• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 18.3°C / 21.9°C
    1 BF
    62%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 16.6°C / 20.3°C
    1 BF
    72%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    22°C 19.5°C / 22.0°C
    3 BF
    65%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 19.7°C
    0 BF
    59%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    3 BF
    63%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.0°C / 19.6°C
    1 BF
    73%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 14.4°C / 14.5°C
    0 BF
    67%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    21°C 19.6°C / 21.6°C
    2 BF
    59%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 20.5°C / 22.1°C
    0 BF
    63%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 17.9°C / 18.9°C
    1 BF
    59%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 20.7°C
    2 BF
    49%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    2 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    21°C 20.9°C / 20.9°C
    0 BF
    64%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 18.5°C
    1 BF
    60%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.5°C / 20.0°C
    0 BF
    53%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.6°C / 22.8°C
    3 BF
    60%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 18.5°C / 22.1°C
    0 BF
    54%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 16.3°C / 17.7°C
    1 BF
    70%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 17.2°C / 20.3°C
    2 BF
    67%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.8°C / 14.8°C
    1 BF
    53%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γλώσσα, επιβολή και αμφισβήτηση

  • A-
  • A+

Στο πλαίσιο μιας πρόσφατης εργασίας, με τίτλο «Ανασημασιολογήσεις και νεολογισμοί σε εποχές κρίσης», καταθέτω και δοκιμάζω την άποψη ότι, κάθε φορά που η οικονομικοπολιτική ή και μιντιακή εξουσία αλλάζει ή τροποποιεί τις έννοιες των λέξεων με σκοπό την αποσιώπηση ή απόκρυψη περιεχομένων με αντιλαϊκό περιεχόμενο, από την πλευρά μιας μερίδας των πολιτών που προέρχονται συνήθως από τα λεγόμενα μικρομεσαία κοινωνικοοικονομικά στρώματα, εκδηλώνεται μία (αντ)απάντηση σε αυτές τις αλλαγές, συχνά με μια απόκλιση από τη νόρμα, η οποία έχει ως στόχο της να αποδομήσει ή να χλευάσει τη βία της εξουσίας.

Ως παράδειγμα επικαλούμαι τη «μνημονιακή γλώσσα», η οποία περιλάμβανε λέξεις «περιωπής», σύνθετες, αριστοκρατικές και σχεδόν άθικτες ή ασύνδετες, με αρνητικά περιεχόμενα ή συνδηλώσεις, για την περιγραφή αντιλαϊκών μέτρων και καταστάσεων. Στο βιβλίο «Η γλώσσα της εξουσίας στις ημέρες του μνημονίου» (2011, εκδ. Ζαχαράκη), αναφέρω χαρακτηριστικά τις λέξεις «επιμήκυνση», «αναδιάρθρωση», «επαναδιαπραγμάτευση», «εξορθολογισμός», «εξυγίανση», που χρησιμοποιήθηκαν κατά κόρον στα χρόνια της υπαγωγής της Ελλάδας στο μνημονιακό καθεστώς. Σε αρκετές από αυτές, περιλαμβάνεται μια πρόθεση, ίσως και για να υπονοείται ή να εγγράφεται η ανοχή της δεύτερης ευκαιρίας που παραχωρούσαν σε κυβέρνηση και πολίτες/φορολογούμενους οι δανειστές/«θεσμοί», για να «επαν-ορθώσουν» («επαναδιαπραγμάτευση», «επαναπροσανατολισμός» της οικονομίας, «αναδιάρθρωση», «ανασυγκρότηση«»). Ισως όμως και να δηλώνεται το «εξ - αντλητικό» («εξορθολογισμός», «εξυγίανση») της (υποτιθέμενης) μεγαθυμίας ή/και προσπάθειας των κρατούντων να θεραπεύσουν τις «ανίατες παθήσεις» του ελληνικού κράτους.

Στο «Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα Δημοσιονομικής Στρατηγικής» ή «Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής», περιλαμβάνονταν περιγραφές των «δημοσιονομικών παρεμβάσεων». Επιστρατεύτηκε σημαντικός αριθμός λέξεων από τις ανώτερες γλωσσικές ποικιλίες (λ.χ. «παρεμβάσεις», «ευέλικτες μέθοδοι», «επιτάχυνση πορείας προς το μέλλον του ανθρώπινου κεφαλαίου», «βελτιστοποίηση των ρυθμών», «προώθηση στο μέλλον» κ.λπ.). Πρόκειται για γλωσσικές επιλογές που δεν αφήνουν στους αποδέκτες τους περιθώρια αμφισβήτησης, λόγω του σημασιολογικού τους φορτίου. Αντίστοιχη χρήση έγινε και για τη λέξη «αναζωογόνηση» της ελληνικής οικονομίας, ενώ ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα είναι οι πλειστηριασμοί των ακινήτων που παρουσιάστηκαν ως «ενεργός διαχείριση» των λεγόμενων «κόκκινων δανείων». Αλλά και πρόσφατα, η επιχείρηση «πειθώ» συμπεριέλαβε την έννοια της υποχρεωτικότητας, σε ό,τι αφορά τους εμβολιασμούς.

Από «κάτω προς τα επάνω», δηλαδή από την πλευρά των παραληπτών που δεν είναι άλλοι από τους πολίτες/καταναλωτές, αναπτύσσεται μια γλωσσική «αντεπίθεση». Οι υφιστάμενοι την εξουσία, συνειδητά ή ασύνειδα, με συγκεκριμένη σκοπιμότητα ή με αυθορμητισμό, αντιδρούν στις απότομες αλλαγές και απαντούν με έναν δικό τους τρόπο, επινοώντας νέες λεξικές μονάδες/νεολογισμούς, αντλώντας στοιχεία από τις ποικιλίες και τις παραλλαγές της γλώσσας. Και εγγράφουν σε αυτές τη διάθεση για αμφισβήτηση, άρνηση ή και αποδόμηση των επιλογών που τους επιβάλλονται. Αποτέλεσμα είναι μία σειρά από ευρηματικές συνάψεις λέξεων και νεολογισμοί (λ.χ. «νεκραΐλα», «φασιστίλα», «λαμογιοφυλακή», «φασκελόμετρο» κ.ά.). Οπως υποστηρίζω και στη συγκεκριμένη εργασία, οι νεολογισμοί σε αρκετές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας αναδεικνύονται ως εργαλεία αποσυναρμολόγησης ποικίλων στρατηγικών της εξουσίας ή έκφρασης (κατά)κριτικής από την πλευρά των πολιτών και ως απαντητικά οχήματα στην καταπίεση που υφίστανται.

Σε κάθε περίπτωση, αυτό το οποίο αναδεικνύεται είναι οι ασύλληπτες δυνάμεις της γλώσσας και ταυτόχρονα οι δυνατότητες που παρέχονται στους χρήστες της να εκφραστούν και να αντιδράσουν. Θέματα, όπως αυτά, είχαμε την ευκαιρία να τα διαπραγματευτούμε με νέους ερευνητές στο 2ο Μικρό Θερινό του διαδικτυακού Ομίλου Αποφοίτων του Διεθνούς Θερινού Πανεπιστημίου «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ». Η διοργάνωση τελούσε υπό την αιγίδα του Εργαστηρίου Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και είχε ως τίτλο «Φόβος, Ευθύνη, Ενοχή. Δοκιμές διαλόγου για τη μετά πραγματικότητα».

Τα ζητήματα που την απασχόλησαν αφορούσαν τη γλώσσα του φόβου και την κοινωνική συγκατάνευση στα υγειονομικά μέτρα του 2020-21, τη «ρητορική του πολέμου» στα media κατά την περίοδο της πανδημίας στο πλαίσιο της νέας κανονικότητας, αλλά και τη «νεογλώσσα» ως εργαλείο εξωραϊσμού της πραγματικότητας» και την εργαλειοποίηση της ενοχής. Σε συνεννόηση, τέλος, με τον Ομιλο των Αποφοίτων του ΔΘΠ, θα δρομολογηθεί και η έκδοση των πρακτικών για το ευρύ αναγνωστικό κοινό.

* Αν. καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας και διευθύντρια του Εργαστηρίου Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης του Π.ΤΝ. της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η εσωκομματική αντιπολίτευση
Κατά καιρούς τα ΜΜΕ ασχολούνται με τις διεργασίες που συντελούνται στο εσωτερικό των κομμάτων, είτε αυτές είναι πραγματικές είτε είναι φανταστικές.
Η εσωκομματική αντιπολίτευση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μάχη των συμβολισμών της λαϊκής γλώσσας
Στα χρόνια της ευμάρειας για την ελληνική κοινωνία, η γλώσσα υπηρετούσε την αποκαλούμενη στάση εικονικής ευμένειας και υψηλής απατηλής οικειότητας, στα χρόνια της οικονομικής υστέρησης η ίδια γλώσσα...
Η μάχη των συμβολισμών της λαϊκής γλώσσας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γνωρίζουμε πώς και τι γνωρίζουμε;
Πράγματι, σηκώθηκε τεράστιος κουρνιαχτός για την «post–truth», την οποία το Λεξικό της Οξφόρδης ανήγαγε σε «λέξη του έτους 2016», όταν μάλιστα το «Brexit» και ο Trump επικράτησαν στην αγγλική και αμερικανική...
Γνωρίζουμε πώς και τι γνωρίζουμε;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λάι οάμινjι
Η Ομοσπονδία έχει περιοριστεί σε φολκλορική προσέγγιση με τη διοργάνωση των ανταμωμάτων και με επιδερμικές εκδηλώσεις. Επιδεικνύει φοβικά σύνδρομα στη διδασκαλία της βλάχικης γλώσσας ή και στη διοργάνωση ενός...
Λάι οάμινjι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ελλάδα: «πρόθυμος όμηρος» των στρατηγικών συμφερόντων των ΗΠΑ
Οι τυμπανοκρουσίες κυρίαρχων ΜΜΕ για τη νέα «αμυντική συμφωνία» Ελλάδας - ΗΠΑ συνεχίζονται και εντείνονται, αναμασώντας ένα και μοναδικό ευτελές επιχείρημα, ότι έτσι διασφαλιζόμαστε από την τουρκική...
Ελλάδα: «πρόθυμος όμηρος» των στρατηγικών συμφερόντων των ΗΠΑ
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η τηλεόραση ως μηχανισμός κοινωνικών αναπαραστάσεων στην Ελλάδα (1970-2020)
Η τηλεόραση στην Ελλάδα περνάει μια μεταβατική φάση αυτοπροσδιορισμού της σχετικά με τις αναπαραστάσεις της κοινωνικής ζωής μας.
Η τηλεόραση ως μηχανισμός κοινωνικών αναπαραστάσεων στην Ελλάδα (1970-2020)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας