Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φιλία: αόρατα νήματα, ισχυροί δεσμοί

Φιλία: αόρατα νήματα, ισχυροί δεσμοί

  • A-
  • A+

Μη με αγγίζεις! Μη με ρωτάς!
Μη μου μιλάς! Μείνε μαζί μου!

Σάμιουελ Μπέκετ, από το «Περιμένοντας τον Γκοντό»

Σύμφωνα με την αριστοτελική αντίληψη, δεν υπάρχει αυθεντική κοινότητα αν δεν υπάρχει φιλία ανάμεσα στα μέλη της: όχι όλοι με όλους αλλά τουλάχιστον κάποιος με κάποιον, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα δίχτυ χωρίς κενά.

Η φιλία, σ’ αυτή την προοπτική, είναι μια αμοιβαία και συνειδητή απόδειξη αγάπης: να επιθυμεί ο ένας το καλό του άλλου, που συνοδεύεται από μια συναισθηματική συγκίνηση, από ένα θετικό σημάδι (πληρότητας, χαράς) που η σχέση αφήνει στην ταυτότητα και των δύο.

Και, αν και υπάρχει για τον Αριστοτέλη μια ιδανική φιλία (βασισμένη στον θαυμασμό για τις αρετές του άλλου), αυτή δεν είναι η μοναδική και, φυσικά, δεν μπορεί να είναι και πολύ συχνή (σ’ αυτή την κατεύθυνση, μπορούμε να έχουμε λίγους φίλους)∙ υπάρχουν επίσης σχέσεις αμοιβαίας συμπάθειας βασισμένες στην ευχαρίστηση από τη συντροφιά του άλλου ή πάνω στα οφέλη που μπορούν να προκύψουν.

Ανάμεσα σ’ έναν έμπορο και τους πελάτες του ή ανάμεσα σε δύο άτομα που έχουν μια σεξουαλική έλξη, είναι δυνατό να κυκλοφορεί αγάπη και να χτιστεί μια φιλία∙ εκτός κι αν, όταν κλείνει ο έμπορος το μαγαζί του ή εξαφανίζεται η έλξη, τείνει να εξαφανιστεί η σχέση και μαζί μ’ αυτήν ακόμη και η αγάπη (αν στο μεταξύ η φιλία δεν βρήκε μια πιο σταθερή βάση).

Το φιλελεύθερο μοντέλο κάνει τα πάντα, θεωρητικά και πρακτικά, για να αρνηθεί μια τέτοια αντίληψη για την κοινότητα, βασισμένη στις προσωπικές σχέσεις. Το ιδεώδες που αυτό ακολουθεί είναι εκείνο ανεξάρτητων ατόμων που τείνουν να πραγματοποιήσουν το δικό τους συμφέρον (εκείνο που αυτό το μοντέλο αντιλαμβάνεται ως τέτοιο).

Ετσι, σε δύο άτομα που έλκονται σεξουαλικά, ή εμπλέκονται σε μια σχέση εργασίας, μπορεί να προσδώσει μόνο ελεγχόμενες βλέψεις: δηλαδή ότι ψάχνουν να εκμεταλλευτούν το ένα το άλλο για να πετύχουν εγωιστικές ικανοποιήσεις.

(Πράγματι, σύμφωνα με τη λογική αυτού του μοντέλου, είναι καλύτερα να προδίδεις παρά να συνεργάζεσαι κάθε φορά που η συνεργασία δεν προσφέρει με τη σειρά της ένα προσωπικό όφελος – γιατί, ας πούμε, να εργάζομαι μαζί σου σε ένα κοινό πρόγραμμα με βοηθά να πετύχω τους δικούς μου σκοπούς.)

Οσο για τους «αληθινούς» φίλους, αυτοί είναι εδώ μια φευγαλέα πραγματικότητα – ή, πράγμα που είναι το ίδιο, βαθιά ελλειμματική: «είναι ένας αγαπητός μου φίλος», λέει ο επιχειρηματίας για σχεδόν όλους εκείνους που γνωρίζει.

Δεν είμαστε αντίθετοι με την αριστοτελική άποψη∙ αλλά θα πρέπει να εμβαθύνουμε στο «καλό» που οι φίλοι αισθάνονται για μας. Κατά πρώτο λόγο, αν αυτό που είναι καλό για ένα ανθρώπινο ον είναι απλά αυτό που γι’ αυτόν έχει μια θετική αξία, τότε το να θέλεις το καλό για κάποιον σημαίνει να αισθάνεσαι ευχαρίστηση όταν αποκτά μια από τις αξίες του και να τον υποστηρίζεις σε ό,τι κάνει.

Αν αισθάνομαι συμπάθεια για έναν τραπεζικό υπάλληλο, θα παρακολουθήσω με ενδιαφέρον την καριέρα του∙ αν είμαι φίλος μ’ έναν μαφιόζο, θα του δώσω συγχαρητήρια όταν θα βγάλει από τη μέση έναν επικίνδυνο ανταγωνιστή ή έναν «ανήσυχο» δικαστή.

Για μας, αντίθετα, το καλό ενός ατόμου είναι ό,τι προάγει τον ανθρωπισμό του, δηλαδή τη φύση του ως υποκείμενο∙ θα σημαίνει να παλέψω γι’ αυτόν και (αν είναι δυνατόν) και μ’ αυτόν, για να τον αποτρέψω από ενδεχόμενα λάθη.

Κατά δεύτερο λόγο, η αγάπη που με δένει μ’ έναν φίλο, έστω και ευκαιριακό, γεννιέται από τη συνειδητοποίηση ότι η ύπαρξή του είναι μέσα στο δικό μου είναι, ότι η φωνή του ανήκει στον δικό μου εσωτερικό διάλογο∙ έτσι, αυτή η φωνή δεν πρέπει να σιγήσει αλλά αντίθετα πρέπει να υποστηριχθεί, να διαρθρωθεί, να αναπτυχθεί.

Γεννιέται από την εμπιστοσύνη που έχω γι’ αυτόν: από τη διαθεσιμότητά μου σ’ αυτό που δεν είμαι αλλά που ο φίλος μού αποκαλύπτει ότι θα μπορούσα να είμαι. (Βέβαια, επειδή αυτή η διαθεσιμότητα δεν είναι, υποχρεωτικά, αμοιβαία, προκύπτει, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη, ότι δεν είναι πάντα αμοιβαία και η φιλία.)

*ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

  

ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι τρελοί της διπλανής πόρτας
Λέγεται ότι το χάσιμο κάθε μορφής έρωτα είναι μία μορφή ξενιτιάς. Ισως γι’ αυτό ο R. Barthes (1983) έγραψε στα «Αποσπάσματα Ερωτικού Λόγου»: «Το ερωτικό πάθος είναι ένα παραλήρημα, αλλά… εκείνο που είναι...
Οι τρελοί της διπλανής πόρτας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Oι τίτλοι και οι άνθρωποι
Ας υποθέσουμε πως είμαστε σε μια αγέλη και ένα μέλος της υποπίπτει ασυνείδητα σε ένα λάθος. Αυτό αυτόματα το κάνει να βγει εκτός συνόλου. Θα υποστεί ψυχικό, σωματικό, ακόμη και «πολιτικό» εξευτελισμό, άσε που...
Oι τίτλοι και οι άνθρωποι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Σαράντα χρόνια από τη «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»
Η «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», που καθιέρωσε τον συγγραφέα της Κορνήλιο Καστοριάδη ως έναν μεγάλο στοχαστή, είναι από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά έργα του 20ού αιώνα. Οταν κυκλοφόρησε (1975)...
Σαράντα χρόνια από τη «Φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο ίλιγγος της αβύσσου
Υπάρχουν ορισμένοι που διαχωρίζουν την ηλιθιότητα από την ανοησία. Η ανοησία είναι stupor, αθωότητα, στοιχειώδης φαντασία. Είναι, ίσως, το πρώτο βήμα για τη διάνοια. Αντίθετα, η ηλιθιότητα είναι πονηριά,...
Ο ίλιγγος της αβύσσου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι εύθραυστες αλήθειες*
Κάθε άνθρωπος, βαθιά μέσα του, διψάει για την αλήθεια, την ψάχνει, την απαιτεί, αισθάνεται κοροϊδία αν κάποιος του την κρύβει. Ομως πολύ συχνά, ειδικά όταν πιστεύει πως επιτέλους την κατέκτησε, πέφτει θύμα...
Οι εύθραυστες αλήθειες*
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μια πικρή ηρεμία
Συνηθισμένοι να αντιδρούμε στα ευμετάβλητα ερεθίσματα του κόσμου που μας περιβάλλει, ζούμε εκτεθειμένοι σε συνεχείς συγκρούσεις, ανίκανοι να αποκωδικοποιήσουμε τη ροή της πολύμορφης πραγματικότητας,...
Μια πικρή ηρεμία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας