Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αμφισημία της ατομικής ευθύνης
ΜΟΤΙΟΝΤΕΑΜ/ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αμφισημία της ατομικής ευθύνης

  • A-
  • A+

Ενα γνώρισμα του νεωτερικού κράτους και των λειτουργιών του, ιδίως με τη δημιουργία των πολιτικών κομμάτων, που επέτρεψαν την πολιτική συνοργάνωση των κοινωνικών δυνάμεων, ώστε να εκφρασθούν σε κρατικό επίπεδο, ήταν η σύνδεση των κοινωνικών ανισοτήτων με τους πολιτικούς συσχετισμούς. Το άλλο, ήταν η οριοθέτηση ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας. Η πρώτη κατοχυρώνει την ατομική αυτονομία, ενώ η δεύτερη, χωρίς να συρρικνώνεται στο πεδίο του κράτους, συγκροτεί το πεδίο της συλλογικής αυτονομίας. Σε αυτό ανάγονται και οι Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας (ΣΣΕ), όπως ορίζει και το άρθρο 22 & 2 του Συντάγματος.

Ετσι συνδέεται το δικαίωμα του συνέρχεσθαι με το δικαίωμα της σύστασης σωματείων και συνδικαλιστικών ενώσεων, αλλά και με το δικαίωμα της απεργίας, το οποίο αναβιβάζεται σε δικαίωμα διαπραγμάτευ0σης, με τη σύναψη ΣΣΕ, στο προαναφερθέν πεδίο της συλλογικής αυτονομίας. Tα παραπάνω αποκρυσταλλώνονται στη μορφή του συνταγματικού, κοινωνικού κράτους δικαίου και της κρατικής ευθύνης. Αυτή συνυφαίνεται με τη διεύρυνση του δημόσιου χώρου. Είναι το αντίθετο από τον φιλελεύθερο συντηρητισμό του 19ου αιώνα, που θεωρούσε φυσικές τις ανισότητες και στον οποίο ριζώνει ο νεοφιλελευθερισμός.

Αλλωστε και ο προγονικός φιλελεύθερος συντηρητισμός του 19ου αιώνα -όπως, τώρα, και ο επίγονος νεοφιλελευθερισμός- καταστάσεις, όπως τη χαμηλότατα αμειβόμενη εργασία, την ανεργία, τη φτώχεια, την αρρώστια, τις θεωρούσε ατομικές υποθέσεις. Με το κοινωνικό κράτος, αυτή η φιλελεύθερη θεώρηση αντικαταστάθηκε από το αίτημα αυτά να υπαχθούν στο πεδίο της δημόσιας, κρατικής μέριμνας και ευθύνης.

Η προστασία των δημοσίων αγαθών ανάγεται, πλέον, στην περιωπή του συνταγματικού κανόνα. Δεν νοείται το συνταγματικό, δημοκρατικό κοινωνικό κράτος δικαίου, χωρίς τη δυναμική και τις συνέπειες αυτής της μεταβολής. Ετσι διαμορφώθηκε η κρατική ευθύνη και η κοινωνική της αναφορά. Ο νεοφιλελευθερισμός ακύρωσε αυτήν τη μεταβολή. Συνεπώς, ιδιωτικοποιείται η δημόσια σφαίρα, καθώς και η ίδια η πολιτική, η οποία αποπολιτικοποιείται. Ο δημόσιος χώρος, από πεδίο πολιτικού ανταγωνισμού, αλλά και ρύθμισης των διαφορών, αλώνεται από την ασυντόνιστη αγορά και τους ανεξέλεγκτους αυτοματισμούς της.

Δεν υπάρχει πεδίο για την κρατική ευθύνη, ως προστασία των δημοσίων αγαθών, αλλά και τη διασφάλιση των όρων βιοτικής αυτοτέλειας των ανθρώπων, δηλαδή των όρων που εγγυώνται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ζητήματα, όπως «πώς θα βγει ο επιούσιος;» ή πώς προστατεύεται κανείς απέναντι στην αρρώστια ή στην ανημπόρια των γηρατειών, λογίζονται ως ατομικές επιλογές. Οι εργαζόμενοι μετατρέπονται σε «ανθρώπους που είναι εξαρτημένοι από τον μισθό τους» και οι φτωχοί φταίνε για τη φτώχεια τους επειδή δεν έκαναν καλό management του εαυτού τους.

Οσο για τους απόμαχους, θα πρέπει «να σταματάμε να παίρνουμε τα λεφτά των νέων και να τα δίνουμε στους ηλικιωμένους». Η επίκληση της ατομικής ευθύνης, από την κυβέρνηση, προϋποθέτει μια σημασιολόγηση της έννοιας, τέτοια ώστε πυρήνας της να είναι ο αδηφάγος, κτητικός ατομικισμός -δηλαδή ο κοινός πυρήνας του φιλελεύθερου συντηρητισμού του 19ου αιώνα, καθώς και του έκγονου νεοφιλελευθερισμού- και όχι η ατομικότητα ως αυτεξουσιότητα, ως αυτονομία.

Αυτό δεν είναι απλό κυβερνητικό τέχνασμα. Βεβαίως, τώρα, είναι κυρίως αυτό. Αλλά είναι και κάτι ακόμη: η αποσύνδεση της κρατικής ευθύνης από την κοινωνική προστασία. Είναι ο ανοιχτός λογαριασμός του νεοφιλελευθερισμού με τη δημοκρατία. Η ατομική ευθύνη, από κατάφαση της αυτεξούσιας προσωπικότητας, μετατρέπεται σε αιτίαση σε βάρος των πολιτών που, βαθμηδόν, θα ευθύνονται για την ανεύθυνη κυβερνητική διαχείριση της υγειονομικής κρίσης.

Αυτή η κρίση θα επιδεινώσει την κρίση νομιμοποίησης των δημοκρατικών πολιτικών θεσμών. Καθίσταται κρίση του κράτους δικαίου, εκδηλούμενη διά της περιστολής συνταγματικών ελευθεριών, όπως με την αναστολή του άρθρου 11 & 2 του Συντάγματος περί απαγόρευσης των συναθροίσεων ανά την επικράτεια, κατ’ επίκληση της αόριστης έννοιας «δημόσια ασφάλεια», χωρίς ειδική αιτιολόγηση ως την απαγόρευση και τον κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια, αλλά και για την αναλογικότητα του μέτρου και τη σχετική στάθμιση. Τώρα, διακυβεύονται και θεμελιώδεις αρχές του πολιτικού φιλελευθερισμού.

Ταυτοχρόνως, καταργούν την εργατική νομοθεσία, τον ν. 1264/1982. Τώρα, ανακύπτει επιτακτικώς το ζήτημα για την πολιτική ευθύνη της Αριστεράς, του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. και της προγραμματικής αντιπολίτευσης που οφείλει να ασκήσει, ώστε να υποδείξει την αποτελεσματική πολιτική που θα αποτρέψει τον κοινωνικό κατακερματισμό. Χρειάζεται η συγκρότηση ενός δημοκρατικού, προοδευτικού μετώπου υπεράσπισης της συνταγματικής δημοκρατικής τάξης, της κοινωνίας και της οικονομίας, κυρίως των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Αυτή είναι η έγνοια και η καθημερινότητα των ανθρώπων. Στην καθημερινότητα δοκιμάζεται η πολιτική, ιδίως η αριστερή πολιτική. Γιατί δεν υπάρχει τίποτε πιο ριζοσπαστικό από το να βελτιώνεις την καθημερινή ζωή των ανθρώπων.

* αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι παντογνώστες, ο βοσκός και ο λύκος
Η πρόθεση της κυβέρνησης να ελέγξει όλες τις πτυχές της κοινωνικής και προσωπικής ζωής των ανθρώπων, που τις χαρακτηρίζει μη αποδεκτές, είναι πλέον εμφανής.
Οι παντογνώστες, ο βοσκός και ο λύκος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο «νέος διαφωτισμός» και ο Περικλής Κοροβέσης
Για εκείνον, χωρίς τη δράση «των από κάτω» είναι αδύνατη η επίτευξη αυτού που αποκαλούσε «νέο διαφωτισμό». Με αφορμή μάλιστα αυτές ακριβώς τις προτροπές του Περικλή Κοροβέση υπέρ ενός «νέου διαφωτισμού», θα...
Ο «νέος διαφωτισμός» και ο Περικλής Κοροβέσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Όλα ή τίποτα για το περιβάλλον
Το 1987 οι REM κυκλοφορούν το "It's the end of the world as we know it", στιγματίζοντας μια ολόκληρη γενιά. Η οικολογική συνείδηση, αναπόσπαστο κομμάτι του κυρίαρχου ρεύματος την περίοδο των χίπηδων, που σαν...
Όλα ή τίποτα για το περιβάλλον
ΑΠΟΨΕΙΣ
Συλλογική αυτοπραγμάτωση και αβεβαιότητα
Στις συνεχείς κρίσεις που αφήνουν πίσω τους οι δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, ο δημόσιος διάλογος τείνει να αναζητά απαντήσεις χρησιμοποιώντας τον παραδοσιακό τρόπο σκέψης.
Συλλογική αυτοπραγμάτωση και αβεβαιότητα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Παρέμβαση
Οι λέξεις κουβαλάνε την εποχή τους, πέρα από το φορτίο της ιστορικής διαδρομής τους. Οι λέξεις του περασμένου χρόνου μεταφέρουν την ανατροπή στις ζωές μας.
Παρέμβαση
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Να παραμείνουμε όρθιοι»
Αξιοπρέπεια. Να κοιτάς τον ήλιο αντί για τα τρύπια σου παπούτσια. Να μην τους δώσεις την παραμικρή αφορμή να σε λυπηθούν.
«Να παραμείνουμε όρθιοι»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας