• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    16°C 12.5°C / 18.0°C
    1 BF
    72%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 11.2°C / 15.8°C
    1 BF
    77%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    16°C 14.3°C / 18.0°C
    2 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.9°C / 11.4°C
    0 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.9°C / 10.9°C
    2 BF
    76%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    13°C 11.2°C / 15.2°C
    2 BF
    75%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    9°C 8.0°C / 10.1°C
    1 BF
    76%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    17°C 15.1°C / 17.6°C
    1 BF
    78%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.6°C / 19.2°C
    4 BF
    75%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    17°C 13.9°C / 16.9°C
    3 BF
    67%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.7°C / 19.6°C
    4 BF
    52%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.6°C / 16.6°C
    2 BF
    59%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.1°C / 19.1°C
    2 BF
    71%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 9.5°C / 11.9°C
    0 BF
    87%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    9°C 9.5°C / 9.5°C
    1 BF
    90%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 15.8°C / 21.8°C
    3 BF
    62%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    15°C 14.0°C / 17.0°C
    2 BF
    74%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 11.5°C / 15.5°C
    0 BF
    77%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 12.0°C / 15.9°C
    2 BF
    71%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    73%

Εβραϊκοί τάφοι στη Θεσσαλονίκη- 1944

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Από το εβραϊκό νεκροταφείο στο «βυζαντινό σταυροδρόμι» της Θεσσαλονίκης, δυο στάσεις δρόμος...

  • A-
  • A+
Το 1942 μια ομάδα 500 εργατών εισέβαλε με αξίνες στο εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης κατόπιν εντολής της ελληνικής δημοτικής αρχής και το κατέστρεψε εκ θεμελίων, παρά τις οδηγίες του Γερμανού διοικητή για απαλλοτρίωση μόνο ενός τμήματός του. Η ιστορία του νεκροταφείου των Εβραίων της Θεσσαλονίκης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς του «Αλλου» στη νεότερη Ελλάδα.

Η πολιτιστική κληρονομιά των Εβραίων δεν καταχωρίστηκε στην ιστορική μνήμη της νεότερης Ελλάδας ως εθνικό αγαθό, όπως συνέβη με τα κατάλοιπα της αρχαιότητας ή τα χριστιανικά μνημεία του Μεσαίωνα. Σήμερα δεν υπάρχουν, λοιπόν, πολλά μνημεία που να θυμίζουν το ιστορικό παρελθόν των Ελλήνων Εβραίων, σαν να μην υπήρξαν ποτέ τέτοιες κοινότητες στη χώρα.

Παρ’ όλα αυτά, γνωρίζουμε ότι οι αρχαιότερες συναγωγές της εβραϊκής Διασποράς ιδρύθηκαν στην Ελλάδα, όπως πιθανόν μαρτυρούν τα ερείπια ενός κτιρίου της ελληνιστικής περιόδου στο νησί της Δήλου και πληροφορούν χωρίς αμφιβολία οι γραπτές πηγές. Ενώ λοιπόν Εβραίοι ζούσαν στον ελλαδικό χώρο ήδη από την αρχαιότητα (Ρωμανιώτες), μια από τις μεγαλύτερες κοινότητες δημιουργήθηκε μετά τον διωγμό τους από την Ιβηρική Χερσόνησο και τη μετανάστευσή τους τον 15ο αιώνα στη Θεσσαλονίκη (Σεφαραδίτες).

Ακριβώς εκεί όπου διακυβεύεται σήμερα η τύχη σημαντικών βυζαντινών αρχαιοτήτων, εκτυλίχθηκε τον περασμένο αιώνα ένα από τα πιο θλιβερά επεισόδια στη διαχείριση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, το οποίο με 350.000 τάφους καταλάμβανε την περιοχή της σημερινής πανεπιστημιούπολης και ήταν ένα από τα μεγαλύτερα και αρχαιότερα στην Ευρώπη, καταστράφηκε ολοσχερώς το 1942.

Γι’ αυτήν την καταστροφή όμως δεν φέρουν την ευθύνη μόνο οι ναζί και οι συνεργάτες τους, όπως συνηθίζεται να λέγεται και να γράφεται. Προηγήθηκε μια περίοδος απαλλοτριώσεων και λεηλασιών μικρότερης κλίμακας, αλλά και εντατικών διαπραγματεύσεων μεταξύ των κοινοτήτων της πόλης με κάποιες ευκαιρίες διαφαινόμενης συναίνεσης που θα ικανοποιούσε τόσο το αίτημα για επέκταση του πανεπιστημίου, όσο και για διατήρηση τμήματος του ιστορικού νεκροταφείου. Για να αντιληφθεί κανείς τις πραγματικές συνθήκες υπό τις οποίες καταστράφηκε τελικά ολόκληρο το εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, αρκεί να συγκρίνει την τύχη του με εκείνη αντίστοιχων νεκροπόλεων σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις υπό γερμανική κατοχή ή ακόμα στις ίδιες τις πρωτεύουσες της ναζιστικής Γερμανίας και της Αυστρίας.

Οι μόνες καταστροφές που υπέστη, λοιπόν, το εβραϊκό νεκροταφείο της Βάισενζεε στο Βερολίνο, που ιδρύθηκε το 1880 και καταλαμβάνει με 115.000 τάφους μια έκταση 42 εκταρίων, δεν ήταν από τους ναζί, αλλά από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Επίσης, μεγάλο τμήμα ενός εβραϊκού νεκροταφείου με σπουδαία μνημεία της περιόδου Μπίντερμαϊερ διατηρείται σήμερα στην περιοχή Βέρινγκ της Βιέννης, ενώ ένα ακόμη παλιότερο νεκροταφείο στην ίδια πόλη, στη Ζέεγκασε, έχει αναστηλωθεί.

Το 1942, ενώ το εβραϊκό νεκροταφείο του Βερολίνου χρησιμοποιούνταν ακόμα, μια ομάδα 500 εργατών εισέβαλε με αξίνες στο εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης κατόπιν εντολής της ελληνικής δημοτικής αρχής και το κατέστρεψε εκ θεμελίων παρά τις οδηγίες του Γερμανού διοικητή για απαλλοτρίωση μόνο ενός τμήματός του που γειτνίαζε με το πανεπιστήμιο. Η επίκληση της ανάγκης για επέκταση του πανεπιστημίου ήταν μάλλον προσχηματική. Χώροι υπήρχαν διαθέσιμοι και δεν απαιτούνταν η απαλλοτρίωση όλου του νεκροταφείου. Αυτή προφανώς εξυπηρετούσε τη διαγραφή από τη μνήμη της πόλης ενός μέρους της Ιστορίας της. Με αυτήν την ιδέα ήταν συμφιλιωμένο, όπως φάνηκε, ένα μεγάλο μέρος της χριστιανικής κοινής γνώμης της Θεσσαλονίκης. Το τοπικό παράρτημα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας δεν προέβαλε αντιρρήσεις. Είχε ήδη προηγηθεί η καταστροφή των μουσουλμανικών νεκροταφείων, ενώ μόνο το χριστιανικό από όλα τα νεκροταφεία της περιοχής διατηρείται ακόμα, εκείνο της Ευαγγελίστριας.

Οι εβραϊκές στήλες κατέληξαν στα μαρμαράδικα ρίχνοντας τις τιμές του μαρμάρου στην αγορά για να χρησιμοποιηθούν τελικά ως οικοδομικό υλικό σε εκκλησίες, θέατρα, πλατείες, δρόμους, πεζοδρόμια, σπίτια, ακόμα και σε πισίνες. Σήμερα οι Θεσσαλονικείς περπατούν ανυποψίαστοι πάνω σε σημαντικά ενεπίγραφα μνημεία με θρησκευτική αξία για κάποιους συμπολίτες τους. Μνημεία που είναι πολύτιμοι μάρτυρες άγνωστων πτυχών της μακραίωνης ιστορίας της πόλης και εν μέρει τουλάχιστον προστατεύονται από τον λεγόμενο αρχαιολογικό νόμο. Η συλλογή και συστηματική καταγραφή τους από τις αρμόδιες δημόσιες υπηρεσίες –προηγήθηκαν προσπάθειες της ισραηλιτικής κοινότητας– και η μερική τουλάχιστον αναστήλωσή τους είναι, λοιπόν, όχι μόνο νομική υποχρέωση, αλλά και ηθικό χρέος της ελληνικής πολιτείας. Αυτό θα ήταν μια εξιλέωση για ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα εις βάρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας και συμφιλίωση με το παρελθόν της.

Η ιστορία του νεκροταφείου των Εβραίων της Θεσσαλονίκης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς του «Αλλου» στη νεότερη Ελλάδα. Παρόμοια ήταν η τύχη των νεκροταφείων των Βογομίλων και αρκετών άλλων μη χριστιανικών μνημείων της βυζαντινής και οθωμανικής περιόδου, όπως και η πρόσληψη του σλαβικού νεκροταφείου της Ολυμπίας.

Θα αναρωτηθεί κάποιος σε αυτό το σημείο αν η προηγούμενη παραίνεση για μερική αναστήλωση των εβραϊκών στηλών είναι ρεαλιστική, ειδικά όταν ακόμα γίνονται στόχοι επιθέσεων τα ταπεινά μνημεία που στήθηκαν στο πανεπιστήμιο και στην πλατεία Ελευθερίας για να θυμίζουν τη χαμένη νεκρόπολη και το Ολοκαύτωμα αντίστοιχα. Την ίδια απορία θα έχει ο κάτοικος της Θεσσαλονίκης που γίνεται τα τελευταία χρόνια μάρτυρας προσχηματικών δικαιολογιών (εξέλιξη, αναγκαιότητα) για την καταστροφή του αστικού πυρήνα της βυζαντινής πόλης. Παρόμοιες δικαιολογίες επικαλούνταν παλιότερα όσοι απεργάστηκαν την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου. Βεβαίως, τα κίνητρα για το νέο έγκλημα που μεθοδεύεται εις βάρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης διαφέρουν, η ιδεολογική αφετηρία όμως είναι ίδια.

*Διευθυντής ερευνητικών προγραμμάτων, Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο, Αυστριακή Ακαδημία των Επιστημών

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ΕΑΜοκρατία στη Θεσσαλονίκη
2 Νοεμβρίου 1944, πλατεία Αγίας Σοφίας: Πανηγυρική συγκέντρωση για την απελευθέρωση. Η απελευθέρωση της Ελλάδας από τους ναζί ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου. Το βασικό ζήτημα ήταν ποιος θα επικρατούσε στην...
Η ΕΑΜοκρατία στη Θεσσαλονίκη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για τον Τάσο Κουράκη
Ο χρόνος ας αποτιμήσει τι ποιητής ήταν ο Τάσος Κουράκης. Εύκολα όμως οι συγκαιρινοί μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι πορεύτηκε ως ποιητής μέσα στους δρόμους της Θεσσαλονίκης και της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας...
Για τον Τάσο Κουράκη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ρόπαλα και ερωτήματα
Είναι απλώς μια πρώτη σημείωση: Και οι τρεις περιοχές στις οποίες εκδηλώθηκαν ναζιστικού τύπου επεισόδια είναι προσφυγομάνες. Τόσο η Σταυρούπολη όσο και ο Εύοσμος υποδέχτηκαν το ’22 μεγάλο αριθμό προσφύγων.
Ρόπαλα και ερωτήματα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λερναία Υδρα
Για τα γεγονότα στα σχολεία της Σταυρούπολης και όσα ακολούθησαν σε χώρους όπου νέοι θα έπρεπε να νιώθουν ελεύθεροι και όχι φοβισμένοι.
Λερναία Υδρα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πάτε καλά ρε;
Είναι κραυγή προς όλους όσοι πίστεψαν ότι έχουμε ξεμπερδέψει με τον φασισμό. Ότι οι νεοναζί έγιναν παιδιά του …κατηχητικού μόνο και μόνο επειδή έχασαν την κοινοβουλευτική τους εκπροσώπηση.
Πάτε καλά ρε;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η κυρία Ευταξία της Θεσσαλονίκης
«Και ήταν θέαμα οικτρό να βλέπεις τότε τη μητρόπολη της ομοφροσύνης να έχει καταντήσει θάλασσα διχονοίας». Αγίου Δημητρίου Θαύματα.
Η κυρία Ευταξία της Θεσσαλονίκης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας