Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πολιτισμικές μεταφορές και έννοιες που ταξιδεύουν
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πολιτισμικές μεταφορές και έννοιες που ταξιδεύουν

  • A-
  • A+

O Δημήτρης Ψαρράς ανήκει στην καλύτερη παράδοση της ερευνητικής δημοσιογραφίας στην Ελλάδα. Τα βιβλία του για τη Χρυσή Αυγή ανέδειξαν την εγκληματική φυσιογνωμία και τη δομή της, αποτελώντας θεμελιώδη συμβολή στην καταδίκη και την ήττα της. Οταν όμως πήρα στα χέρια μου το βιβλίο του «Πώς συλλογάται ο Ρήγας;» («Πόλις», 2020) ομολογώ ότι το άνοιξα με κάποια αμηχανία. Για τον Ρήγα έχουν γραφεί πάρα πολλά, το έργο του έχει ξεσκονιστεί γραμμή-γραμμή από ιστορικούς, φιλολόγους, νομικούς και πολλούς άλλους φιλίστορες. Τι προσκομίζει το καινούργιο βιβλίο;

Ο Ψαρράς μάς διηγείται, με την αμεσότητα του δημοσιογραφικού λόγου, μια αστυνομική ιστορία ιδεών. Και στις αστυνομικές ιστορίες σημασία έχει η πλοκή. Πώς ανιχνεύουμε τα ίχνη, την πορεία μιας ιδέας, που συχνά μεταμφιέζεται καθώς περνά από γραφίδα σε γραφίδα, από στόμα σε στόμα, από το ένα ιδεολογικό περιβάλλον στο άλλο, από μια γλώσσα στην άλλη;

Είναι πάντα μια ενδιαφέρουσα ιστορία μυστηρίου, στην οποία μελάνι και αίμα προκαλεί το ένα το άλλο. Σέρλοκ Χόλμς των βιβλίων λοιπόν ο Ψαρράς; Ναι, με τις καινούργιες διαδικτυακές μηχανές αναζήτησης και εντοπισμού, εργαλεία που πρέπει να ξέρεις για να τα εντοπίσεις και πώς να τα χρησιμοποιήσεις. Από εκεί και πέρα, αυτό που είναι κοινό και στον ντετέκτιβ και στον ιστορικό: συνδυαστική φαντασία και κρίση.

Ξεκινά με την αναζήτηση των πηγών ενός πρώιμου έργου, του «Φυσικής απάνθισμα». Τι είναι το έργο και γιατί μας ενδιαφέρει, θα το δούμε στη συνέχεια. Τα διαμάντια του στέμματος όμως είναι οι δύο εμβληματικές φράσεις του Ρήγα: «Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή» και «Συλλογάται καλά, όποιος συλλογάται ελεύθερα». Δύο φράσεις που συνοδεύουν τις λιθογραφίες του Ρήγα στα σχολεία, που απομνημονεύουν όλα τα σχολιαρόπαιδα, που μας έρχονται συνειρμικά με το όνομα Ρήγας.

Δεν θα χάσει το ενδιαφέρον του ο αναγνώστης αν μαρτυρήσουμε τους αρχικούς ενόχους. Η πρώτη φράση προέρχεται από τον Αγγλο ποιητή, άνθρωπο των γραμμάτων και της πολιτικής του 17ου αι. Joseph Addison, και η δεύτερη από τον Ελβετό Albrecht von Haller, φυσιολόγο, εγκυκλοπαιδιστή και ποιητή του 18ου αιώνα. Λέμε ότι δεν θα χάσει το ενδιαφέρον του γιατί σημασία έχει το ανάποδο ξετύλιγμα της πορείας των λόγων και των ιδεών, από τη διατύπωση στα κείμενα του Ρήγα έως την πηγή απ’ όπου τα ψάρεψε.

Το «ψάρεψε» μπορεί να ακούγεται υποτιμητικό σήμερα, αλλά στον κόσμο των ιδεών δεν υπάρχει παρθενογένεση. Εξάλλου την εποχή εκείνη δεν υπήρχε ακόμη copyright. Η δημιουργική αντιγραφή θεωρούνταν καλύτερη, και πιο έγκυρη, από την καινοτομία.

Ο Addison, λοιπόν, ήταν ένα φιλελεύθερος που έγραψε μια τραγωδία για τον Κάτωνα τον νεότερο, που ήταν αντίπαλος του Ιουλίου Καίσαρα υπερασπίζοντας τις παλιές ρεπουμπλικανικές ελευθερίες. Το έργο απέκτησε πολύ μεγάλη διάδοση τόσο στο πλαίσιο της Αμερικάνικης Επανάστασης, όπου παιζόταν το ίδιο ή χρησιμοποιούνταν εμβληματικές φράσεις του έργου όπως η παραπάνω, όσο και στο πλαίσιο των επαναστάσεων της Νότιας Ευρώπης. Το 1821 το ανεβάζουν Πορτογάλοι πατριώτες για να γιορτάσουν την επανάστασή τους τον προηγούμενο χρόνο.

Τώρα γνωρίζουμε πολύ καλά, χάρη και στον Maurizio Isabella που μιλά για μια «φιλελεύθερη διεθνή», πώς οι νοτιο-ευρωπαϊκές επαναστάσεις της εποχής ήταν συγκοινωνούντα δοχεία στις ιδέες, στα σύμβολα και στις πολιτικές στοχεύσεις. Αλλά ο Ρήγας, πού διάβασε τις δύο φράσεις που ο ίδιος έκαμε διάσημες στην ελληνική ιστορία;

Οχι στα πρωτότυπα. Μέσα από διαδρομές ο Ψαρράς τις εντοπίζει –και τις δύο- στα λευκώματα των φοιτητών των γερμανικών πανεπιστημίων που με τον τρόπο αυτόν εκφράζουν το φιλελεύθερο φρόνημα με διάσημες φράσεις. Σε ένα από αυτά, που ανήκε στον ίδιο τον Χέγκελ, όταν ήταν φοιτητής, βρίσκουμε ανάλογες φράσεις από έναν Ελληνα που σπουδάζει Ιατρική στο ίδιο πανεπιστήμιο με τον φιλόσοφο, και ο οποίος είναι σύντροφος του Ρήγα.

Συνελήφθησαν και στραγγαλίστηκαν μαζί στον πύργο Νεμπόισα, κάτω από το κάστρο του Βελιγραδίου. Πρόκειται για τον Δημήτριο Νικολίδη (1766-1798) από τη Ζίτσα της Ηπείρου, ο οποίος ακολούθησε την ίδια περίπου διαδρομή με τον Ρήγα. Ο ένας από την Ηπειρο, ο άλλος από τη Θεσσαλία, πηγαίνουν στη Βλαχία, και από εκεί στον γερμανόφωνο χώρο, με τελικό σημείο συνάντησης τη Βιέννη.

Οι «πολιτισμικές μεταφορές» και οι «ιδέες που ταξιδεύουν» είναι βασικές έννοιες - εργαλεία στη σύγχρονη πολιτισμική ιστορία. Θα είχε φιλολογική σημασία η ανακάλυψη των πηγών, αν οι διαδρομές της ανακάλυψης δεν μας έδειχναν τον νοητικό χάρτη της εποχής, του κόσμου που εγκυμονούσε μεγάλες μεταβολές.

Και αυτός ο νοητικός χάρτης είναι που έχει σημασία, πρώτο, για την έκταση και τις διαδρομές που περιέχει και, δεύτερο, για το σύνθετο περιεχόμενό του. Αποτελείται από μεταβολές στην αντίληψη του φυσικού κόσμου, των σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα, στη σχέση του ατόμου με τις εξουσίες. Πώς συλλογάται ο Ρήγας λοιπόν; Μα με πολιτισμικές μεταφορές και ιδέες που ταξιδεύουν. Αυτός θα μπορούσε να είναι ο υπότιτλος του βιβλίου.

Η εποχή εκείνη αποτελούνταν από δύο ασύμβατα πολιτισμικά παραδείγματα. Το να ανήκεις στο ένα σήμαινε ότι πιστεύεις πως η Γη γυρίζει γύρω από τον Ηλιο και όχι ο Ηλιος γύρω από τη Γη, ότι θα ’πρεπε να ζευγαρώνεις από έρωτα και όχι συνοικέσιο, ότι θα έπρεπε να αντιλαμβάνεσαι τον εαυτό σου ως πολίτη και όχι ως πιστό και υπήκοο. Αν πίστευες τα αντίθετα ανήκες στο άλλο παράδειγμα. Σήμερα το φάσμα των διαφορών στην πολιτική είναι πολύ στενότερο απ’ ό,τι σε εκείνη την εποχή πριν από διακόσια χρόνια.

Για να αντιληφθούμε στην έκτασή της αυτή την αντίθεση δύο διαφορετικών στρατοπέδων, η ιστορία του Ρήγα και των συντρόφων του πρέπει να συμπληρωθεί με μιαν άλλη, με την οποία βρίσκεται σε συνάφεια. Την παρουσία των Γάλλων στα Επτάνησα μετά την ήττα της Βενετσιάνικης πολιτείας από τον Ναπολέοντα. Τα Επτάνησα αυτά τα ίδια χρόνια, και κυρίως η Κέρκυρα, γίνονται το εργαστήρι των νέων ιδεών.

Εκεί διατυπώνεται το σύνθημα «Δημοκρατία ή Θάνατος», συμπληρώνοντας το «καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή» και διαυγάζοντας τη σημασία του «Ελευθερία ή θάνατος». Εκεί συντάσσεται το αλφαβητάρι των εννοιών του πολίτη, παράλληλα με τον Ρήγα. Εκεί το αίτημά τους για παιδεία συνοψίζει όσα και ο Ρήγας περιλαμβάνει στο εκδοτικό του πρόγραμμα για την αγωγή του πολίτη.

Σ’ αυτή τη μεγάλη εικόνα μπορεί κανείς να καταλάβει γιατί και πώς η Ορθόδοξη Εκκλησία γίνεται η ιδεολογική ασπίδα του παλιού κόσμου που προπορεύεται του τουρκικού και ρώσικου στόλου που πλέουν στην Κέρκυρα για να σβήσουν μια επανάσταση που αρχίζει και γίνεται και επανάσταση των Ελλήνων. Η πρόσφατη μελέτη του Δημήτρη Αρβανιτάκη «Η Αγωγή του Πολίτη. Η γαλλική παρουσία στο Ιόνιο (1797-1799) και το έθνος των Ελλήνων» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2020) ανοίγει μια νέα συζήτηση σε συνδυασμό με τούτο το βιβλίο του Δημήτρη Ψαρρά για την πιο ριζοσπαστική στιγμή του επαναστατικού κύματος που κατέληξε στη δημιουργία της σύγχρονης Ελλάδας.

Πιστεύω πως αυτή η συζήτηση, δηλαδή πώς συγκροτήθηκε ο πολίτης και το έθνος, πώς η ελληνική πολιτεία και η κοσμοθεωρία της, αξίζει να γίνει η συνεισφορά του τωρινού ιωβηλαίου στην κατανόηση της γένεσης της ελληνικής πολιτείας και του έθνους των Ελλήνων. Των Ελλήνων οι κοινότητες ΔΕΝ ζουν σε άλλο Γαλαξία, κατά το δημοφιλές άσμα.

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ανίκητοι ευτελισμένοι
Νομίζω πως ο καθένας καταλαβαίνει ότι ο τίτλος που προηγείται αποτελεί λογοκλοπή και παραφθορά του τίτλου του ευπώλητου βιβλίου του Γ. Βαρουφάκη «Ανίκητοι ηττημένοι». Ομολογώ εξ αρχής πως έναντι του...
Ανίκητοι ευτελισμένοι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μετακαπιταλιστική άνοιξη και ο μαρασμός των ιδεολογιών
Η κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού, όχι μόνο δεν συντελεί στη μακροβιότητα του σημερινού οικονομικού συστήματος της οικονομίας της αγοράς, αλλά αντίθετα συντελεί στην επιτάχυνση της καταστροφή της. Η παγκόσμια...
Η μετακαπιταλιστική άνοιξη και ο μαρασμός των ιδεολογιών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα κόκκινα και τα μαύρα αστέρια της Α΄ Διεθνούς
Το πιο σημαντικό στο βιβλίο είναι ότι αποτελεί μία από τις ελάχιστες συστηματικές προσπάθειες να μελετηθούν προσεκτικά οι διαφορές, τα λάθη και οι συνεισφορές των δύο ρευμάτων (του μαρξισμού και του...
Τα κόκκινα και τα μαύρα αστέρια της Α΄ Διεθνούς
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η νίκη των μελισσών επί των λύκων
Μπορεί να έχασε η Αριστερά τις εκλογές το 2019, ωστόσο και η διευθέτηση του Μακεδονικού και η καταδίκη της Χρυσής Αυγής αποτελούν γεγονότα καθοριστικά ως προς τον σχηματισμό των πολιτικών ταυτοτήτων και της...
Η νίκη των μελισσών επί των λύκων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο συγγραφέας του πολιτισμού, Μήτσος Κασόλας
Ο τόπος του Μήτσου Κασόλα, της οικογένειας Κασόλα αλλά και των ηρώων του, Πρίγκιπα, Αγγελίνας και Γερακίνας: Κοίταζε ολόγυρα τον Κουμαριά, το όρος Παναιτωλικό, που ξεκινούσε από το Αγρίνιο και έφτανε...
Ο συγγραφέας του πολιτισμού, Μήτσος Κασόλας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Καταιγιστικές αλλαγές και υπερβάσεις
Ο ΣΥΡΙΖΑ το 2015 κατόρθωσε να εκφράσει μια αγανάκτηση που αν δεν εξέφραζε ο ριζοσπαστισμός της Αριστεράς θα αναζητούσε τον ριζοσπαστισμό της άκρας Δεξιάς. Εκτοτε οι συνθήκες άλλαξαν. Το αντι-ΣΥΡΙΖΑ σύνδρομο...
Καταιγιστικές αλλαγές και υπερβάσεις

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας