Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας
Turkish Presidency via AP, Pool
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας

  • A-
  • A+
Ο ερντογανισμός είναι η τουρκική εκδοχή του ακραία συντηρητικού, αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού, αυτού της συγκυρίας χωρίς κανόνες, ή με τους κανόνες που υπαγορεύει η συγκυρία...

Πολλές αναλύσεις έχουν αφιερωθεί στον Ρ. Τ. Ερντογάν: ο Ερντογάν νέος σουλτάνος, φορέας ενός νεοθωμανικού αφηγήματος· ο Ερντογάν σουλτάνος-χαλίφης, φορέας μιας ισλαμικής-σουνιτικής ενότητας· ο Ερντογάν αναθεωρητής, εμπνευστής ενός αντιδυτικού, αντικεμαλικού, ένδοξου οθωμανικού παρελθόντος.

Αυτές οι αναλύσεις, ωστόσο, παρά τις λογικοφανείς πλευρές τους, αποκόπτουν την πολιτική του Ερντογάν από το κοινωνικο-οικονομικό, πολιτισμικό, πολιτικό και διεθνές σημερινό πλαίσιο στο οποίο αυτή διαμορφώνεται. «Διαβάζουν» τον Ερντογάν στο αφηγηματικό πλαίσιο που ο ίδιος συγκροτεί προκειμένου να δώσει ιστορικό βάθος στην πολιτική του. Επιπλέον, αυτές οι αναλύσεις αναπαράγουν με ευκολία ανθεκτικά στερεότυπα πολιτισμικών και ιστορικών ιδιαιτεροτήτων, βολικών όχι μόνο για τον Ερντογάν, αλλά άβολων για την προσέγγιση της πολιτικής του στα συμφραζόμενα του 21ου αιώνα.

Ο Ρ. Τ. Ερντογάν δεν είναι ούτε νέος Οθωμανός σουλτάνος, ούτε χαλίφης, ούτε καν ο νέος «πατέρας των Τούρκων». Αν διατρέξουμε την πολιτική του αυτά τα σχεδόν 20 χρόνια, οδηγούμαστε στην κρίσιμη διαπίστωση: πρόκειται για μια πολιτική της συγκυρίας χωρίς κανόνες. Από τα σπλάχνα του συντηρητικού ισλαμισμού ο ίδιος εγκατέστησε σταδιακά ένα καθεστώς, τον ερντογανισμό (1) – τουρκική εκδοχή του ακραία συντηρητικού, αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού, αυτού της συγκυρίας χωρίς κανόνες, ή με τους κανόνες που υπαγορεύει η συγκυρία. «Δεν σέβεται ούτε τους δικούς του κανόνες και εφευρίσκει νέους, ανάλογα με τη συγκυρία», όπως υπογραμμίζει διεισδυτικά ο Αχμέτ Ινσέλ.

Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί συνιστά την κραυγαλέα εκδοχή αυτής της συγκυριακής λογικής. Εναν χρόνο πριν, η μετατροπή της αποκλειόταν κατηγορηματικά, για να αναιρεθεί πανηγυρικά έναν χρόνο μετά. Το καθεστώς του ερντογανισμού δεν στηρίζεται σε ένα ενιαίο, συνεπές αφήγημα (νεο-οθωμανικό ή αντικεμαλικό). Πώς θα μπορούσε, άλλωστε, σε μια σύγχρονη, τουρκική κοινωνική πραγματικότητα με τις πολλές κοινωνικο-οικονομικές, ταυτοτικές και πολιτικές αντιθέσεις;

Ο ερντογανισμός διήνυσε μεγάλη απόσταση, σπάζοντας σταδιακά τους δημοκρατικούς κανόνες και αναπροσαρμόζοντας τα αφηγήματά του στη συγκυρία. Από το δημοκρατικό αφήγημα της δεκαετίας του 2000 και τις συμμαχίες με τον δημοκρατικό κόσμο της Τουρκίας (Τούρκους και Κούρδους) σε ένα περιβάλλον ευρωπαϊκής προοπτικής, μέχρι τις συμμαχίες του με τον ακραίο εθνικισμό σε ένα περιβάλλον απομάκρυνσης της ευρωπαϊκής προοπτικής, η πολιτική του Ερντογάν απέκτησε ένα σταθερό σημείο: το σπάσιμο των δημοκρατικών κανόνων. Κι αυτό, όχι για να αποκαταστήσει ένα χαμένο παρελθόν (ποιο άραγε;) για τις περιθωριοποιημένες κοινωνικά τάξεις, αλλά για να νομιμοποιήσει ένα αυταρχικό, ακραία συντηρητικό μέλλον, απονομιμοποιώντας με μεταβαλλόμενα αφηγήματα τις δημοκρατικές δυνάμεις της Τουρκίας.

Στην εξωτερική πολιτική ο ερντογανισμός της συγκυρίας χωρίς κανόνες είναι εξίσου εμφανής. Από το δόγμα «μηδενικών προβλημάτων» με τους γείτονες, μέχρι αυτό του «καμιά συμφωνία στην περιοχή χωρίς την Τουρκία», φτάνουμε σήμερα στο νέο δόγμα Ακάρ – «οι ΗΠΑ πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η μοίρα της περιοχής εξαρτάται από αυτήν». Ολα αυτά τα δόγματα, επενδυμένα με ανιστόρητα, ιστορικοφανή ιδεολογήματα (νεοθωμανισμός, «γαλάζια πατρίδα» κ.λπ.), έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: η πολιτική στην ευρύτερη περιοχή διαμορφώνεται πάνω σε κινούμενη άμμο, χωρίς κανόνες.

Οι αλλαγές συσχετισμών δύναμης, οι διαρκείς πόλεμοι, η ανυπαρξία μιας συνεκτικής ευρωπαϊκής πολιτικής, η αποχώρηση των ΗΠΑ με τοποτηρητή στο «πόδι τους», η απειλή του Ισραήλ για προσάρτηση των κατεχόμενων παλαιστινιακών εδαφών, οι απειλές της Τουρκίας στην Ελλάδα και την Κύπρο και βέβαια η αντιμετώπιση του μεταναστευτικού-προσφυγικού ως πολιτισμικής διαμάχης, είναι φαινόμενα μιας διαρκούς αποσιώπησης πληθώρας κανόνων διεθνούς δικαίου, μιας πολιτικής που διαμορφώνεται ανάλογα με τη συγκυρία. Χώρες –Συρία ή Λιβύη– με διαρρηγμένο τον κοινωνικό ιστό, πληθυσμοί σε προσφυγιά και μετανάστευση, με το «αίσθημα της δυτικής αδικίας έντονο», είναι έρμαια της συγκυρίας χωρίς κανόνες και εύκολα χειραγωγήσιμοι από «πιστούς» έτοιμους να υπηρετήσουν έναν «ιστορικό σκοπό». Ο ερντογανισμός, λοιπόν, ενισχύει αλλά και ενισχύεται από αυτό το πλαίσιο διάρρηξης των κανόνων.

Τα αφηγήματα του Ερντογάν δεν υπακούουν στην αποκατάσταση ενός παραγνωρισμένου παρελθόντος, αλλά στην ισχυροποίηση της Τουρκίας σε ένα, με άλλους κανόνες, μέλλον. Σε ένα μέλλον όπου ο ισχυρός εντολοδόχος (από τις ΗΠΑ ή από τον Αλλάχ) έχει δικαίωμα να μεταβάλλει τους κανόνες, όπως τον βολεύει. Ο αναθεωρητισμός του Ερντογάν δεν παραπέμπει σε ένα δίκαιο παρελθόν (σε ποιο θα μπορούσε άραγε, στο οθωμανικό;), ούτε στην αποκατάσταση ενός σύγχρονου διακυβεύματος (ειρήνη, συνύπαρξη και δικαιοσύνη). Αυτό απαιτεί κανόνες και αρχές. Παραπέμπει σε μια συγκυρία άναρχων ανακατατάξεων, από την οποία οι μεγάλοι πρωταγωνιστές επωφελούνται. Τους διευκολύνει η συγκυριακή λογική.

Η πολιτική του Ερντογάν είναι προβλέψιμη και «απρόβλεπτη» ταυτοχρόνως. Η απάντηση στην απειλητική πολιτική της συγκυρίας, που μεταβάλλεται διαρκώς, είναι η διάρκεια των κανόνων. Διαφορετικά, η περιοχή θα γίνει έρμαιο της μοίρας, από την οποία είναι αμφίβολο ότι θα ξεφύγει η Τουρκία, έστω και ως ερντογανική. Η περιοχή μας δεν έχει ανάγκη από τη μοίρα. Ανάγκη από την ειρήνη και τους κανόνες δικαίου έχει.

(1) Εύστοχα αναλύεται ο ερντογανισμός από τον Αχμέτ Ινσέλ («La Turquie au temps de l’Erdoganisme», «Historiens et Geographes», no 450, mai 2020, pp. 50-54).


* Βουλευτίνα Αχαΐας του ΣΥΡΙΖΑ

ΑΠΟΨΕΙΣ
Μετά την προσευχή στην Αγία Σοφία
Η Αγια-Σοφιά είναι ίσως ακόμη μία απελπισμένη προσπάθεια του Ερντογάν να συσπειρώσει τη βάση του τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Μετά την προσευχή στην Αγία Σοφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ώρα της Λωζάννης
Μετά την Αγια-Σοφιά έρχεται η ώρα της αμφισβήτησης της Συνθήκης της Λωζάννης; Η απάντηση του έγκυρου αυτοεξόριστου αναλυτή Γιαβούζ Μπαϊντάρ είναι καταφατική.
Η ώρα της Λωζάννης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η αδύνατη σταθεροποίηση
Η τέταρτη επέτειος της αποτυχημένης απόπειρας πραξικοπήματος κατά του Ερντογάν στις 15.7.2016 γιορτάστηκε στη σκιά των πανηγυρισμών για τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας από μουσείο σε τζαμί, με κορυφαία εκδήλωση...
Η αδύνατη σταθεροποίηση
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ψυχραιμία για την Αγια-Σοφιά
Να παραμερίσουμε τις συναισθηματικές αντιδράσεις και να μη γινόμαστε όμηροι αυτών που βλέπουν ως μόνη προοπτική τη σύγκρουση ή και ζουν ακόμη με τους μύθους του μαρμαρωμένου βασιλιά.
Ψυχραιμία για την Αγια-Σοφιά
ΑΠΟΨΕΙΣ
Φυγή προς τα εμπρός
Ο Ερντογάν ως δεύτερος Πορθητής επιστρέφει την Αγία Σοφία στο Ισλάμ, από όπου την απέσπασε το 1934 ο Κεμάλ. Η μετατροπή της από μουσείο σε τέμενος είναι θέμα που αφορά την Τουρκία, πρόσθεσε, παρομοιάζοντας την...
Φυγή προς τα εμπρός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Για την Aγιά Σοφιά
Για να εξετάσουμε το εύρος των δυνατοτήτων των αντιδράσεων της Ελλάδας στο ζήτημα της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, πρέπει πρώτα απ’ όλα να εξετάσουμε τους λόγους για τους οποίους προχώρησε σε αυτή την...
Για την Aγιά Σοφιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας