• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.8°C / 9.5°C
    2 BF
    48%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.5°C / 5.6°C
    4 BF
    44%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    8°C 5.4°C / 10.1°C
    3 BF
    58%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.1°C / -0.1°C
    1 BF
    64%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    1°C 0.9°C / 4.6°C
    3 BF
    55%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    4°C 1.9°C / 5.0°C
    1 BF
    46%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    -1°C -0.9°C / 0.6°C
    3 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    3°C 0.2°C / 8.6°C
    2 BF
    54%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    10°C 8.8°C / 10.3°C
    5 BF
    59%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    7°C -0.1°C / 6.9°C
    3 BF
    49%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.4°C / 10.7°C
    4 BF
    53%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    6°C 5.7°C / 5.7°C
    7 BF
    51%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.1°C / 12.1°C
    2 BF
    59%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    1°C -2.1°C / 3.2°C
    0 BF
    64%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C 0.0°C / 6.2°C
    1 BF
    61%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 5.8°C / 8.8°C
    3 BF
    51%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    7°C 5.0°C / 9.8°C
    3 BF
    51%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    6°C 4.9°C / 6.0°C
    3 BF
    33%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 2.6°C / 6.4°C
    2 BF
    52%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    0°C -0.2°C / -0.2°C
    2 BF
    60%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Νεοφιλελεύθεροι που κρύβονται, προοδευτικοί που αναζητούνται

  • A-
  • A+

Ας παρατηρήσουμε την εικόνα του παγκόσμιου πολιτικού σκηνικού και πώς αυτό διαμορφώνεται το τελευταίο διάστημα. Αλλωστε, στις τελματωμένες καπιταλιστικές δημοκρατίες κάτι κινείται, αν και η κίνηση αυτή είναι διστακτική και θολή, ενώ η κρίση τους συνεχίζεται αμείωτη. Την ίδια ώρα, οι δυο πιο ισχυρές δικτατορίες (Κίνα και Ρωσία) γίνονται πιο αυταρχικές στο εσωτερικό τους και σκληρά ανταγωνιστικές στην εξωτερική πολιτική τους. Με δυο λόγια, απέναντι στην όποια αισιοδοξία γεννήθηκε το 1989, με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, και την παγκόσμια δυναμική υπέρ της εξάπλωσης των δημοκρατικών καθεστώτων και αξιών, οι ίδιες οι καπιταλιστικές δημοκρατίες, και κυρίως η ηγέτιδά τους, έχουν λειτουργήσει αυτοκαταστροφικά. Ενώ τα παρακμιακά φαινόμενα έχουν ριζώσει και πολλαπλασιασθεί. Ετσι, το πολιτικό σκηνικό στις καπιταλιστικές δημοκρατίες, με σπινθήρες εξαιρέσεων, φαντάζει μίζερο, πνιγηρό και αδιέξοδο.

Μετά το 1989, για μια δεκαετία περίπου, οι καπιταλιστικές δημοκρατίες αποτελούσαν το μόνο παγκόσμιο πρότυπο άξιο μίμησης. Οι «ανοιχτές κοινωνίες» (που είχε προσδιορίσει ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ) ήσαν οι καθαροί νικητές στη σύγκριση πολιτικών συστημάτων, και ο μαγνήτης χωρών που δεν κυβερνούνταν δημοκρατικά, για να γυρίσουν σελίδα. Ανεμος της νέας εποχής, λοιπόν, ήταν αδιαφιλονίκητα ο πολιτικός φιλελευθερισμός. Ακολούθησε μια αλυσίδα εκδημοκρατισμού. Δεν υπήρξε όμως κλασικό happy end έργων του Χόλιγουντ.

Τι στράβωσε, λοιπόν; Επ’ αυτού θα μπορούσε να γραφτεί ένα ολόκληρο βιβλίο. Ομως, η ουσία τού τι συνέβη κρύβεται σε δυο πραγματικότητες: Η πρώτη αφορά τη συμπεριφορά της μοναδικής πλέον υπερδύναμης στο διεθνές πεδίο, από την καταρράκωση του διεθνούς δικαίου και την εισβολή στο Ιράκ, στο πώς διεξήχθη ο διαβόητος «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας», με αλλεπάλληλους κρίκους στην αλυσίδα ανομιών. Συν, βεβαίως, την αλαζονεία της υπερδύναμης. Η δεύτερη πραγματικότητα αφορά ότι, από το 1980, ακολουθήθηκαν μια σειρά ακραία νεοφιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές. Αυτές διεύρυναν και βάθυναν τις ανισότητες. Προκάλεσαν κοινωνική και, συνακόλουθα, πολιτική πόλωση. Ηταν επίσης άμεσα υπεύθυνες για τον παγκόσμιο οικονομικό σεισμό του 2007-2008. Μια κρίση πανομοιότυπη με εκείνη του 1929! Οδηγώντας στην εκλογή Τραμπ και την εκτίναξη του ακροδεξιού λαϊκισμού. Ανοίγοντας πληγές. Με βαθιές ρίζες.

Ομως οι καπιταλιστικές δημοκρατίες δεν θα ακολουθούσαν στην οικονομία τον δρόμο αυτό μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Τι συνέβη τότε; Ιστορικοί έχουν αναλύσει τα τελευταία χρόνια τι συνέβη στη Δυτική Ευρώπη, με την οικονομική στήριξη της Αμερικής (Betts, Kuttner, Gray, Nachtwey κ.ά.). Αλλωστε, προπολεμικά, το έναυσμα για έναν κοινωνικά ευαίσθητο καπιταλισμό τον είχε ήδη δώσει ο πιο ριζοσπάστης Αμερικανός πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούσβελτ (ο FDR). Αυτός διαχειρίσθηκε το παγκόσμιο κραχ του 1929, ως συνέπεια ενός ακραίου οικονομικού φιλελευθερισμού, και των παντελώς ανεξέλεγκτων ελεύθερων αγορών. Μεταπολεμικά, λοιπόν, και για μια τριακονταετία, στη Δυτική Ευρώπη, σχεδόν όλες οι κυβερνήσεις, κυρίως χριστιανοδημοκρατικές, σοσιαλιστικές αλλά και συντηρητικές, πέτυχαν ένα θαύμα ανοικοδόμησης, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό.

Οι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν οι υψηλότεροι όλων των εποχών, με 5%. Χτίστηκαν πρωτοποριακά κράτη πρόνοιας. Ενισχύθηκαν θεαματικά οι μισθοί της εργατικής τάξης και των οικονομικά πιο ευάλωτων ομάδων. Εγιναν τολμηρές αναδιανομές του πλούτου, μέσω της φορολογίας. Με δυο λόγια: βασική προτεραιότητα της εποχής αυτής υπήρξε η κοινωνική συνοχή! Ετσι, το όλο εγχείρημα βαπτίσθηκε από διανοητές, ως «ενσωματωμένος φιλελευθερισμός». Και τούτο διότι αγκάλιαζε και ενσωμάτωνε όλη την κοινωνία, με το κράτος ενεργό στα οικονομικά και προστατευτικό στο κοινωνικό πεδίο.

Ολα όμως άλλαξαν προς το τέλος της δεκαετίας του 1970. Δεν θα κουράσω με λεπτομέρειες τον αναγνώστη. Εμφανίσθηκε μια επίμονη κρίση στασιμοπληθωρισμού. Εκδηλώθηκαν ύφεση και πληθωριστικές πιέσεις. Ο μεγάλος Βρετανός οικονομολόγος Κέινς, που πιστώνεται για το μεταπολεμικό θαύμα, δεν ήταν πλέον εν ζωή, και οι συνταγές του δεν έλυναν γρήγορα το πρόβλημα. Ούτε οι μαθητές του. Οι εποχές είχαν άλλωστε αλλάξει. Η παγκόσμια συμφωνία του Bretton Woods που συνέδεε τον χρυσό με το δολάριο, προσφέροντας σταθερότητα, είχε καταργηθεί. Είχαμε επίσης μπει στην εποχή των κυρίαρχων χρηματοπιστωτικών οργανισμών και την παντοδυναμία της Wall Street, αλλά και την αυξημένη επιρροή των οικονομικών ελίτ. Ο νεοφιλελευθερισμός καραδοκούσε. Ερχόταν η ώρα του.

Ηταν επίσης η ώρα της Θάτσερ, με τον δυναμισμό της, και ενός από τους πιο χαρισματικούς Αμερικανούς προέδρους, του Ρόναλντ Ρέιγκαν, που σφράγισαν τη δεκαετία του 1980. Ο Ρέιγκαν, πιο ευέλικτα, και η Θάτσερ, από τη δεύτερη θητεία της, ως οδοστρωτήρας δρομολόγησαν έναν οικονομικό φιλελευθερισμό όλο και πιο ακραίο, αλλά και μεταδοτικό. Ηρθε ένας θεωρητικά νέος άνεμος. Ομως η πηγή και η ουσία του ήταν κάτι παλιό! Επρόκειτο για τον «κλασικό φιλελευθερισμό» (classical liberalism) της προπολεμικής περιόδου, με λάβαρο την πλήρη «απελευθέρωση των αγορών», που είχε οδηγήσει στο «κραχ» του 1929!

Σταδιακά, θεοποιήθηκαν οι αγορές, όπως παρατηρεί ο πολιτικός φιλόσοφος John Gray, και αφέθηκαν χωρίς κρατικούς ελέγχους για να γίνουν ασύδοτες. Για να έρθει έτσι ο βαρύτατος κοινωνικός λογαριασμός, με το πανομοιότυπο «κραχ» του 2007-2008. Ανοίγοντας τεράστιες κοινωνικές πληγές. Ο δογματισμός του νεοφιλελευθερισμού έγινε σταδιακά ένα κλειστό ιδεολογικό σύστημα, παρατηρεί ορθά ο Gray. Αυτό πλήρωσε η Θάτσερ, όταν το ίδιο της το κόμμα την ανέτρεψε. Ενώ, αργότερα, θα κατάρρεε το θεώρημα του Ρέιγκαν ότι οι προκλητικές φορολογικές ελαφρύνσεις στους πλουσίους θα ευνοούσαν τους φτωχούς! (Το διαβόητο trickle down effect του Ρέιγκαν πλέον το πιστεύει μόνο ένας στους τέσσερις Αμερικανούς!)

Ανάσα όμως στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές θα έδινε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο, μια σειρά από πολιτικούς του χώρου της Κεντροαριστεράς, κυνικοί, στυγνοί και επικίνδυνα χαρισματικοί: οι Μπιλ Κλίντον, Γκέρχαρντ Σρέντερ και Τόνι Μπλερ (με τρεις πρωθυπουργικές θητείες). Αυτοί απάλυναν και ωραιοποίησαν τις νεοφιλελεύθερες πρακτικές, διαιωνίζοντάς τες. Συνέχισαν να διευρύνουν τις ανισότητες και να συντηρούν τα κοινωνικά ρήγματα. Στην «παρέα» ανήκε επί της ουσίας, και ανεξάρτητα από τη ρητορική του, και ο Μπαράκ Ομπάμα, κρυπτόμενος πίσω από το «φαίνεσθαι» που εξέπεμπε ως δήθεν «προοδευτικός».

Οταν λοιπόν κλήθηκε να διαχειριστεί την κρίση του 2008, επέλεξε νεοφιλελεύθερους οικονομολόγους οι οποίοι κρύβονταν πίσω από τη δήθεν προσχώρησή τους στην οικονομική «ορθοδοξία», όπως βαπτιζόταν τότε, και ήταν απλώς ένας πιο ευγενικός νεοφιλελευθερισμός. Ο Ομπάμα διάβαζε, υποτίθεται, τα βιβλία του Κέινς, αλλά εφάρμοσε ξεκάθαρα νεοφιλελεύθερες συνταγές. Τούτο έχει αναλύσει ο κορυφαίος οικονομικός αναλυτής της κρίσης του 2008, Adam Tooze, στο έργο του «Crashed». Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα το 2013; Ολη η κοινωνία υπέστη βαρύ κόστος. Οι μόνοι που είχαν κέρδη 31,4% ήταν το 1% των πιο εύπορων Αμερικανών!

Και τώρα φθάνουμε στο σήμερα. Η πιο σημαντική εξέλιξη είναι μία: ο Τζο Μπάιντεν αποδεικνύεται ως ο πιο προοδευτικός Αμερικανός πρόεδρος των τελευταίων δεκαετιών, αν και είναι στη δύση της καριέρας του. Εφαρμόζει κεϊνσιανές συνταγές, με το κράτος σε πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονομία, με τις δαπάνες και τις δράσεις του.

Ο μεγάλος πλούτος, έπειτα από δεκαετίες, φορολογείται. Ενώ το παγκόσμιο σήμα της ηγετικής καπιταλιστικής δημοκρατίας είναι «η εγκατάλειψη, με ξεκάθαρο τρόπο, των νεοφιλελεύθερων πολιτικών επιλογών των Κλίντον και Ομπάμα», όπως παρατηρεί ο διάσημος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Χάρβαρντ, Michael Sandel. Για να προσθέσει ο ίδιος πως ο Μπάιντεν έχει συνολικά και απερίφραστα «αποκοπεί από τον νεοφιλελευθερισμό». Ετσι, ένα ανατρεπτικό σήμα έρχεται από την Αμερική, ύστερα από πάνω από τρεις δεκαετίες, καθώς επιστρέφει στον κεϊνσιανισμό. Την ίδια ώρα, στη Γερμανία εκλέγεται ένας Σοσιαλδημοκράτης καγκελάριος, με δεσμεύσεις για αύξηση του βασικού μισθού και της φορολογίας του πλούτου. Ενώ η νίκη του Σολτς έχει ως υπόβαθρο ότι το εκλογικό σώμα, πρώτη φορά τα τελευταία χρόνια, πρόταξε την αξία της κοινωνικής δικαιοσύνης!

Πάμε τώρα στην ουσία των πραγμάτων στις καπιταλιστικές δημοκρατίες. Το εκκρεμές κινείται στην κατεύθυνση της ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής και της μείωσης των ανισοτήτων. Αυτό ζητά η πλειοψηφία των πολιτών. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει απαξιωθεί και κρύβει το όνομά του. Συντηρητικές κυβερνήσεις, ανοιχτά ή έμμεσα, τον απαρνούνται. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Μπόρις Τζόνσον στη Βρετανία κάνει το παν να μην ταυτισθεί με τη Θάτσερ και τον θατσερισμό. Την ίδια ώρα, όμως, ο λεγόμενος προοδευτικός χώρος δεν έχει πυξίδα, αν και όλα τον ευνοούν. Κάποιοι νερώνουν τα πάντα. Αλλοι είναι κλεισμένοι στον κόσμο των δογμάτων τους και ενός κούφιου αριστερισμού που ικανοποιεί μόνο τον μικρόκοσμό τους. Αρα περιθωριοποιούνται. Συνομιλούν με τον εαυτό τους.

Γενικότερα, πάντως, οι καπιταλιστικές δημοκρατίες διαθέτουν το πιο ανεπαρκές πολιτικό προσωπικό εδώ και δεκαετίες. Το ανακυκλώνουν, μάλιστα, στροβιλιζόμενες προς τον πάτο.

*Διδάκτωρ του Cambridge, επικοινωνιολόγος, αναλυτής και συγγραφέας πολλών βιβλίων. Το τελευταίο του «Ανομος κόσμος: Πώς φθάσαμε στην εποχή Τραμπ», Καστανιώτης, 2019. Για όλα τα βιβλία του: johnloulis.gr.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κοινωνικό κράτος και αποδιάρθρωση της Ευρώπης
Ιστορικά το κοινωνικό κράτος στην Ευρώπη δημιουργήθηκε ως θεσμός, μεταξύ των άλλων, άμβλυνσης, με τη χορήγηση παροχών σε είδος και σε χρήμα, των ανισοτήτων που προκαλούνται από τις συνθήκες αναπαραγωγής της...
Κοινωνικό κράτος και αποδιάρθρωση της Ευρώπης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πανδημία και παγκόσμιο σύστημα διακυβέρνησης
Η Αριστερά παγκοσμίως, αλλά και στον τόπο μας, δεν το «βάζει κάτω». Ελπίζω, πιστεύω και διαβλέπω ότι τελικά το «πολιτικο-κοινωνικό κακό» της πανδημίας θα γίνει ο «δεύτερος ίππος» του καπιταλισμού και της...
Πανδημία και παγκόσμιο σύστημα διακυβέρνησης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τέλος του νεοφιλελευθερισμού;
Το καπιταλιστικό κράτος δεν έφυγε ποτέ. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν μείωσε το κράτος -αυτό που έκανε ήταν να συρρικνώσει στον μέγιστο βαθμό το κοινωνικό κράτος.
Τέλος του νεοφιλελευθερισμού;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μεταξύ άλλων, ο νεοφιλελευθερισμός;
O καπιταλισμός, ιδίως ως νεοφιλελευθερισμός, παύει να αποτελεί τον κύριο πόλο έναντι του οποίου αγωνίζεται και αποκτά τον λόγο ύπαρξής της η Αριστερά, και θεωρείται, στη χειρότερη περίπτωση, ως η φυσιολογική...
Μεταξύ άλλων, ο νεοφιλελευθερισμός;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο νεοφιλελευθερισμός στην Ανατολική Ευρώπη
Η παραδοσιακή λοιπόν Ανατολική Ευρώπη, ως πολιτικο-οικονομική οργάνωση του κρατικού σοσιαλισμού, ανήκει στο ιστορικό παρελθόν. Αλλά ζούμε στην εποχή μιας άλλης Ανατολικής Ευρώπης, η οποία δομείται και...
Ο νεοφιλελευθερισμός στην Ανατολική Ευρώπη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Νεοφιλελευθερισμός, η γεροντική ασθένεια του καπιταλισμού
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη διανύει τις πρώτες ημέρες της, συγκροτήθηκε, ψήφισε τα πρώτα νομοσχέδιά της, ανακοίνωσε τις προθέσεις της για το μέλλον και έδωσε το στίγμα της. Μπορούμε πλέον να κάνουμε εμπεριστατωμένη...
Νεοφιλελευθερισμός, η γεροντική ασθένεια του καπιταλισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας