Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού

  • A-
  • A+

Η σύγχρονη κριτική επιστημολογία υποστηρίζει ότι η γνώση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις κοινωνικές διαδικασίες συγκρότησης και αναπαραγωγής της πρακτικής ζωής του ανθρώπου. Με απλά λόγια, η επικρατούσα επιστημολογική άποψη είναι αυτή που υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ζωή, τόσο στο επίπεδο του ατόμου όσο και στο επίπεδο της κοινωνικής συλλογικότητας, εξαρτάται από τη γνώση (ειδικότερα την επιστήμη) που παράγεται στις εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες.

Ο Χάμπερμας, μάλιστα, στο εξαιρετικό βιβλίο του με τον τίτλο: «Γνώση και διαφέρον» (1968), εξειδικεύει τη σχετική προβληματική με τη θεωρία του για τα «γνωστικά διαφέροντα» τα οποία κατευθύνουν την επιστημονική έρευνα. Διακρίνει τρεις τύπους «γνωστικών διαφερόντων»: το τεχνικο-περιγραφικό, το ερμηνευτικο-πρακτικό και το χειραφετητικό διαφέρον (Interesse). Ολόκληρη η παραγόμενη επιστημονική γνώση εντάσσεται σε αυτούς τους τύπους. Με άξονα αυτούς τους προσανατολισμούς της επιστημονικής γνώσης, οργανώνεται η σχέση του ανθρώπου με τη φύση και θεσμοθετείται η κοινωνική χρήση εργαλείων όπως π.χ. είναι η γλώσσα, η εργασία, η εξουσία, το χρήμα κ.ά.

Εκανα αυτή την επιστημολογική εισαγωγή επειδή στην παρέμβασή μου αυτήν επιδιώκω να εξετάσω τη σχέση ανάμεσα στη γνώση και την κοινωνία από μία σκοπιά, η οποία είναι συμπληρωματική της σύγχρονης επιστημολογίας, αλλά ταυτόχρονα δίδει έμφαση σε μια ιστορικο-κοινωνική δυναμική, την οποία επιβάλλουν στην ανθρώπινη ζωή οι εκάστοτε ηγετικές κοινωνικές ομάδες. Από την ιστορική εμπειρία του νεοφιλελευθερισμού ως συστήματος οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής, γνωρίζουμε ότι οι κυρίαρχες ηγετικές ομάδες παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις στρατηγικές των ερευνητικών και των εκπαιδευτικών διαδικασιών.

Δεν είναι, π.χ., τυχαίο το γεγονός ότι τεράστια κονδύλια στον τομέα της ιατρικής έρευνας επενδύονται σε κερδοφόρες ερευνητικές διαδικασίες, ενώ άλλες έρευνες υποχρηματοδοτούνται. Σε αυτήν τη στρατηγική επιλογή μπορούν να αναζητηθούν οι παράγοντες (όχι εννοείται τα αίτια) για τους οποίους εμβόλια, όπως αυτά κατά του κορονοϊού, δεν είχαν ενταχθεί στις ερευνητικές διαδικασίες.

Με άλλα λόγια, διανύουμε ως ανθρωπότητα μια ιστορική φάση κατά την οποία «έχουν πιαστεί» στα δίχτυα του νεοφιλελευθερισμού όχι μόνον κοινωνικά εργαλεία, όπως π.χ. είναι η εξουσία, το χρήμα ή η σχέση κεφαλαίου - εργασίας, αλλά η γνώση και ειδικότερα η επιστήμη. Και ενώ σε παλαιότερες ιστορικές φάσεις η διαμάχη ανάμεσα στην πίστη και τη γνώση ήταν συγκροτησιακή για την ανθρώπινη κοινωνία, στις μέρες μας φαίνεται πως «αόρατες» κοινωνικές δυναμικές, που επιβάλλονται από το πνεύμα του νεοφιλελευθερισμού, είναι εκείνες που καθορίζουν τη χρησιμότητα της γνώσης και της επιστήμης.

Η διαμάχη, στις μέρες μας, μέσω της οποίας οργανώνονται οι επιστημονικές έρευνες, ανάγεται ανάμεσα σε χρήσιμες γνώσεις και άχρηστες γνώσεις. Γύρω απ’ αυτό το αίτημα της χρησιμότητας της επιστημονικής γνώσης θεσμοθετούνται τα συστήματα έρευνας και διδασκαλίας.

Ενας άλλος παράγοντας, ο οποίος σφραγίζει τις έρευνες, είναι η διάκριση ανάμεσα στις θετικές επιστήμες και τις επιστήμες της κοινωνίας και του ανθρώπου. Πρόκειται για το γνωστό πρόβλημα των «δύο πολιτισμών». Η ανθρώπινη ζωή μπορεί εντός της ερευνητικής διαδικασίας να τεμαχίζεται, κατά αναλυτικό τρόπο, και να ερευνάται η σχέση του ανθρώπου με τη φύση ως ξεχωριστή ενότητα, σε αναφορά με τη σχέση κεφαλαίου - εργασίας, είναι ωστόσο ένα σύνολο, μία ολότητα ως υπαρκτική οντότητα.

Ολες αυτές οι παρατηρήσεις μου συγκεφαλαιώνονται στην ακόλουθη θεωρητικο-πολιτική θέση μου: ο νεοφιλελευθερισμός ως σύστημα οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής στο σύνολό της επικρατεί επειδή η ίδια η παραγωγή της γνώσης έχει ενταχθεί στις διαδικασίες τους.

Οι ερευνητικές διαδικασίες, δηλαδή οι πρακτικές παραγωγής της γνώσης, από την επιστημολογική σκοπιά, είναι διαδικασίες του θετικισμού, και από την πολιτική σκοπιά, είναι διαδικασίες του νεοφιλελευθερισμού. Δεν είναι εδώ η κατάλληλη θέση για να αναπτύξω τις στενές συγγένειες ανάμεσα στον θετικισμό και τον νεοφιλελευθερισμό.

Oσο η ίδια η επιστήμη και ως έρευνα και ως διδασκαλία (ως μορφωτική διαδικασία εν γένει) δεν οργανώνεται στο επίπεδο του κριτικού αναστοχαστικού πνεύματος, αλλά αντιθέτως αναπαράγεται στο πλαίσιο του θετικισμού και του νεοφιλελευθερισμού, τότε είναι βέβαιο ότι φαινόμενα όπως αυτό του κορονοϊού θα εμφανίζονται στην ανθρώπινη ζωή. Κοντολογίς, η πολιτική λύση στο κοινωνικό πρόβλημα του κορονοϊού μπορεί να επιτευχθεί μόνον εάν και εφ’ όσον η κριτική πολιτική θεωρία –και το κριτικό πνεύμα εν γένει– καταστεί «μορφωτικός κανόνας» στην ανθρώπινη ζωή.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Ιδεολογικός μεσαίωνας
Στα ημέτερα, παρούσα και αρκούντως προπαγανδιζόμενη η θεωρία των «δύο άκρων», σκανδαλωδώς και κατά τρόπο εξόχως αντιεπιστημονικό παραγνωρίζουσα ότι ο φασισμός υπηρέτησε πιστά την αριστοκρατία και τη...
Ιδεολογικός μεσαίωνας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Κρατική αντινομία και ατομική ευθύνη
Η ηθική συγκρότηση του πολίτη, όπως και κάθε άλλος κοινωνικός κανόνας και συμπεριφορά εξαρτώνται από την αναπαραγωγή των σχέσεων που το ίδιο το κράτος έχει επιλέξει να διδάξει, επιβάλει και εμπνεύσει στο...
Κρατική αντινομία και ατομική ευθύνη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ρομαντισμός ή ρεαλισμός;
Οταν ξεκινάω να γράφω, κάθε φορά βάζω στόχο να μιλήσω για κάτι ευχάριστο. Για καινούργιες μουσικές και στέκια ή για την ελπίδα για το μέλλον. Ομως, κάθε φορά, στον δρόμο το χάνω.
Ρομαντισμός ή ρεαλισμός;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ενας Οδυσσέας
Αυτόν τον Οδυσσέα πιθανότατα δεν θα τον κάνει ήρωα του βιβλίου του κανένας συγγραφέας. Αλλά να, εδώ που στέκομαι, όπως κάθε πρωί για να πάρω εφημερίδα, και τον βλέπω να φεύγει για τη δουλειά, μου έρχεται να...
Ενας Οδυσσέας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού
Η πολιτική λύση στο κοινωνικό πρόβλημα του κορονοϊού μπορεί να επιτευχθεί μόνον εάν και εφόσον η κριτική πολιτική θεωρία και το κριτικό πνεύμα εν γένει καταστούν «μορφωτικός κανόνας» στην ανθρώπινη ζωή.
Γνώση και κοινωνία στο σύστημα του νεοφιλελευθερισμού
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δυστοπίες του τεχνο-καπιταλισμού
Αποτελεί ήδη ιστορικό δεδομένο ότι η επιστημο-τεχνολογική εξέλιξη επικαθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την οικονομικο-παραγωγική εξουσία η οποία συναρθρώνεται βέβαια με την αντίστοιχη πολιτικο-στρατιωτική.
Δυστοπίες του τεχνο-καπιταλισμού

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας