξιοποίηση της αλληλεγγύης από όσους επιδίωκαν το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας («να σταματήσει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο», «από τον καθένα ανάλογα με την αξία του στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του») ενεργοποίησε τα πιο συντηρητικά αντανακλαστικά σε σημαντική μερίδα του (ατομοκεντρικού) φιλελευθερισμού. Άκρως αποκαλυπτική για τον αφοριστικό τόνο του (συντηρητικού) φιλελευθερισμού απέναντι στην αρχή της αλληλεγγύης είναι η παρακάτω θέση που διατύπωσε ο Thiers (Πρόεδρος της Γαλλίας και πρωτεργάτης στην αιματηρή κατάπνιξη της Παρισινής Κομμούνας): «Το δικαίωμα του φτωχού για κοινωνική πρόνοια πρέπει να διατηρεί το χαρακτήρα αρετής, δηλαδή να παραμείνει (αυτή η αρετή της κοινωνικής πρόνοιας) εκούσια, αυθόρμητη, τελικά ελεύθερη να πραγματωθεί ή όχι, διότι διαφορετικά θα έπαυε να αποτελεί αρετή και θα γινόταν εξαναγκασμός … Όντως, αν μια ολόκληρη τάξη αντί να λαμβάνει θα μπορούσε να απαιτεί, θα αποκτούσε το ρόλο του επαίτη που ζητεί να λάβει το όπλο στο χέρι. Θα διδόταν η ευκαιρία στην πλέον επικίνδυνη από τις μορφές βίας».

Έκτοτε κύλισε πολύ νερό στο αυλάκι. Οι εκατόμβες των νεκρών στα χαρακώματα δύο Παγκοσμίων Πολέμων, η καταδίκη του φασισμού/ναζισμού στo πεδίο των μαχών με σύμπραξη του ψυχροπολεμικού μπλοκ δυνάμεων και , κυρίως, οι νωπές μνήμες του Μεσοπολέμου, οδήγησαν τις αστικές κοινωνίες σε αλλαγή παραδείγματος στις σχέσεις ελευθερίας, ισότητας και αλληλεγγύης.

Το αντίπαλο δέος («υπαρκτός σοσιαλισμός») και οι νωπές μνήμες του Μεσοπολέμου (όταν η ανεργία και η εθνικιστική αναδίπλωση εκκόλαψαν το αυγό του φιδιού) κινητοποίησαν τον καπιταλισμό προς τη χρυσή τριακονταετία του. Στο κεϋνσιανό μοντέλο (κοινωνική οικονομία της αγοράς, σοσιαλδημοκρατία), τα ατομικά, πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα για πρώτη φορά στα καπιταλιστικά χρονικά συνυπήρξαν κατά το δυνατό αρμονικά. Ωστόσο, ενώ τα ατομικά (status negativus) και τα πολιτικά (status activus) δικαιώματα απέκτησαν μια αυταξία, ενώ δηλαδή η ελευθερία και η ισότητα (στις διάφορες εκφάνσεις τους) αποτελούσαν αδιαφιλονίκητες αξίες της νεωτερικότητας, τα κοινωνικά δικαιώματα περιορίζονταν σε έναν εργαλειακό ρόλο. Η αλληλεγγύη (έστω και ως θεσμοθετημένη κρατική υποχρέωση και όχι μονάχα ως φιλανθρωπία) αναδεικνυόταν απλώς ως μέσο για την πραγμάτωση των εγωιστικών σκοπών του ατόμου-καταναλωτή, για την εύρυθμη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς. Έτσι, ακόμα και υπό το κεϋνσιανό κράτος πρόνοιας, τα κοινωνικά δικαιώματα δεν προσέλαβαν ποτέ μια αυτοτελή «από τα κάτω», συμμετοχική διάσταση. Με άλλα λόγια, η πλήρης απασχόληση, το κοινωνικό κράτος πρόνοιας και η κοινωνική ασφάλιση αποτελούσαν εργαλεία για την ταξική ανακωχή των δυνάμεων εργασίας και κεφαλαίου, άρα για την ανάπτυξη διά της καπιταλιστικής οδού.

Η κεϋνσιανή μεταπολεμική διευθέτηση έκλεισε τον κύκλο της με την πετρελαϊκή κρίση των αρχών της δεκαετίας του 70. Η διεθνοποίηση της αγοράς κεφαλαίων και η απορρύθμιση της αγοράς εργασίας στο πλαίσιο της Νέας Δεξιάς (Θάτσερ, Ρίγκαν) κατέστησαν το νεοφιλελευθερισμό ηγεμονική αφήγηση. Τα κοινωνικά δικαιώματα ως μέσα διασφάλισης της ταξικής ειρήνευσης παύουν να έχουν οποιαδήποτε σημασία, έστω και εργαλειακή. Σε σύγκριση με τη σοσιαλδημοκρατική εποχή, ο στόχος ήταν ίδιος και απαράλλαχτος (καπιταλιστική ανάπτυξη), ωστόσο διέφεραν σημαντικά τα μέσα. Η ανταγωνιστικότητα ατόμων/επιχειρήσεων έχει πάρει τη θέση της ανακωχής των κοινωνικών δυνάμεων ως το μέσο για την επίτευξη του στόχου. Η καπιταλιστική ανάπτυξη περνάει όλο και περισσότερο μέσα από τη συρρίκνωση του ρόλου του κράτους στην οικονομία, από την εργαλειοποίηση της δημόσιας σφαίρας προς όφελος της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. 

Συνεπώς, την περίοδο της αγοραίας τεχνοκρατίας τα κοινωνικά δικαιώματα αντιμετωπίζονται ως απλά ευχολόγια, ανεπίδεκτα κανονιστικότητας, ενώ τα πολιτικά δικαιώματα εργαλειοποιούνται. Πάντως, στον μικρόκοσμο του homo economicus, έναν κόσμο ανισοτήτων, μεγαλοϊδιοκτητών και μη ιδιοκτητών, τα –πολυφορεμένα- ατομικά δικαιώματα ασφυκτιούν μες στα τείχη της ιδιωτικότητας, αδυνατώντας να εγγυηθούν εστίες προσωπικής αυτονομίας για τα μέλη του κοινωνικού συνόλου. Ακόμα και θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα, όπως η θρησκευτική ελευθερία ή η ελευθερία σεξουαλικού αυτοκαθορισμού, δίχως τον γνωστικό, οραματικό και χειραφετητικό ρόλο του δημόσιου/κοινωνικού αγαθού της παιδείας, φέρνουν συχνά τα μέλη μειονοτικών ομάδων (π.χ. μετανάστες, θρησκευτικές μειονότητες, ομοφυλόφιλους) αντιμέτωπα με τη μισαλλοδοξία του «μέσου ανθρώπου» και τα οδηγούν στον κοινωνικό αποκλεισμό.

Για τη ριζοσπαστική υπέρβαση της δομικής κρίσης του καπιταλιστικού οικοδομήματος απαιτείται, μεταξύ άλλων, μια νέα σχέση αμοιβαίας ολοκλήρωσης μεταξύ των ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Οι θιασώτες της αμυντικής διάστασης των δικαιωμάτων αδυνατούν να αντιληφθούν τις συλλογικές ανάγκες του ανθρώπινου υποκειμένου, πέραν του εγωιστικού του μικρόκοσμου. Η ριζική αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, η εργασία ως δύναμη χειραφέτησης, η αλληλεγγύη απέναντι στις πιο ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες, η «από τα κάτω» οργάνωση του κοινού μας βίου είναι αναγκαίοι όροι πραγμάτωσης των φιλελεύθερων ιδανικών. 

Οι οπαδοί του πολιτικού φιλελευθερισμού θα ήταν ευκταίο να υπερβούν την ταύτιση των πολιτικών δικαιωμάτων αποκλειστικά και μόνο με τον αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος. Η συμμετοχή στις εκλογές αποτελεί μεν σημαντική διαδικασία για τη διαβουλευτική δημοκρατία, ωστόσο δεν εξαντλεί το εύρος και τη δυναμική της δημόσιας σφαίρας. Ο πολιτικός φιλελευθερισμός, για να διαφοροποιηθεί ουσιαστικά από τον οικονομικό (νεο)φιλελευθερισμό, θα ήταν σκόπιμο να επανεφεύρει τα όρια μεταξύ της (κατασυκοφαντημένης) δημόσιας και της (αποθεωμένης) ιδιωτικής σφαίρας, ανανοηματοδώντας τη δημόσια σφαίρα υπό το πρίσμα των «κοινών» (π.χ. κοινωνική-αλληλέγγυα οικονομία).

Τέλος, οι υπέρμαχοι του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της κοινωνίας οφείλουν να ενδυναμώσουν τη χειραφέτηση και την αλληλεγγύη με όρους προσωπικής και συλλογικής αυτονομίας, να συγκεράσουν τον κοινοτισμό με ιδεώδη του πολιτικού φιλελευθερισμού (π.χ. βιοτική αυτοτέλεια). Υπό αυτό το διαλεκτικό σχήμα, η εκπλήρωση του χρέους αλληλεγγύης δεν συμπίπτει με μια (αντιφιλελεύθερη) αντίληψη «κοινού καλού», «γενικής βούλησης» ή «κρατικού συμφέροντος». Αντίθετα, συμβάλλει πρωτίστως στην ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, δηλαδή στην ισότιμη συμμετοχή του καθενός και όλων στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της εκάστοτε πολιτικής κοινότητας.

 

*Δικηγόρος, ΜΔΕ Ιστορίας, Φιλοσοφίας & Κοινωνιολογίας του Δικαίου (ΑΠΘ)

ΑΠΟΨΕΙΣ
Το δικαίωμα στη βλασφημία
Η άσκηση του δικαιώματος της ελεύθερης έκφρασης εκ φύσεως ενοχλεί και γι’ αυτό ακριβώς το δικαίωμα προστατεύεται συνταγματικά. Ποιο δικαίωμα επικαλούνται όμως σε γενικές γραμμές οι μηνυτές σε όλες τις...
Το δικαίωμα στη βλασφημία
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Δικαιωμάτων» συνέχεια
Οδηγούμαστε στους τρόπους σύζευξης «κοινωνικών δικαιωμάτων» και «πολιτικών δικαιωμάτων». Πρόκειται για την ίδια ανάγκη συγκοινωνούντων δοχείων που προανέφερα, σύμφωνα άλλωστε με την ιστορική παράδοση της...
«Δικαιωμάτων» συνέχεια
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μαρμίτα του προσφυγικού
Μόνιμοι κάτοικοι και μετανάστες ολημερίς να... βράζουνε, το βράδυ να χυλώνουν, την άλλη να μαλώνουν!
Η μαρμίτα του προσφυγικού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η διορατική διαχείριση του προσφυγικού
Η φρίκη του πολέμου, που είναι γέννημα του ιμπεριαλισμού και του καπιταλισμού, μαζί με τη φτώχεια και τη δυστυχία που φέρνει η στυγνή εκμετάλλευση των αδύνατων από την παγκόσμια ολιγαρχία και τα συμφέροντά της...
Η διορατική διαχείριση του προσφυγικού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η επανοικειοποίηση του «ζωτικού μας χώρου»
Μέσα στη μαυρίλα των ημερών, εν αναμονή της επιβολής ακόμα παραβιαστικότερων μέτρων στο προσφυγικό πεδίο και με την ακροδεξιά ρητορική να (ξανα)εντείνεται, η παρέμβαση-περφόρμανς των 10 θηλυκοτήτων στην...
Η επανοικειοποίηση του «ζωτικού μας χώρου»
ΑΠΟΨΕΙΣ
H έκφραση γνώμης στους καιρούς μας
Η έκφραση γνώμης είτε αφορά σε μεγάλα κομβικά ζητήματα που προκαλούν ευλόγως εύρος δημοσιολογικών καταγραφών είτε απλές καθημερινές συναναστροφές σε ανύποπτα χρονικά σημεία, έχει πάντα τη δική της σημασία. Και...
H έκφραση γνώμης στους καιρούς μας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας