• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.2°C / 16.8°C
    1 BF
    89%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 11.0°C / 14.0°C
    1 BF
    91%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 12.0°C / 15.5°C
    2 BF
    81%
  • Ιωάννινα
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 9.9°C / 10.5°C
    1 BF
    96%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 12.9°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 8.2°C / 12.0°C
    2 BF
    88%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 7.3°C / 8.4°C
    1 BF
    87%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    10°C 10.2°C / 10.2°C
    1 BF
    86%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.8°C / 18.6°C
    0 BF
    82%
  • Μυτιλήνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 15.7°C / 15.7°C
    3 BF
    85%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 16.7°C / 17.7°C
    4 BF
    82%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.6°C / 14.6°C
    2 BF
    82%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    16°C 16.4°C / 16.4°C
    3 BF
    87%
  • Λάρισα
    Ασθενής ομίχλη
    10°C 9.9°C / 10.1°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.6°C / 15.1°C
    1 BF
    92%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 16.8°C / 18.8°C
    2 BF
    72%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    13°C 11.8°C / 16.5°C
    0 BF
    93%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 13.8°C
    2 BF
    87%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 11.4°C / 13.9°C
    1 BF
    95%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    7°C 7.0°C / 7.0°C
    0 BF
    97%
AP Photo/Boris Yurchenko

Ο Γκορμπατσόφ και η κατάρρευση του «υπαρκτού»

  • A-
  • A+

Ο θάνατος του Μιχαήλ Γορμπατσόφ αναπόφευκτα φέρνει στο προσκήνιο τις βαθύτερες αιτίες των αδιεξόδων του «υπαρκτού» στην ΕΣΣΔ και κυρίως τις ιστορικές του ευθύνες για την αποτυχία του εγχειρήματος «αναζωογόνησης» του σοσιαλισμού που επιχείρησε, με αποτέλεσμα την κατάρρευση του και την επανόρθωση του καπιταλισμού.

Βαθύτερα αίτια των αδιεξόδων

Στην αξιολόγηση του φαινομένου Γκορμπατσόφ, χρειάζεται αφετηριακά να σημειώσουμε ότι η σοβιετική οικονομία από τα μέσα της δεκαετίας ’80 είχε εισέλθει σε φάση «στασιμότητας» με μηδενικούς ρυθμούς ανάπτυξης. Αυτός ήταν και ο βασικός λόγος που οδήγησε τον Γκορμπατσόφ και το ΚΚΣΕ, στην αναζήτηση λύσης στα συσσωρευμένα αδιέξοδα του κεντρικού συστήματος διεύθυνσης, με την πολιτική περεστρόικας (ανασυγκρότησης) στην οικονομία και ‘γλάσνοστ’ (διαφάνειας) στο πεδίο της κρατικής λειτουργίας, οι οποίες υποτίθεται ότι θα οδηγούσαν σε «αναζωογόνηση του σοσιαλισμού». Αυτός ήταν ο λόγος που ο σοβιετικός λαός και η προοδευτική ανθρωπότητα, αρχικά στήριζαν και ευχόταν επιτυχία του εγχειρήματος.

Ωστόσο γρήγορα διαφάνηκε ότι ο Γκορμπατσόφ και συνολικά το ΚΚΣΕ, έκαναν λαθεμένες εκτιμήσεις και επιλογές, που οδήγησαν σε οικτρή αποτυχία το εγχείρημα και αντί για «αναζωογόνηση» είχαμε κατάρρευση και τελικά παλινόρθωση του καπιταλισμού με συνακόλουθο το «πλιάτσικο» της κρατικής περιουσίας της ΕΣΣΔ, από γραφειοκράτες και τυχοδιώκτες, τους μελλοντικούς «ολιγάρχες».

Βασικό λάθος του Γκορμπατσόφ ήταν κατ’ αρχάς, η αφελής θεώρηση των διεθνών σχέσεων και κυρίως των ταξικών σχέσεων. Οι δυτικοί που σήμερα υμνούν τον Γκορμπατσόφ, προσποιούνται ότι δεν θυμούνται τη δέσμευση τους το 1991, ότι με διάλυση του Συμφώνου Βαρσοβίας, το ΝΑΤΟ δεν θα επεκταθεί …«ούτε ίντσα» ανατολικά. Όμως από το 2000 βαθμιαία 13 χώρες της Αν.Ευρώπης εντάχτηκαν στο ΝΑΤΟ, με τελευταία υπό ένταξη την Ουκρανία, που ήταν το ποτήρι που «ξεχείλισε» και αποτέλεσε τη βασική αιτία του σημερινού πολέμου στην Ουκρανία.

Το σημαντικότερο εμπόδιο αποδυνάμωσης των ρυθμών ανάπτυξης της ΕΣΣΔ τις τελευταίες δεκαετίες πριν τον Γκορμπατσόφ, συνδέεται με την επιβολή ενός διοικητικού και υπερβολικά συγκεντρωτικού μοντέλου οικονομικής διαχείρισης και πρόωρης εγκατάλειψης της Νέας Οικονομικής Πολιτικής (ΝΕΠ) του Λένιν, λόγω σύγχυσης για στις σχέσεις «σχεδίου και αγοράς», ή «σχεδίου και λειτουργίας του νόμου της αξίας», στη διαδικασία του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού.

Ειδικότερα οι λανθασμένες αντιλήψεις, για τα όρια μεταξύ «σχεδίου και αγοράς», οφείλονταν στη λαθεμένη θεώρηση των «εμπορευματο-χρηματικών σχέσεων» (Ε/Χ-Σχ) στη διαδικασία του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού. Στο όνομα της γρήγορης εξάλειψης των «καπιταλιστικών υπολειμμάτων, υπήρξε σημαντική υποτίμηση τους ως μοχλού ανάπτυξης της παραγωγής και ρύθμισης της σοσιαλιστικής οικονομίας. Φυσικά ο κύριος στόχος πάντα πρέπει να είναι η αποτελεσματική προώθηση των αναγκών της σοσιαλιστικής κοινωνίας και όχι η υποταγή της σοσιαλιστικής κοινωνίας στους νόμους της ελεύθερης αγοράς, όπως τελικά έγινε με τη διάλυση της ΕΣΣΔ.

Αν τα συσσωρευμένα προβλήματα της περιόδου της «στασιμότητας» αποτελούν την κύρια αντικειμενική αιτία κατάρρευσης του «υπαρκτού», η πολιτική της Περεστρόικα έπαιξε επίσης αρνητικό ρόλο, λόγω του χαρακτήρα ορισμένων μέτρων και κυρίως του τρόπου εφαρμογής τους. Ειδικότερα, η τροποποίηση του νόμου για τις κρατικές επιχειρήσεις, έδωσε τη δυνατότητα εκμίσθωσης τους στις «εργασιακές κολεκτίβες» η οποία επέφερε ουσιαστικές αλλαγές στο ιδιοκτησιακό τους καθεστώς. Ήταν βήμα μετατροπής «κρατικής ιδιοκτησίας» σε «ομαδική» και στη συνέχεια σε «ιδιωτική».

Ειδικότερα μέσω της διαδικασίας αγοράς και πώλησης μετοχών των κρατικών επιχειρήσεων, άνοιξε ο δρόμος για συγκέντρωσή τους σε λιγότερα χέρια, γεγονός που οδήγησε στην εμφάνιση των «ολιγαρχών». Αυτό ακριβώς ολοκληρώθηκε, από τη διοίκηση του Γέλτσιν, όταν οι δυνάμεις της καπιταλιστικής παλινόρθωσης ανήλθαν στο τιμόνι της κοινωνίας.

Κοινωνικο-πολιτικές άλλες αιτίες της κατάρρευσης

Σημαντική αιτία κατάρρευσης ήταν επίσης η δομή και λειτουργία του σοβιετικού κράτους. Τα νέα κύτταρα της λαϊκής εξουσίας, τα «σοβιέτ», μετατράπηκαν βαθμιαία από όργανα λαϊκής εξουσίας, σε γραφειοκρατικά όργανα ενός λίγο πολύ αυταρχικού καθεστώτος. Επίσης αλλοιώθηκε ο ρόλος των κοινωνικών οργανώσεων (συνδικαλιστικών, γεωργικών, πολιτιστικών, επιστημονικών κά). Από φορείς υπεράσπισης των ειδικών συμφερόντων των μελών τους, μετατράπηκαν σταδιακά σε ιμάντες μεταφοράς κομματικών εντολών και μηχανισμού της κεντρικής διοίκησης.

Επίσης σε επίπεδο θεωρητικής σκέψης, οι περιορισμοί στην έρευνα και ελεύθερη έκφραση ειδικά στις κοινωνικές επιστήμες, σε συνδυασμό με την κυριαρχία μιας ‘σχολαστικής’ και εν πολλοίς ‘δογματικής’ προσέγγισης του μαρξισμού, περιόρισαν την ανίχνευση λαθών και έγκαιρη διόρθωσή τους. Τέλος η πολύπλευρη πίεση των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, ιδιαίτερα με τον «ψυχρό πόλεμο» και την επιβολή «κούρσας εξοπλισμών», στέρησαν πολύτιμους πόρους για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της ΕΣΣΔ.

Ο θάνατος του Γκορμπατσόφ έδωσε ευκαιρία για διάφορες ερμηνείες του ιστορικού του ρόλου. Από τη μια οι «συνομωσιολογικές» σχετικά με τα αίτια της κατάρρευσης και τον «προδοτικό» ρόλο του Γκορμπατσόφ, εξωραΐζοντας τις ανεπάρκειες του μοντέλου του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Ασφαλώς ο Γκορμπατσόφ έχει μεγάλες ευθύνες για λάθη και ψευδαισθήσεις που έτρεφε, χωρίς όμως να αποσιωπούμε τα θετικά του «υπαρκτού» στην υπεράσπιση των εργατικών και λαϊκών συμφερόντων και τη στήριξη των εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων.

Από την άλλη το υμνολόγιο, οι «θρήνοι» και ο εξωραϊσμός του ρόλου του Γκορμπατσόφ από πολλούς δυτικούς ηγέτες, για το ρόλο του στον τερματισμό του «ψυχρού πολέμου» και του διπολισμού, τη διαφύλαξη της παγκόσμιας ειρήνης, είναι σε κατά κανόνα υποκριτικές και ερμηνεύονται από την πλευρά των συμφερόντων του συστήματος και κυρίως ΗΠΑ και ΝΑΤΟ που επιδιώκουν διατήρηση της ηγεμονίας τους στον κόσμο.

 Ωστόσο η υπόθεση του σοσιαλιστικού παραμένει επίκαιρη, πολύ περισσότερο που τα τελευταία 30 χρόνια, το αφήγημα του νεοφιλελευθερισμού έχει δείξει ότι δεν αποτελεί λιμάνι απαντοχής για τις σύγχρονες κοινωνίες. Οι ενδογενείς του αντιθέσεις (οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές, γεωπολιτικές κλπ) εντείνονται. Άρα το ζήτημα της ιστορικής του υπέρβασής παραμένει επίκαιρο όπως και το άνοιγμα του δρόμου προς τη σοσιαλιστική προοπτική.
 

*διδάκτωρ Οικονομικών

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Γκορμπατσόφ και η κατάρρευση του «υπαρκτού»
Ο θάνατος του Μιχ. Γορμπατσόφ αναπόφευκτα φέρνει στο προσκήνιο τις βαθύτερες αιτίες των αδιεξόδων του «υπαρκτού» στην ΕΣΣΔ και κυρίως τις ιστορικές του ευθύνες για την αποτυχία του εγχειρήματος «αναζωογόνησης»...
Ο Γκορμπατσόφ και η κατάρρευση του «υπαρκτού»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Άργησε να πεθάνει...
Ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα αναμφισβήτητα και, για να πούμε την αλήθεια, στον τομέα του διεθνούς κομμουνισμού ήταν τόσο σημαντικός όσο και ο Λένιν.
Άργησε να πεθάνει...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι Συμφωνίες SALT I και SALT II: προσπάθειες για ειρηνική συνύπαρξη εντός του Ψυχρού Πολέμου
Κατά το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1970, οι διπλωματικές σχέσεις των τότε δύο υπερδυνάμεων της ΕΣΣΔ και των ΗΠΑ χαρακτηρίζονταν από μια έντονη προσπάθεια για μείωση της έντασης του ανταγωνισμού που...
Οι Συμφωνίες SALT I και SALT II: προσπάθειες για ειρηνική συνύπαρξη εντός του Ψυχρού Πολέμου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Προς ανεξέλεγκτη κλιμάκωση;
Αν οι ΗΠΑ βλέπουν έναν επικίνδυνο νεοϊμπεριαλισμό του 21ου αιώνα στην πολιτική του Κρεμλίνου, η Ρωσία βλέπει τον κίνδυνο να συρρικνωθεί η επικράτεια και η επιρροή της στα σύνορα που είχε τον 17ο αιώνα...
Προς ανεξέλεγκτη κλιμάκωση;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Μιχαήλ που «έσχισε το προσωπείο»...
Μπορεί αλήθεια ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ να ήταν, όπως υποστηρίζουν, εκείνος ο ηγέτης που «άλλαξε τον κόσμο» και να προσέφερε, συντονισμένα με την τότε ηγεσία της Δύσης, εξαιρετικές υπηρεσίες στην υπόθεση του...
Ο Μιχαήλ που «έσχισε το προσωπείο»...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αργησε να γεννηθεί...
Υπάρχει, όμως και ένα σοβαρό επιχείρημα, ένα πραγματικό γεγονός που υποβαθμίστηκε ή δεν αξιοποιήθηκε αρκετά από κανένα δημοσίευμα. Η πραξικοπηματική ανατροπή του Γκορμπατσόφ από τους ίδιους τους συντρόφους του...
Αργησε να γεννηθεί...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας