ΜΕΝΟΥ
egefalos
Dreamstime.com

Ανοίγοντας το μαύρο κουτί της βιομηχανίας της κατάθλιψης

Ο τίτλος του παρόντος σχολίου αναφέρεται στον τίτλο άρθρου της ΕΦ.ΣΥΝ. 23.03.24, Ανοίγοντας το «μαύρο κουτί» της κατάθλιψης, του Σπύρου Μανουσέλη. Ωστόσο δεν θα με απασχολήσει εδώ ο συγγραφέας, όποιος και να είναι. Αυτό που θα με απασχολήσει είναι οι θέσεις που διατυπώνει, ή μάλλον, αναπαράγει. Αναφέρεται επίσης στον τίτλο του βιβλίου του Γκάρι Γκρίνμπεργκ (Gary Greenberg), Η βιομηχανία της κατάθλιψης - η άγνωστη ιστορία μιας σύγχρονης ασθένειας [Manufacturing depression - the secret history of a modern disease, 2010], εκδ. Homo Liber, 2023 το οποίο χαρτογραφεί την ιστορία κατασκευής μιας «ασθένειας» και της βιομηχανίας που έστησε αυτή την κατασκευή.

Αυτό που με προβληματίζει βαθειά και ομολογώ ανεπιφύλακτα με εξοργίζει με το καλημέρα, δεν είναι η αναπαραγωγή αυτή καθεαυτή μιας γνωστής και σεσημασμένης ιδεολογίας που μασκαρεύεται ως επιστήμη (εξάλλου δεν με ενδιαφέρει ποσώς να κρίνω εδώ την πρωτοτυπία, ριζοσπαστικότητα ή αυθεντικότητα της σκέψης του συγγραφέα) αλλά το περιεχόμενο των θέσεων του καθώς και το μήνυμα που επιχειρεί να περάσει στο ευρύτερο κοινό.

Για να ξεκινήσω από το τέλος, δηλαδή από τα συμπεράσματα μου, τα οποία βέβαια δεν είναι ούτε ιδιοσυγκρατικά, ούτε πρωτότυπα: το μήνυμα, ότι δηλαδή η κατάθλιψη είναι μια ιατρική νόσος όπως κάθε άλλη, μόνο που αυτή εδράζεται στον εγκέφαλο, είναι επιστημονικά ατεκμηρίωτο και ανυπόστατο, κλινικά επιζήμιο και πολιτικά / κοινωνικά / ηθικά άκρως επικίνδυνο και αυτό, ανεξαρτήτως των όποιων καλών προθέσεων του συγγραφέα.

Ας πούμε ότι αυτές οι καλές προθέσεις στοχεύουν στο να συμβάλουν στην ενημέρωση, ευαισθητοποίηση και εν τέλει απενοχοποίηση των συμπολιτών του, όσων τουλάχιστον διαβάζουν την ΕΦ.ΣΥΝ. Λέει ο συγγραφέας «Η πλέον διαδεδομένη, μέχρι σήμερα, άποψη σχετικά με την κατάσταση των ατόμων που υποφέρουν από κατάθλιψη είναι ότι ευθύνονται τα ίδια για την κατάρρευση και την εξάντληση που βιώνουν. Πρόκειται για μια επιστημονικά παραπλανητική και κοινωνικά ενοχοποιητική προσέγγιση του προβλήματος των άλλων, η οποία διαψεύδεται από όλα τα ερευνητικά δεδομένα που υπάρχουν στη σχετική επιστημονική αρθρογραφία.»

Αλήθεια; Κατ’ αρχήν, δεν πρόκειται για την πλέον διαδεδομένη άποψη μέχρι σήμερα κι αυτό χάρη στις επίμονες, επιθετικές και άριστα συντονισμένες και ενορχηστρωμένες,από πλευράς μάρκετινγκ, εκστρατείες μεγάλων φαρμακοβιομηχανιών στις ΗΠΑ και παγκόσμια που εντάθηκαν από το 1990 και συνεχίζουν αδιάλειπτα μέχρι σήμερα και οι οποίες έχουν καταφέρει τελικά να πείσουν τον κόσμο ότι η κατάθλιψη οφείλεται σε μια χημική ανισσοροπία στον εγκέφαλο και ότι η λύση, ω, τι έκπληξη, βρίσκεται στην λήψη φαρμακευτικής αγωγής με τα λεγόμενα αντι-καταθλιπτικά.

Ενδεικτικά αναφέρω εδώ μια δημοσκόπηση του 2006 η οποία έδειξε ότι το 80% των Αμερικανών αποφάνθηκαν ότι πλέον ήξεραν με βεβαιότητα ότι η κατάθλιψη προκαλούνταν από μια χημική ανισορροπία στον εγκέφαλο. Θα μου πεις, Αμερικανάκια είναι αυτά και είναι κομμάτι εύπιστα. Καλά, ας ρωτήσει ο συγγραφέας τί πιστεύουμε εμείς οι Ελληνάρες που είμαστε κάπως πιο ψαγμένοι. Το 99% των συμπολιτών μας που πάνε σε ψυχίατρο θα ακούσουν ότι η κατάθλιψη οφείλεται σε κάποια χημική ανισσοροπία στον εγκέφαλο και η συντριπτική πλειοψηφία θα το πιστέψει, αφού το λέει ο γιατρός ο οποίος επίσης το πιστεύει. Το γιατί το πιστεύει ο γιατρός δεν είναι βέβαια μυστήριο του σύμπαντος, ούτε επιστημονικό μυστήριο. Αλλά κι αυτοί που δεν πάνε σε ψυχίατρο, αυτό διαβάζουν ή / και ακούνε σε περισσότερο ή λιγότερο εκλαϊκευμένες εκδοχές της ίδιας ιστορίας που κατακλύζουν τα μέσα ενημέρωσης και καταλήγουν να το πιστεύουν.

Μια στοιχειώδης ανασκόπηση της ερευνητικής βιβλιογραφίας από τη δεκαετία του 60, ή αν κάποιος δεν θέλει να πάει τόσο πίσω, γιατί δεν έχει χρόνο ή βαριέται, τουλάχιστον από την δεκαετία του 90 μέχρι σήμερα, θα αρκούσε για να καταλάβει ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς, ούτε καν προσεγγιστικά, όπως τα παρουσιάζει ο συγγραφέας. Η υπόθεση της αιτιακής εμπλοκής της σεροτονίνης, ή άλλων νευροδιαβιβαστών όπως η νορεδρεναλίνη ή η νορεπινεφρίνη, έχει αποδειχτεί πια, επιεικά μιλώντας, άκρως επισφαλής και σε κάθε περίπτωση ατεκμηρίωτη και λιγότερο επιεικά μιλώντας, εσφαλμένη και άρα αδικαιολόγητη.

Οι πανηγυρισμοί λοιπόν για τις εξελίξεις της νευροεπιστήμης και των «νέων» τεχνικών απεικόνησης (που, ειρήσθω εν παρόδω, δεν είναι ακριβώς τόσο «νέες») της δομής και λειτουργίας του εγκεφάλου όσον αφορά τις λεγόμενες ψυχιατρικές διαταραχές, του στυλ ότι χάρη σ’ αυτές τις τεχνικές οι ειδικοί είναι σε θέση «όχι μόνο να εντοπίζουν επακριβώς το εγκεφαλικό υπόβαθρο, αλλά και να παρακολουθούν τη δυναμική των διεργασιών της καταθλιπτικής συμπεριφοράς σε νευρωνικό επίπεδο» δεν υποστηρίζονται ερευνητικά. Τόσο απλά. Τόσο απλά.

Το όραμα της «δεκαετίας του εγκεφάλου» που εγκαινιάσθηκε πανηγυρικά από τον Τζωρτζ Μπους τον πρεσβύτερο (41ος πρόεδρος των ΗΠΑ) στις αρχές της δεκαετίας του 90 και που για χάρη αυτού του οράματος ξοδεύτηκαν πολλά εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σε έρευνες, αποδείχτηκε ένα τεράστιο φιάσκο, μια μεγαλειώδης και παταγώδης αποτυχία όσον αφορά τις λεγόμενες ψυχιατρικές διαταραχές. Πράγμα που επιβεβαιώνουν πυλώνες του ίδιου του ψυχιατρικού κατεστημένου, βλέπε ενδεικτικά Thomas Insel, και καταξιωμένοι νευροεπιστήμονες διεθνούς κύρους, βλέπε Raymond Dolan. Ασε μωρέ τον Φουκώ και κάτι περιθωριακούς κοινωνιολόγους και ίστορικούς της τρέλας όπως ο Nikolas Rose, ο Andrew Scull και όλους αυτούς τους περίεργους αντι-ψυχιάτρους που γουστάρουν κοινωνιολογικές εξηγήσεις και δεν σέβονται τις νευροεπιστήμες.

Η νευρολογία είναι όντως ένας συναρπαστικός κλάδος της επιστήμης και όντως έχει εξελιχθεί και συνεχίζει να εξελίσσεται ρίχνοντας αχτίδες φωτός στις σκοτεινές πτυχές της λειτουργίας τους εγκεφάλου, μόνο που όσον αφορά τις λεγόμενες ψυχιατρικές διαταραχές, δεν έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να προσφέρι ούτε μία, ούτε μισή νευρολογική ή νευροβιολογική εξήγηση για καμμία ψυχιατρική διαταραχή, ούτε έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να προτείνει έναν αξιόπιστο βιο-δείκτη βασισμένο σε απεικονιστικές τεχνικές ο οποίος να έχει την παραμικρή κλινική χρησιμότητα. Να το πούμε απλά για τον κόσμο που αγωνιά και πασχίζει να καταλάβει, η νευροεπιστήμη προσφέρει στην ψυχιατρική, diddly-squat. Και για όποιον δεν είναι εξοικειωμένος με την Αμερικανικη αργκό, αλλιώς ειπωμένο, αν πας σε ψυχίατρο και σου πει, Κάνε μία Τομογραφία Εκπομπής Ποζιτρονίων (PET) ή μία Λειτουργική Μαγνητική Τομογραφία (fMRI), θα δω τα αποτελέσματα και θα σου πω άν έχεις κατάθλιψη ή όχι, κάντου μήνυση πάραυτα στον Ιατρικό Σύλλογο γιατί σε κοροϊδεύει. Η ανίχνευση κατανάλωσης οξυγόνου, μεταβολής αιματικής ροής, ματαβολισμού γλυκόζης, δεν μας έχουν φέρει ούτε μια ίντσα πιο κοντά στο να καταλάβουμε τι προκαλεί την κατάθλιψη.

Δεν φταίει ακριβώς η νευρο-επιστήμη γι αυτό. Εδώ δεν ξέρουμε τι ψάχνουμε. Εχει διαλάθει ίσως τη προσοχής του συγγραφέα ότι η αξιοπιστία και εγκυρότητα της διαγνωστικής κατηγορίας τη κατάθλιψης είναι για να γελάνε οι κότες και να κλαίν τα καβουράκια. Αλλά ας μιλήσουμε επιστημονικά. Γνωρίζει ο συγγραφέας ποιος είναι ο συνετελεστής κάππα για την διαγνωστική κατηγορία της κατάθλιψης; Το 0.28 τί του λέει; Μήπως θα έπρεπε να του πει ότι υπάρχει τεράστιο και διεθνώς αναγνωρισμένο και μετρήσιμο πρόβλημα στην ίδια την διαδικασία της διάγνωσης την οποία παρουσιάζει ανερυθρίαστα ως μια τυπική ιατρική «ασθένεια»; Γιατί επιμένει να την λέει ασθένεια ενώ ακόμα δεν υπάρχει συμφωνία για το πώς να την διαγνώσουμε αυτή την ασθένεια φάντασμα και γιατί ακόμα δεν μπορούμε να την περιγράψουμε με στοιχειώδη ακρίβεια και γιατί τελικά ακόμα δεν έχει βρεθεί ούτε ένας βιοδείκτης (biomarker) για την διάγνωση; Ούτε τα Επίπεδα σεροτονίνης στο πλάσμα (5-HIAA), ούτε τα επίπεδα δραστηριότητας των Υποδοχέων 5-HT1A, ούτε η Πρωτεΐνη του μεταφορέα SERT, ούτε η Γενετική της σεροτονίνης. Παραπέμπτω τον συγγραφέα και όσους φυσικά ενδιαφέρονται, στην μεγαλύτερη ανασκόπηση ερευνών της ερευνήτριας διεθνούς κύρους, ψυχιάτρου και καθηγήτριας, της φίλτατης Joanna Moncrieff και της ομάδας της. (Moncrieff, J., Cooper, R. E., Stockmann, T., Amendola, S., Hengartner, M. P., & Horowitz, M. A. (2022). Η θεωρία της σεροτονίνης για την κατάθλιψη: Μια συστηματική ομπρελοσκοπική ανασκόπηση των στοιχείων. Molecular Psychiatry. Δημοσιεύθηκε στο διαδίκτυο στις 20 Ιουλίου 2022. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0)

Οχι πως το θέμα κλείνει εδώ βέβαια. Οχι πως η ανασκόπηση της αγαπητής μου φίλης της Τζοάνας κλείνει την συζήτηση μια για πάντα. Οχι βέβαια. Αλλά μας υπενθυμίζει και μας προσκαλεί να ξανασκεφτούμε κάποιους μύθους που μασκαρεύονται σαν επιστήμη.

Για να μην παρεξηγιόμαστε. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι εμείς οι άνθρωποι, ιστορικά και ανθρωπολογικά, στενοχωριόμαστε, θλιβόμαστε, κάποιες φορές συνθλιβόμαστε, πενθούμε, καταρρέουμε, κλαίμε, παραιτούμαστε κάτω από αβάσταχτες πιέσεις που βιώνουμε είτε σε συνθήκες ύστερου καπιταλισμού, είτε στη φεουδαρχία. Και ναι βέβαια, και ο εγκέφαλος μας αντιδράει και το συκώτι μας και η καρδούλα μας και το έντερο μας (το οποίο έτσι, εγκυκλοπαιδικά μιλώντας, παράγει το 95% της σεροτονίνης του σώματος), το σώμα μας ολόκληρο. Ο οδύνη είναι πέρα για πέρα αληθινή. Το πώς την ερμηνεύουμε όμως, από την αλγεινή Οϊζύ του Ησίοδου, την αινιγματική Μελαγχολία του Ντύρερ, μέχρι τη σεροτονίνη σήμερα, είναι μια άλλη αλλά πολύ σημαντική ιστορία. Ποια ερμηνεία / αναπαράσταση επικρατεί και για ποιους λόγους είναι κομμάτι αυτής της άλλης ιστορίας. Οφείλουμε να μελετήσουμε αυτή την ιστορία.

Εχουμε, ή τουλάχιστον έτσι εκτιμώ και υποστηρίζω, ηθικό, πολιτικό και επιστημονικό χρέος να μην παραμυθιάζουμε τον κόσμο που πονάει και βασανίζεται, ειδικά όταν έχουμε το προνόμιο να μιλούμε δημόσια.

Να μη λέμε ελαφρά της καρδία, όσο καλές προθέσεις μπορεί να έχουμε ότι «από πλήθος κλινικές παρατηρήσεις και εργαστηριακές αναλύσεις έχει επιβεβαιωθεί ότι σημαντικές αποκλίσεις στην παραγωγή και τη φυσιολογική συσσώρευση των νευροδιαβιβαστών σεροτονίνη και νοραδρεναλίνη σε ορισμένες δομές τόσο του εγκεφαλικού φλοιού όσο και του μεταιχμιακού συστήματος πυροδοτούν καταθλιπτικά επεισόδια." Ποιες σημαντικές αποκλίσεις; Ποιες αποκλίσεις καν, όταν δεν έχουμε ιδέα, ούτε προσεγγιστικά για τα φυσιολογικά επίπεδα παραγωγής και συσσώρευσης της σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης;

Το εν λόγω άρθρο βρίθει από ανακρίβειες και άκρως παραπλανητικά στοιχεία.

Η διακοσμητική αναφορά του συγγραφέα σε εξωγενείς κοινωνικούς παράγοντες στην αιτιοπαθογένεση της κατάθλιψης «μια πολύμορφη πάθηση που εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: από ενδογενή γονιδιακά-κληρονομικά αίτια και από εξωγενείς ψυχοπαθολογικούς κοινωνικούς παράγοντες, που από κοινού διαμορφώνουν τις εξατομικευμένες εκδηλώσεις και την οξύτητα των καταθλιπτικών επεισοδίων» είναι ακριβώς αυτό, διακοσμητική και το «από κοινού διαμορφώνουν» ένα φύλλο συκής. Αλλιώς θα αναρωτιόταν ποιοι είναι άραγε αυτοί οι εξωγενείς κοινωνικοί παράγοντες και θα προσπαθούσε στοιχειωδώς να τους διερευνήσει, έστω να τους αναφέρει. Εκτος από φύλλο συκής πρόκειται και για επιστημονικό και επιστημολογικό τερατούργημα ή ταχυδακτυλουργικό κόλπο, εφόσον κανένα ενδογενές γονιδιακό-κληρονομικό αίτιο δεν έχει ταυτοποιηθεί μετά από εκατοντάδες σχετικές έρευνες για την γενετική της κατάθλιψης. Πού βρίσκεται λοιπόν αυτό το «από κοινού διαμορφώνουν»;

Η ανθρωπότητα δεν έχει εισέλθει στη «νέα Εποχή της κατάθλιψης», αλλά σε μία ιστορικά ιδιαίτερη εποχή καταστροφικής βαρβαρότητας και βίας. Ισως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε μήπως η κατάθλιψη εδράζεται, πηγάζει και αναπαράγεται από αυτήν την βαρβαρότητα και βία και δεν εδράζεται «στον εγκέφαλο των καταθλιπτικών». Ισως έτσι, το δίλημμα που μας παρουσιάζει ο συγγραφέας για το τι ευθύνεται για την κατάθλιψη, τα ίδια τα άτομα ή μια χημική ανισορροπία στον εγκέφαλο τους, καταρρεύσει επιτέλους ως ψευδο-δίλημμα.

*Κοινωνιολόγος
 

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Ανοίγοντας το μαύρο κουτί της βιομηχανίας της κατάθλιψης

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας