• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    28°C 26.7°C / 30.0°C
    2 BF
    51%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 25.0°C / 28.3°C
    2 BF
    65%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.9°C / 26.0°C
    1 BF
    65%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    21°C 18.3°C / 23.0°C
    1 BF
    68%
  • Αλεξανδρούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    3 BF
    57%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.6°C / 27.8°C
    2 BF
    59%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.0°C / 25.6°C
    2 BF
    64%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    22°C 16.1°C / 26.0°C
    1 BF
    65%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.0°C / 28.3°C
    1 BF
    73%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    3 BF
    65%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.0°C
    2 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    26°C 26.0°C / 26.1°C
    3 BF
    61%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    2 BF
    78%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    26°C 26.0°C / 26.1°C
    1 BF
    53%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.2°C / 27.8°C
    1 BF
    53%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    25°C 24.4°C / 25.0°C
    4 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    27°C 25.6°C / 28.3°C
    2 BF
    39%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.3°C / 25.0°C
    2 BF
    65%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.6°C / 27.2°C
    1 BF
    69%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.0°C / 25.6°C
    1 BF
    64%
Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού
ΜΟΤΙΟΝΤΕΑΜ/ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Η σύγχρονη κριτική επιστημολογία (αναφέρω ενδεικτικά ως εκπροσώπους της τους Tόμας Κουν, Γίργκεν Χάμπερμας) υποστηρίζει ότι η γνώση (τόσο η προεπιστημονική όσο και η επιστημονική) είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές διαδικασίες συγκρότησης και αναπαραγωγής της πρακτικής ζωής του ανθρώπου.

Με απλά λόγια, η επικρατούσα επιστημολογική άποψη είναι αυτή που υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ζωή, τόσο στο επίπεδο του ατόμου όσο και στο επίπεδο της κοινωνικής συλλογικότητας, εξαρτάται από τη γνώση (ειδικότερα την επιστήμη) που παράγεται στις εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες.

Ο Χάμπερμας, μάλιστα, στο εξαιρετικό βιβλίο του με τον τίτλο «Γνώση και διαφέρον» (1968), εξειδικεύει τη σχετική προβληματική με τη θεωρία του για τα «γνωστικά διαφέροντα» τα οποία κατευθύνουν την επιστημονική έρευνα. Διακρίνει τρεις τύπους «γνωστικών διαφερόντων»: το τεχνικο-περιγραφικό, το ερμηνευτικο-πρακτικό και το χειραφετητικό διαφέρον (Interesse).

Ολόκληρη η παραγόμενη επιστημονική γνώση εντάσσεται σ’ αυτούς τους τύπους. Με άξονα αυτούς τους προσανατολισμούς της επιστημονικής γνώσης, οργανώνεται η σχέση του ανθρώπου με τη φύση και θεσμοθετείται η κοινωνική χρήση εργαλείων όπως είναι π.χ. η γλώσσα, η εργασία, η εξουσία, το χρήμα κ.ά.

Εκανα αυτή την επιστημολογική εισαγωγή, επειδή στην παρέμβασή μου αυτή επιδιώκω να εξετάσω τη σχέση ανάμεσα στη γνώση και την κοινωνία από μία σκοπιά η οποία είναι συμπληρωματική της σύγχρονης επιστημολογίας, αλλά ταυτόχρονα δίδει έμφαση σε μια ιστορικο-κοινωνική δυναμική, την οποία επιβάλλουν στην ανθρώπινη ζωή οι εκάστοτε ηγετικές κοινωνικές ομάδες.

Από την ιστορική εμπειρία του νεοφιλελευθερισμού ως συστήματος οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής, γνωρίζουμε ότι οι κυρίαρχες ηγετικές ομάδες (ελίτ κατά τη γνωστή έκφραση) παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις στρατηγικές των ερευνητικών και των εκπαιδευτικών διαδικασιών.

Δεν είναι π.χ. τυχαίο το γεγονός ότι τεράστια κονδύλια στον τομέα της ιατρικής έρευνας επενδύονται σε κερδοφόρες ερευνητικές διαδικασίες, ενώ άλλες έρευνες υποχρηματοδοτούνται. Σ’ αυτή τη στρατηγική επιλογή μπορούν να αναζητηθούν οι παράγοντες (όχι εννοείται τα αίτια) για τους οποίους εμβόλια όπως αυτά κατά του κορονοϊού δεν είχαν ενταχθεί στις ερευνητικές διαδικασίες.

Με άλλα λόγια, διανύουμε ως ανθρωπότητα μια ιστορική φάση κατά την οποία «έχουν πιαστεί» στα δίχτυα του νεοφιλελευθερισμού όχι μόνον κοινωνικά εργαλεία, όπως είναι π.χ. η εξουσία, το χρήμα ή η σχέση κεφαλαίου – εργασίας, αλλά η γνώση και ειδικότερα η επιστήμη. Και ενώ σε παλαιότερες ιστορικές φάσεις, η διαμάχη ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση ήταν συγκροτησιακή για την ανθρώπινη κοινωνία, στις μέρες μας, φαίνεται πως «αόρατες» κοινωνικές δυναμικές, που επιβάλλονται από το πνεύμα του νεοφιλελευθερισμού, είναι εκείνες που καθορίζουν τη χρησιμότητα της γνώσης και της επιστήμης.

Η διαμάχη, στις μέρες μας, μέσω της οποίας οργανώνονται οι επιστημονικές έρευνες, ανάγεται ανάμεσα σε χρήσιμες γνώσεις και άχρηστες γνώσεις. Γύρω απ’ αυτό το αίτημα της χρησιμότητας της επιστημονικής γνώσης θεσμοθετούνται τα συστήματα έρευνας και διδασκαλίας. Αναφέρω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: η οργάνωση των ανθρωπιστικών σπουδών θεωρείται σχεδόν περιττή, ενώ η εμπειρικο-αναλυτική έρευνα στην κυριολεξία αποθεώνεται.

Ενας άλλος παράγοντας ο οποίος σφραγίζει τις έρευνες είναι η διάκριση ανάμεσα στις θετικές επιστήμες και τις επιστήμες της κοινωνίας και του ανθρώπου. Πρόκειται για το γνωστό πρόβλημα των «δύο πολιτισμών». Η ανθρώπινη ζωή μπορεί εντός της ερευνητικής διαδικασίας να τεμαχίζεται κατά αναλυτικό τρόπο και να ερευνάται η σχέση του ανθρώπου με τη φύση ως ξεχωριστή ενότητα, σε αναφορά με τη σχέση κεφαλαίου – εργασίας, είναι ωστόσο ένα σύνολο, μια ολότητα ως υπαρκτική οντότητα.

Ολες αυτές οι παρατηρήσεις μου συγκεφαλαιώνονται στην ακόλουθη θεωρητικο-πολιτική θέση μου: ο νεοφιλελευθερισμός ως σύστημα οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής στο σύνολό της επικρατεί επειδή η ίδια η παραγωγή της γνώσης έχει ενταχθεί στις διαδικασίες του. Οι ερευνητικές διαδικασίες, δηλαδή οι πρακτικές παραγωγής της γνώσης, από την επιστημολογική σκοπιά, είναι διαδικασίες του θετικισμού και από την πολιτική σκοπιά, είναι διαδικασίες του νεοφιλελευθερισμού.

Δεν είναι εδώ η κατάλληλη θέση για να αναπτύξω τις στενές συγγένειες ανάμεσα στον θετικισμό και τον νεοφιλελευθερισμό. Εκείνο που αξίζει να τονιστεί είναι η εξής επισήμανση: όσο η ίδια η επιστήμη και ως έρευνα και ως διδασκαλία (ως μορφωτική διαδικασία εν γένει) δεν οργανώνεται στο επίπεδο του κριτικού αναστοχαστικού πνεύματος, αλλά αντιθέτως αναπαράγεται στο πλαίσιο του θετικισμού και του νεοφιλελευθερισμού, τόσο είναι βέβαιο ότι φαινόμενα όπως αυτό του κορονοϊού θα εμφανίζονται στην ανθρώπινη ζωή. Κοντολογίς, η πολιτική λύση στο κοινωνικό πρόβλημα του κορονοϊού μπορεί να επιτευχθεί μόνον εάν και εφόσον η κριτική πολιτική θεωρία και το κριτικό πνεύμα εν γένει καταστούν «μορφωτικός κανόνας» στην ανθρώπινη ζωή.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Φιλελευθερισμός - Νεοφιλελευθερισμός
Τα πνευματικά δικαιώματα (πατέντες) έχουν την έννοια της ευγενούς άμιλλας και ασφαλώς το κίνητρο ενός λογικού κέρδους και όχι της απάνθρωπης κερδοσκοπίας, όπως συμβαίνει σήμερα.
Φιλελευθερισμός - Νεοφιλελευθερισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι γιατροί της Κούβας – γέννημα θρέμμα μιας άλλης κοινωνίας
Αξίζει να ακούσουμε την ιστορία των Κουβανών γιατρών, να εκτιμήσουμε και να επιβραβεύσουμε το θάρρος και η ανθρωπιά τους. Είναι η ανθρωπιά των ταπεινών ανθρώπων της Κούβας που πασχίζουν να οικοδομήσουν μια...
Οι γιατροί της Κούβας – γέννημα θρέμμα μιας άλλης κοινωνίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πολιτικά διδάγματα από την πανδημία
Η αλήθεια είναι ότι κάθε αναμέτρηση με έναν θανατηφόρο και μεταδοτικό ιό είναι εγγενώς άνιση. Το ανθρώπινο είδος παράγει μία νέα γενιά κάθε 20 έως 30 χρόνια, ενώ τα μικρόβια παράγουν μία νέα γενιά σε λεπτά έως...
Πολιτικά διδάγματα από την πανδημία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γιατί τώρα κοινωνικός φιλελευθερισμός;
Εν μέσω πανδημίας και οικονομικής ύφεσης, η χειραφέτηση της επαγγελματικής δημιουργικότητας του ατόμου από το κράτος και η προστασία των ατομικών ελευθεριών μοιάζουν δευτερεύουσας προτεραιότητας.
Γιατί τώρα κοινωνικός φιλελευθερισμός;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Επί τόπου κίνηση
Η ζωή μας όλο και πιο πολύ θυμίζει τη ζωή αυτών των μικρών χάμστερ που είναι κλειδωμένα μέσα στα κλουβιά τους, με μοναδική ασχολία μια ρόδα για να τρέχουν -στην ουσία ακινητοποιημένα- και να τρέφονται με ό,τι...
Επί τόπου κίνηση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Διακρίσεις και καταστολή στην εποχή του Covid-19: Η ευαλωτότητα της Δημοκρατίας 
Τα παρασκηνιακά «acts» στο θέατρο της ανθρώπινης κοινωνικότητας μπορεί να είναι παλιά, αλλά η δραματολογική ερμηνεία του Γκόφμαν όπως και η εύστοχη κριτική του Φουκώ, είναι χρήσιμα εργαλεία για την ανάλυση των...
Διακρίσεις και καταστολή στην εποχή του Covid-19: Η ευαλωτότητα της Δημοκρατίας 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας