Αθήνα, 27°C
Αθήνα
Αίθριος καιρός
27°C
28.2° 23.8°
2 BF
46%
Θεσσαλονίκη
Αίθριος καιρός
24°C
25.5° 22.7°
3 BF
66%
Πάτρα
Αίθριος καιρός
23°C
23.2° 21.0°
3 BF
67%
Ιωάννινα
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
20.9° 20.9°
1 BF
60%
Αλεξανδρούπολη
Αίθριος καιρός
23°C
22.9° 22.9°
0 BF
64%
Βέροια
Αίθριος καιρός
25°C
25.4° 22.9°
2 BF
57%
Κοζάνη
Αίθριος καιρός
21°C
21.8° 21.4°
1 BF
46%
Αγρίνιο
Αίθριος καιρός
24°C
23.5° 23.5°
1 BF
67%
Ηράκλειο
Αίθριος καιρός
24°C
24.9° 23.6°
2 BF
69%
Μυτιλήνη
Αίθριος καιρός
26°C
26.1° 22.3°
3 BF
45%
Ερμούπολη
Αίθριος καιρός
24°C
25.5° 24.4°
3 BF
46%
Σκόπελος
Αίθριος καιρός
25°C
24.7° 22.9°
1 BF
53%
Κεφαλονιά
Αίθριος καιρός
22°C
21.9° 21.9°
3 BF
83%
Λάρισα
Αίθριος καιρός
25°C
24.9° 24.0°
2 BF
41%
Λαμία
Αίθριος καιρός
27°C
26.6° 26.6°
2 BF
58%
Ρόδος
Αίθριος καιρός
26°C
28.2° 25.4°
4 BF
57%
Χαλκίδα
Αίθριος καιρός
25°C
27.1° 22.5°
2 BF
35%
Καβάλα
Ελαφρές νεφώσεις
21°C
21.3° 21.3°
2 BF
78%
Κατερίνη
Αίθριος καιρός
24°C
26.1° 23.6°
2 BF
78%
Καστοριά
Αίθριος καιρός
19°C
18.7° 18.7°
2 BF
66%
ΜΕΝΟΥ
Σάββατο, 15 Ιουνίου, 2024
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
Dreamstime.com

Το πρόβλημα της ηθικής κατά τον Ευτύχη Μπιτσάκη

Στην αιχμή των ενδιαφερόντων και της προσοχής του σύγχρονου, εν ζωή, μεγάλου Ελληνα σοφού Ευτύχη Μπιτσάκη, στην τρέχουσα περίοδο, που διάγει το ενενηκοστό έβδομο έτος της ηλικίας του, βρίσκεται, ανάμεσα σε άλλα, το πρόβλημα της ηθικής σε έναν κόσμο ανήθικο. Ελπίζουμε να έχουμε τη χαρά σύντομα να δούμε ό,τι καινούργιο μάς ετοιμάζει σχετικά. Ως τότε ας δούμε περιληπτικά κι επιγραμματικά φυσικά τι έχει πει ώς τώρα επ’ αυτού μέσα από το έργο του, που διατηρεί πάντα την επικαιρότητα και την αξία του(1).

Η ηθική είναι ιδιαίτερη μορφή κοινωνικής συνείδησης, σύστημα ιδεών για την κοινωνική ζωή, τους κανόνες που πρέπει να τη διέπουν, τον σκοπό, το νόημα της ζωής, την ουσία του ανθρώπου κ.λπ. Ταυτόχρονα η ηθική είναι σύνολο κανόνων που ρυθμίζουν τις ενέργειες του ατόμου ως κοινωνικού όντος.

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε –γενικά και σχηματικά– δύο μεθόδους για την αντιμετώπιση του προβλήματος της ηθικής: τη μεταφυσική (εξωκοινωνική), που θεμελιώνεται σε αφηρημένες, αιώνιες αρχές, και τη ρεαλιστική (κοινωνική), όπου η ηθική αποτελεί έκφραση των αντιθέσεων της κοινωνίας και οι κανόνες της αποβλέπουν είτε στη δικαίωση της υπάρχουσας πραγματικότητας είτε στην ανατροπή της.

Την πρώτη τάση την αντιπροσωπεύουν στην αρχαιότητα κυρίως ο Σωκράτης και ο Πλάτων και στα νεότερα χρόνια ο Καρτέσιος, ο Leibniz, ο Berkeley, o Kant κ.ά. Τη δεύτερη, οι Ιωνες, οι ατομικοί και οι σοφιστές, και στα νεότερα χρόνια ο Spinoza, οι Γάλλοι υλιστές και ο μαρξισμός. Ανάμεσα στις δύο τάσεις υπάρχει διαφορά αρχής. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αντίθεσή τους απολυτοποιείται σε όλες τις επιμέρους αναπτύξεις.

Η ηθική, περιοχή της ιδεολογίας, άσκησε πάντοτε μια κατ’ εξοχήν κοινωνική-ταξική λειτουργία. Ειδικά η ηθική των κυρίαρχων τάξεων εξωράισε πάντοτε την υπαρκτή πραγματικότητα. Και όταν δεν ήταν δυνατό να την ταυτίσει με «τον καλύτερο των δυνατών κόσμων», μπορούσε να υποσχεθεί μια πλούσια ανταμοιβή για τους κοπιώντες και πεφορτισμένους στον χώρο της Ανυπαρξίας.

Οι Ιωνες και οι ατομικοί προσπάθησαν να διαμορφώσουν μια φυσιοκρατική ηθική. Οι σοφιστές και οι στωικοί συνέλαβαν βαθύτερα την αντιφατικότητα και την τραγικότητα του κοινωνικού γίγνεσθαι και τη σχετικότητα, δηλαδή την ιστορικότητα, των ηθικών αξιών. Αντίστοιχα στα νεότερα χρόνια ο Spinoza (1632-1677) επιχείρησε να θεμελιώσει μια φυσιοκρατική ηθική. Η ηθική του Spinoza θεμελιώθηκε στην έννοια του ελεύθερου ανθρώπου, που η δραστηριότητά του κατευθύνεται από το λογικό. Οι έννοιες της αρμονίας των κοινωνικών σχέσεων, της αγάπης και της καλοσύνης αποτελούν ουσιαστικές έννοιες στην ηθική του Spinoza.

Τέλος, ο Feuerbach θα επιχειρούσε να κατεβάσει την ηθική από τον ουρανό στη γη, συμβάλλοντας, παρ’ όλη την αποτυχία του, στην προετοιμασία της μεγάλης επανάστασης του Μαρξ.

Μετά τον Μαρξ, η υπερβατική ηθική απογυμνώθηκε από τη μεταφυσική λάμψη της και από τις υψηλές αξιώσεις να θεμελιώσει έναν παγκόσμιο ηθικό νόμο. Η κρίση της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας εξέθρεψε τις φιλοσοφίες της απαισιοδοξίας (Nietzsche, Schopenhauer, πρώιμος υπαρξισμός κ.λπ.) ή οδήγησε πίσω στις αλήθειες των Γραφών (νεοθωμισμός). Η μαρξιστική κριτική έδειξε τον ταξικό χαρακτήρα και προσδιόρισε την κοινωνική λειτουργία αυτών των θεωρητικών σχημάτων.

Η ηθική είναι έκφραση και ταυτόχρονα ενεργό στοιχείο των κοινωνικών συγκρούσεων, και όχι μια αυτόνομη περιοχή που διαμορφώνεται με αφετηρία προεμπειρικές αρχές ή αξιώματα καθολικού κύρους. Οι οικονομικές και ευρύτερα οι κοινωνικές αντιθέσεις εκφράζονται, διαμεσολαβημένες, στον χώρο της ηθικής. Η ηθική, με τη σειρά της, θεμελιώνει αξιολογικά το δίκαιο, την πολιτική, την παιδεία και άλλες κοινωνικές πρακτικές.

Στις ταξικές κοινωνίες, ό,τι είναι ηθικό για τους «μεν», μπορεί να είναι ανήθικο για τους «δε». Η ηθική μπορεί να είναι συνειδητή υπεράσπιση του κυρίαρχου τρόπου παραγωγής. Αλλοτε μπορεί να υποβάλλει μια στάση φυγής από την αδυσώπητη πραγματικότητα, και την καταφυγή στον κόσμο της φαντασίας.

Οι κυρίαρχες ιδεολογίες κηρύσσουν συχνά την ανάγκη να ηθικοποιηθούν τα άτομα, για να ηθικοποιηθεί η κοινωνία. Αλλά η «ηθική» των ατόμων καθορίζεται –σε τελευταία ανάλυση– από τη θέση τους στο σύστημα παραγωγής. Ετσι, όσο διαρκούν η εκμετάλλευση, η φτώχεια, η αμάθεια και όλες οι συνέπειές τους, οι κοινωνίες δεν μπορούν να «ηθικοποιηθούν».

Για την οπτική του Ευτ. Μπιτσάκη στην ηθική θα ακολουθήσει και δεύτερο κείμενο, που θα δημοσιευτεί σε προσεχές φύλλο της «Εφ.Συν.».

(1) Από το βιβλίο του Ευτύχη Μπιτσάκη «Φιλοσοφία του Ανθρώπου» και το κεφάλαιο «Το πρόβλημα της ηθικής»

*Διευθυντής ιατρος ΕΣΥ

Google News ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΟ GOOGLE NEWS
Το πρόβλημα της ηθικής κατά τον Ευτύχη Μπιτσάκη

ΣΧΕΤΙΚΑ ΝΕΑ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας