• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.5°C / 20.1°C
    6 BF
    43%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    21°C 19.1°C / 22.1°C
    3 BF
    40%
  • Πάτρα
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 23.0°C
    3 BF
    37%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    18°C 17.5°C / 17.9°C
    4 BF
    34%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.9°C / 20.7°C
    4 BF
    39%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 20.0°C
    1 BF
    38%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.6°C / 16.4°C
    2 BF
    29%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    19°C 19.1°C / 19.1°C
    3 BF
    28%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 14.9°C / 19.3°C
    5 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 18.5°C / 18.9°C
    4 BF
    59%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 17.8°C
    6 BF
    63%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.2°C / 17.7°C
    4 BF
    55%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    24°C 23.9°C / 23.9°C
    2 BF
    46%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.4°C / 18.4°C
    2 BF
    37%
  • Λαμία
    Σποραδικές νεφώσεις
    20°C 17.3°C / 19.9°C
    3 BF
    40%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.7°C / 23.8°C
    4 BF
    54%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    18°C 16.7°C / 20.0°C
    5 BF
    36%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 18.3°C / 19.9°C
    3 BF
    44%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 19.2°C / 20.0°C
    3 BF
    43%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 14.1°C / 14.1°C
    1 BF
    63%
EUROKINISSI/ΔΗΜΟΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εθνικοί μύθοι και ιστορική γνώση

  • A-
  • A+

«Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές» (Δ. Σολωμός, όπως αναφέρει ο Ιάκ. Πολυλάς)

Ενώ στην καθομιλουμένη η έννοια του μύθου ταυτίζεται με το μη αληθές, το φανταστικό, στην ανθρωπολογική της θεώρηση τονίζεται η λειτουργική της διάσταση και ορίζεται ως ιερή αφήγηση που επιχειρεί να ερμηνεύσει φυσικά, πολιτιστικά ή κοινωνικά φαινόμενα. Σαφώς προεπιστημονικός λόγος, αποτελεί ιδιαίτερο είδος προ-ιστορικού λόγου, ο οποίος αξιοποιώντας φυσικά ή ιστορικά γεγονότα, σε συγκεκριμένο χωροχρονικό πλαίσιο, ερμηνεύει το φυσικό και κοινωνικό κόσμο. Εκπορεύεται από ένα πνευματικό «ιερατείο» και διαχέεται μέσα από την προφορική παράδοση και απεικονιστικές τέχνες. Αντέχει στον χρόνο, δηλωτικό της λειτουργικότητας και της αποτελεσματικότητας που τον διακρίνουν.

Οι εθνικοί μύθοι αποτελούν μια ιδιαίτερη «μυθολογία», η οποία συμπορεύεται με τη συγκρότηση των εθνικών κρατών και αποτέλεσε βραχίονα διαμόρφωσης της εθνικής ιδεολογίας των νεοπαγών εθνικών κρατών τον μέσο και ύστερο 19ο αι. Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος η συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας αποτέλεσε άρρητη προτεραιότητα και συντελέστηκε προοδευτικά μέσα από τη λειτουργία πολυεπίπεδων ιδεολογικών διεργασιών.

Υπό αυτό το πρίσμα, η διαμόρφωση και διάχυση «μυθικών αφηγήσεων» για ιστορικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας και της επαναστατικής περιόδου είναι αναμενόμενη και ερμηνεύσιμη. Οι αφηγήσεις αυτές εμπότισαν τον δημόσια εκφερόμενο ιστορικό λόγο –που διαφοροποιείται από τον επιστημονικό και συχνά τον υπονομεύει– και συνέβαλαν στη συγκρότηση συμπαγούς εθνικής ιδεολογίας με συγκεκριμένα δομικά στοιχεία (συνέχεια του ελληνισμού, ελληνορθόδοξη παράδοση).

Η αμφισβήτησή των εθνικών μύθων εμφανίζεται συχνά στον δημόσιο λόγο. Αναφέρουμε, ενδεικτικά, τα τεκμηριωμένα κείμενα που διαψεύδουν την ύπαρξη του κρυφού σχολείου ή τον διάλογο για τον χρόνο, τον τόπο και τους πρωταγωνιστές της έναρξης της επανάστασης. Σημαντικό ρόλο στη διάχυση και παγίωση των μύθων έχουν οι μηχανισμοί διάδοσης και η διαχρονική επικαιροποίησή τους. Στη διάχυση και εδραίωσή τους συμβάλλουν η δημόσια εκπαίδευση (σχολική ιστορία), η προφορική παράδοση («οι ιστορίες του παππού») και η τέχνη (ζωγραφική, λογοτεχνία). Ενδιαφέρουσα, τέλος, είναι η αντοχή τους στον χρόνο. Μετά τις πρώτες δεκαετίες του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, ανά ιστορική περίοδο, λειτούργησαν (και λειτουργούν) στη διαπάλη συγκρότησης και ανασυγκρότησης της εθνικής ταυτότητας.

Στο πλαίσιο αυτό, αναμέναμε οι εορταστικές εκδηλώσεις της επετείου των 200 χρόνων από την έναρξη της ελληνικής επανάστασης να πυροδοτήσουν τον σχετικό διάλογο. Οι ιστορικοί επέτειοι, διαχρονικά, αναδεικνύουν την (καθ’ ημάς) ανάγνωση του παρελθόντος στον παρόντα χρόνο με σκοπό τη διαμόρφωση της (υπέρ ημών) εκδοχής του μέλλοντος. Η καλπάζουσα πανδημία όμως άλλαξε το πλαίσιο και υπονόμευσε τα φιλόδοξα σχέδια εορτασμού. Οι εκδηλώσεις είχαν μειωμένη διείσδυση στον δημόσιο λόγο ενώ, όταν αυτό έγινε, εκφυλίστηκε σε ενδυματολογικές επιλογές πρωταγωνιστών, λίστες εδεσμάτων και πρωτόκολλα εθιμοτυπίας.

Παράλληλα όμως καταγράφονται πρωτοβουλίες που αναμφίβολα θα αφήσουν έντονο το ίχνος του εορτασμού στον χρόνο. Αναφερόμαστε στην εντυπωσιακή εκδοτική «καταιγίδα» που ξεκίνησε εδώ και μήνες. Δεκάδες βιβλία, μελέτες συνήθως, εξετάζουν και αναδεικνύουν επιμέρους πτυχές της επανάστασης προσθέτοντας νέα στοιχεία στη ιστοριογραφία. Ταυτόχρονα, τα εν εξελίξει συνέδρια, όταν καταφέρνουν να ξεπεράσουν τις τοπικές – επιστημονικοφανείς προσεγγίσεις, προάγουν τον γόνιμο διάλογο και τον ιστορικό αναστοχασμό. Επιπλέον, έντυπα (εφημερίδες και περιοδικά) συμβάλλουν με αξιόλογα αφιερώματα στη διάχυση της ιστορικής γνώσης. Τέλος, επιστημονικοί, εκπαιδευτικοί και πολιτικοί φορείς οργανώνουν σχετικές δράσεις και εκδηλώσεις.

Τα ερωτήματα που ανακύπτουν είναι:

  • α) σε ποιο βαθμό τα ισχυρά στοιχεία των εθνικών μύθων θα εισχωρήσουν στον διάλογο και θα αλλοιώσουν την ιστορική ματιά;
  • β) θα επανεξεταστούν οι ιστορικές κρυσταλλώσεις που εκφράζονται στους ιστορικούς μύθους και σε ποιο βαθμό θα κλονιστούν;
  • γ) θα αποτελέσει ο επετειακός «πνευματικός οργασμός» αφετηρία αναπλαισίωσης της οπτικής του παρελθόντος και διαμόρφωσης «νέας» κουλτούρας προσέγγισης της ιστορίας;

Η απάντηση στα ερωτήματα δεν είναι εύκολη. Θα τολμήσουμε δύο εκτιμήσεις. Ενώ για το τρίτο ερώτημα είμαστε απαισιόδοξοι, ως προς το πρώτο και δεύτερο ερώτημα θεωρούμε ότι οι εθνικοί μύθοι είναι βαθιά ριζωμένοι. Εισχώρησαν στη συλλογική μνήμη στις εκάστοτε ιστορικές συνθήκες για να εξυπηρετήσουν διακριτές «ανάγκες» και επικαιροποιούνται στον χρόνο προκειμένου να υποστηρίξουν συγκεκριμένους συσχετισμούς δυνάμεων στη χρονική συγκυρία.

Οι πρόσφατες «εθνικές» αναγνώσεις και πρωτοβουλίες στα εθνικά ζητήματα καθιστούν δυσοίωνες τις προσδοκίες για επικράτηση του επιστημονικού ιστορικού λόγου στον δημόσιο διάλογο. Εν τούτοις, ο εν εξελίξει επιστημονικός διάλογος προάγει τη σταθερή και αυξανόμενη τις τελευταίες δεκαετίες υπονόμευση της προεπιστημονικής ανάγνωσης του ιστορικού μας παρελθόντος και αυτό μας κάνει αισιόδοξους.

* εκπαιδευτικός, υπ. Διδ. Παν. Πατρών

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δύο διαφορετικά δόγματα στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις
Παρουσιάζει αναμφίβολα ενδιαφέρον η ερμηνεία των όσων εμπεριέχονται στη σημερινή «αμυντική συνεργασία» της χώρας μας με τις ΗΠΑ και κυρίως η αποσαφήνιση της «θολής», κατά πολλούς, στήριξης της χώρας μας στην...
Δύο διαφορετικά δόγματα στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι Μεγάλες Δυνάμεις και το 1821
Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας) κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 ήταν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρέασε την πορεία των γεγονότων.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις και το 1821
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα σκέλεθρα του «21»
Τα 100 χρόνια από την Επανάσταση εκείνη σκιάστηκαν, με τη χώρα να βρίσκεται στο μεταίχμιο της Μεγάλης Ιδέας και της αβέβαιης έκβασης μιας «αλυτρωτικής» Εκστρατείας.
Τα σκέλεθρα του «21»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Περί επετείων και εθνικού αφηγήματος
Ενα σύγχρονο εθνικό αφήγημα ασφαλώς απορρίπτει τα περί «ανάδελφου έθνους». Αναδεικνύει τα όσα πήραμε και δώσαμε σε Δύση, αλλά και Ανατολή [...] Ομως προβάλλει και την αξία της αντίστασης σε όλους όσοι...
Περί επετείων και εθνικού αφηγήματος
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Από τον Κολοκοτρώνη στον Παστέρ»
Τη «μελωδία της ευτυχίας» για τα 200 χρόνια από το 1821 δεν τη δίνει το εθνοπατριωτικό φολκλόρ, αλλά δύο φράσεις του Κυριάκου Μητσοτάκη, η μία εκ των οποίων εστιάζει στο μέλλον της Ελλάδας την τρίτη...
«Από τον Κολοκοτρώνη στον Παστέρ»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας