• Αθήνα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.8°C / 16.2°C
    1 BF
    88%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 10.3°C / 14.6°C
    2 BF
    71%
  • Πάτρα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 14.0°C / 16.0°C
    1 BF
    55%
  • Ιωάννινα
    Αραιές νεφώσεις
    8°C 7.9°C / 9.2°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.4°C / 12.9°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 9.7°C / 14.1°C
    1 BF
    88%
  • Κοζάνη
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 7.3°C / 9.6°C
    3 BF
    76%
  • Αγρίνιο
    Αυξημένες νεφώσεις
    15°C 12.6°C / 14.6°C
    1 BF
    75%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 16.6°C / 18.8°C
    5 BF
    75%
  • Μυτιλήνη
    Αραιές νεφώσεις
    17°C 12.9°C / 16.9°C
    3 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    14°C 13.8°C / 17.1°C
    3 BF
    82%
  • Σκόπελος
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 12.3°C / 14.6°C
    1 BF
    81%
  • Κεφαλονιά
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    2 BF
    94%
  • Λάρισα
    Ασθενής ομίχλη
    9°C 6.5°C / 8.9°C
    0 BF
    100%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    12°C 6.5°C / 12.3°C
    1 BF
    100%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    16°C 14.8°C / 16.0°C
    0 BF
    92%
  • Χαλκίδα
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.0°C / 16.4°C
    2 BF
    80%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    14°C 12.7°C / 14.3°C
    2 BF
    83%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 10.4°C / 14.8°C
    3 BF
    78%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.8°C / 9.8°C
    1 BF
    79%
AP Photo
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γλώσσα και παραγωγή υπακοής

  • A-
  • A+

Οι τακτικές δόμησης της συναίνεσης ή και υποταγής στα περιοριστικά μέτρα, λόγω της πανδημίας, και η έμφαση που δόθηκε από γλωσσικής άποψης στις έννοιες της πειθαρχίας, της συμμόρφωσης και της ατομικής ευθύνης, παρουσιάζουν ερευνητικό ενδιαφέρον. Ο τρόπος με τον οποίο η γλώσσα με τους αναπαραστατικούς και ιδεολογικούς μηχανισμούς διαμόρφωσης της πραγματικότητας επιστρατεύτηκε να συμβάλει στην (ανα)παραγωγή της αναγκαίας κοινωνικοπολιτικής συγκατάθεσης, με τον διαμεσολαβητικό ρόλο των μέσων επικοινωνίας, πυροδοτεί σειρά ερωτημάτων.

Το ίδιο ισχύει και για τον βαθμό κατά τον οποίο οι παραλήπτες των δημοσίων λόγων συμμορφώθηκαν στις συστάσεις των ειδικών, προκειμένου να συμβάλουν με τη συμπεριφορά τους στην ανάσχεση του πανδημικού κύματος. Από το ρεπερτόριο των πιθανών αποκρίσεων που υπήρχε στη διάθεση των ακροατών, σε αρκετές των περιπτώσεων η μόνη αντίδραση που επιτρεπόταν, ήταν αυτή της αποδοχής.

Κατασκευάστηκε ένα κυρίαρχο νόημα, το οποίο βασίστηκε κυρίως στη δεδομενικότητα: ο φόβος για τον άγνωστο νέο ιό και συνεπώς η αναγκαστική συναίνεση, ώστε η τήρηση των μέτρων να είναι μια αποδεκτή νέα πραγματικότητα για την αντιμετώπισή του. Συγκροτήθηκε ένας μηχανισμός παραγωγής υπακοής στα μέτρα που περιλαμβάνονται στο πλαίσιο του κομψά αναφερόμενου ως lockdown και όχι ως, λόγου χάρη, «γενικής συσκότισης (ή σκέτο «συσκότισης»), που θα θύμιζε την περίοδο της κατοχής.

Η γλώσσα η οποία χρησιμοποιήθηκε ήταν λαϊκή ή λαϊκότροπη, με περιγραφική, εκφραστική και επιφωνηματική λειτουργία. Ο λόγος, πληθωρικός και εξουσιαστικός σε αρκετά σημεία του, κάλεσε τους πολίτες σε μια νέα εγρήγορση. Ο αποδέκτης/παραλήπτης εξυψώθηκε (από ακροατής/εξουσιαζόμενος σε συνομιλητή/παίκτη/συνδιαμορφωτή), μέσα από τις επικλήσεις της σημασίας του ρόλου του («ατομική ευθύνη», «συνειδητός πολίτης» κ.ά.) αλλά και της σημασίας της έννοιας της «εμπιστοσύνης» που εμφανίστηκε ως προαπαιτούμενο για την αποτελεσματικότητα των μέτρων.

Ο μεταφορικός λόγος έπαιξε τον ρόλο του. Ο ιός παρουσιάστηκε ως μία έμψυχη και προσωποποιημένη οντότητα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ανθρωποειδούς («πιο έξυπνος από εμάς», «είναι ακούραστος»). Η μεταφορά μοιάζει να χρησιμοποιήθηκε προκειμένου να αποδοθούν τα έμφοβα περιβάλλοντα και να προκληθούν αντίστοιχα αντανακλαστικά στους αναγνώστες.

Από την άλλη, χωρίς να αποτυπώνεται ευθέως, αλλά κυρίως υπαινικτικά, υπέβοσκε και υποβόσκει ένα «blame game». Η ιστορία της ενοχοποίησης του θύματος («blaming the victim») δεν είναι καινούργια. Σε ό,τι αφορά τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, την αναγνωρίσαμε στην περίπτωση του εννιάχρονου μνημονιακού καθεστώτος (2009 - 2018), με την εμβληματοποίηση του «μαζί τα φάγαμε».

Στις δύο κρίσεις (τραπεζική, υγειονομική), αναπτύχθηκε μία γλώσσα κρυπτική σε πρώτη ανάγνωση, βαθιά ωστόσο αποκαλυπτική σε επόμενες, καθώς περιλάμβανε σφοδρές επιβολές νέων ανασημασιολογημένων και επανασημασιολογημένων όρων και εννοιών από πάνω προς τα κάτω, χωρίς απαραίτητα τη συγκατάνευση της κοινότητας, σε ένα στερεωμένο καθεστώς φόβου, που είναι ένα αποτελεσματικό μέσο διακυβέρνησης.

Η γλώσσα χειραγώγησε και χειραγωγήθηκε, με αστραπιαίες αναπροσαρμογές του λεξιλογίου και ανακυκλωμένες συνάψεις λέξεων που προέρχονταν από μια οικεία κανονικότητα για να μεταφέρουν σε νέες κανονικότητες, άγνωστης διάρκειας. Ετσι ανασύρθηκαν από το σεντούκι του παρελθόντος λέξεις και φράσεις με διαφορετική σημασία, ενώ νεόκοπα ακρωνύμια και νεολογισμοί νομιμοποιήθηκαν αυτόματα με την ένταξή τους στα λεξικά, ταράσσοντας τον αργό πρότερο χρόνο.

Πρόκειται για ζητήματα τα οποία απαιτούν αυξημένες δεξιότητες κριτικού γραμματισμού από την πλευρά των πολιτών/καταναλωτών, οι οποίοι θα πρέπει να είναι σε θέση να αναδημιουργούν και να αμφισβητούν τις προσφερόμενες αντιλήψεις και να λαμβάνουν θέση αναστοχαστική απέναντι στις κυρίαρχες απόψεις και επιβολές.

* Αναπληρώτρια καθηγήτρια Γλωσσολογίας και Ελληνικής Γλώσσας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Διευθύνει το Εργαστήριο Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης, καθώς και το Διεθνές Θερινό Πανεπιστήμιο «Ελληνική Γλώσσα, Πολιτισμός και ΜΜΕ». Είναι Associate in Linguistics στο Center for Hellenic Studies του Πανεπιστημίου Harvard

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η δημοκρατία του κατοστάρικου
Πώς κοστολογείται τελικά η απόφαση καθενός απέναντι σε διλήμματα από τα οποία κρίνονται ανθρώπινες ζωές, η αντοχή του ΕΣΥ και η λειτουργία της οικονομίας;
Η δημοκρατία του κατοστάρικου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κύριε Πρωθυπουργέ, επειδή μάλλον δεν είστε ενημερωμένος σωστά...
Παρέμβαση μέσω της «Εφ.Συν.»: «Κύριε Πρωθυπουργέ, επειδή μάλλον δεν είστε ενημερωμένος σωστά, σας διαβεβαιώνω ότι ο διασωληνωμένος ασθενής και ειδικά όποιος νοσεί από COVID δεν μπορεί να μείνει ούτε 1 λεπτό...
Κύριε Πρωθυπουργέ, επειδή μάλλον δεν είστε ενημερωμένος σωστά...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αξία του σώματος
Στην περίοδο της πανδημίας, ένας υφέρπων ή έκδηλος πατερναλισμός που παρατηρούμε στη συμπεριφορά μιας σημαντικής μερίδας κρατών απέναντι στους πολίτες τους πρόσθεσε ένα ακόμη παράδειγμα επεμβάσεων στον...
Η αξία του σώματος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Να μην γίνει η απανθρωπιά συνήθειά μας!
Το μηνιαίο χαράτσι των 100 ευρώ δεν εξυπηρετεί κανέναν σκοπό δημόσιας υγείας. Στην επικείμενη ψηφοφορία στη Βουλή, οφείλουν όλοι να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
Να μην γίνει η απανθρωπιά συνήθειά μας!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το σώμα (μου)
Ρωτώ χωρίς να περιμένω καμία απάντηση. Το σώμα μου σε ποιόν ανήκει; Στο κράτος; Στην ιατρική; Στον θεό ίσως, ή μάλλον στην εκκλησία;
Το σώμα (μου)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας