Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πανδημία, συνωμοσιολογία και λαϊκή γνώση
EUROKINISSI/ΙΣΜΗΝΗ ΚΑΡΛΗ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πανδημία, συνωμοσιολογία και λαϊκή γνώση

  • A-
  • A+

Στο φύλλο της 18ης Αυγούστου 2020 στην «Εφημερίδα των Συντακτών», έκανα μια θεωρητικο-πολιτική παρέμβαση με θέμα την έκρηξη της συνωμοσιολογίας με αφορμή την πανδημία του κορονοϊού. Σ’ αυτή την παρέμβασή μου υποστήριξα τη θέση ότι η λεγόμενη συνωμοσιολογία θεριεύει επειδή η πολιτικο-επιστημονική αντιμετώπιση της πανδημίας, ως ορθολογική διαδικασία, πάσχει.

Πράγματι ζούμε για ακόμη μία φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας τη διαμάχη ανάμεσα στην ορθολογική (επιστημονική) σκέψη και τον ανορθολογισμό, ο οποίος όταν αποκτήσει και θεσμικές διαστάσεις στρέφεται εναντίον του ίδιου του ανθρώπου, όπως συνέβη στην ιστορική φάση της επικράτησης του ναζισμού.

Το μείζον ζήτημα της διαμάχης ανάμεσα στον ορθολογισμό της επιστήμης και τον ανορθολογισμό της λαϊκής γνώσης, με αφορμή την πανδημία του κορονοϊού, αποκτά νέες δομικές και θεσμικές διαστάσεις στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες. Ο φίλος μου και συνάδελφος Αντώνης Λιάκος, ως ειδικός ιστορικός επιστήμων, σε μια ιδιωτική επιστολή του μου επισήμανε ότι η διαμάχη (η σύγκρουση) ορθολογισμού και ανορθολογισμού σχετικά με όσα συμβαίνουν στις ανθρώπινες κοινωνίες είναι θεωρητικο-πολιτική επινόηση των νεωτερικών κοινωνιών.

Αυτό σημαίνει πως στις παραδοσιακές κοινωνίες ό,τι προέκυπτε ως λογική και επιστημονική γνώση δεν ήταν ένα απλό συμπέρασμα επαγωγικών συλλογισμών και πολύ περισσότερο δεν ήταν δημιούργημα των μυθικών αντιλήψεων της εποχής. Από την άλλη, κοινωνικά φαινόμενα όπως η τωρινή πανδημία του κορονοϊού είναι όχι μόνο δεδομένα της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά εγγενώς εντοπίζονται στην ανθρώπινη φύση.

Οπότε το πρώτο ενδιάμεσο συμπέρασμά μας διατυπώνεται ως εξής: η αρχική και αξιωματική θεωρητικο-πολιτική θέση μου για τη διαμάχη ορθολογισμού – ανορθολογισμού τροποποιείται και επαναδιατυπώνεται ως διαμάχη κοσμοαντιλήψεων και γνώσεων σχετικά με όσα συμβαίνουν στην εκάστοτε εποχή. Επί του προκειμένου η επιστημονική και πολιτική μέθοδος αντιμετώπισης του κορονοϊού είναι ένα «πράγμα» που αμφισβητείται και τίθεται υπό νέο καθεστώς επικοινωνιακής ενημέρωσης. Τα εμπειρικά δεδομένα είναι γνωστά και για την πρώτη φάση (Μάρτιος – Μάιος 2020) και για τη δεύτερη φάση (Ιούνιος – Αύγουστος 2020) όσον αφορά τα «μέτρα» (η καθομιλουμένη γλώσσα είναι αποκαλυπτική!) που λαμβάνονται για να αποκρούσουμε τον κορονοϊό.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι το εξής: τα κυβερνητικά «μέτρα» υπαγορεύονται από την ορθολογική γνώση των ειδικών επιστημόνων, ενώ από την άλλη η «λαϊκή γνώση» αντιστέκεται! Και γιατί, άραγε, συμβαίνει αυτό; Στην προηγούμενη θεωρητικο-πολιτική παρέμβασή μου τόνισα ότι ο ορθολογισμός του επιστημονικο-πολιτικού συστήματος μπορεί να διαμορφώσει συνθήκες απεγκλωβισμού από το καθεστώς της πανδημίας. Στη δεύτερη όμως φάση εξέλιξης της πανδημίας η περιώνυμη συνωμοσιολογία έχει αποκτήσει εκρηκτικές διαστάσεις. Και φτάνουμε σιγά σιγά να ακούσουμε και για άλλη διαφορετική φωνή: «όσα λέει ο λαός»!

Σ’ αυτό το σημείο της επιχειρηματολογίας μου επιβάλλεται να διευκρινιστεί το εξής: όπως σε κάθε ιστορική κοινωνία οι ιδέες, οι αντιλήψεις και τελικά οι επιστημονικές γνώσεις «κατασκευάζονται» με τον εκάστοτε ιδιαίτερο ιστορικό τρόπο τους, έτσι τελικά συμβαίνει και στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες. Η ορθολογική γνώση των ειδικών επιστημόνων (π.χ. των επιδημιολόγων κ.ά.) δεν μπορεί να διαμεσολαβηθεί με τις αγωνίες και τις προσδοκίες των κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων, του λαού γενικότερα.

Συμπερασματικά κάνω μια θεωρητικο-πολιτική διόρθωση στην αρχική μου άποψη για τον απόλυτο διαχωρισμό ορθολογικής επιστήμης και ανορθολογικής λαϊκής γνώσης. Και επισημαίνω ότι η σύγκρουση ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους γνώσης σε μια κοινωνία μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά για την ίδια αυτή κοινωνία.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο κορονοϊός διαψεύδει την εκτεχνικευμένη επιστήμη;
Δεν είναι τυχαίο που στην υγειονομική τούτη κρίση η προσδοκία για την αποτελεσματικότητα της επιστήμης στη θεραπεία της Covid-19 εναλλασσόταν με μια συνομωσιολογία για τον πραγματικό της ρόλο στη γένεσή της...
Ο κορονοϊός διαψεύδει την εκτεχνικευμένη επιστήμη;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γύρω απ’ το καζάνι
Ομως το καζάνιασμα θέλει παρέα, να τρέξει το πιοτό στα ποτήρια, ψήσιμο κρεατικών, μεζέδες, γλυκά, μουσική και χορό. Αυτά τα χάσαμε για φέτος· ή μήπως όχι;
Γύρω απ’ το καζάνι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φυλακισμένες ζωές
Σήμερα οι άνθρωποι, θανάσιμα τραυματισμένοι, βαριά πληγωμένοι και μόνιμα ανασφαλείς, προσπαθούν να ανακαλύψουν την αλήθεια ανάμεσα στο ψέμα και το κουράγιο μέσα από τη διάψευση των ονείρων τους.
Φυλακισμένες ζωές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επιστήμονες και πολιτικοί. Ποια σχέση;
Καμία απόφαση δεν είναι μη πολιτική, επιστημονική. Μπορεί να εδράζεται σε επιστημονικά δεδομένα αλλά έχει πεδίο εφαρμογής μια συγκεκριμένη κατάσταση. Γι' αυτό έχουμε ανάγκη από καλούς επιστήμονες με συνείδηση...
Επιστήμονες και πολιτικοί. Ποια σχέση;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο ορατός εχθρός
Ολους αυτούς τους μήνες μέσα στην πανδημία η πλειοψηφία των εργαζομένων ζει έναν πραγματικό εφιάλτη. Οι απολύσεις εκτόξευσαν την ανεργία.
Ο ορατός εχθρός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τα μαθηματικά της πολιτικής
Είναι τα μαθηματικά της πολιτικής. Τα είδαμε να χρησιμοποιούνται πρόσφατα με αφορμή τον προγραμματισμό της νέας σχολικής χρονιάς και τον αριθμό των μαθητών/τριών σε κάθε αίθουσα.
Τα μαθηματικά της πολιτικής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας